W najnowszym, świątecznym numerze magazynu Focus skrót mojej rozmowy z Robertem Plominem pt.: Każdy jest trochę schizofrenikiem. Zapraszam do lektury!
Tomasz Witkowski: Profesorze Plomin, z publikacją swojej książki Matryca. Jak DNA programuje nasze życie? zwlekałeś 30 lat. Dlaczego?
Robert Plomin: Sądzę, że gdybym napisał Matrycę 30 lat temu, kiedy mi pierwszy raz to zaproponowano, zostałbym ukrzyżowany. Reakcja byłaby bardzo wroga, bo dominujący pogląd głosił, że genetyka jest zła, natomiast dobre jest podejście głoszące prymat środowiska. Jednak w ciągu kolejnych 30 lat zostały zgromadzone ogromne ilości danych, które przekonały większość naukowców do wagi genetyki. Uważam, że obecnie mamy do czynienia z o wiele większą akceptacją dla bardziej zróżnicowanego poglądu, który uznaje znaczenie czynników zarówno genetycznych, jak i środowiskowych. Ponadto stanowczo sprzeciwiałbym się poglądowi, że „środowisko jest dobre, a genetyka zła”. Nie wydaje mi się, żeby genetyka była w stanie kiedykolwiek spowodować takie szkody, jakie wyrządził determinizm środowiskowy (enwironmentalizm).
Czy możesz podać przykład takich szkód?
Pomyślmy o poglądach obowiązujących jeszcze 30-40 lat temu, kiedy w podręcznikach czytało się, że schizofrenię wywołują działania matki w ciągu kilku pierwszych lat życia: trening czystości, karmienie piersią, tego typu rzeczy. Obwinianie matki jest niesamowicie złe – wyobraź sobie, że twoje dziecko kończy właśnie 20 lat, zostaje u niego zdiagnozowana schizofrenia, a lekarze mówią ci, że to wszystko jest efektem twojego postępowania wobec dziecka w pierwszych latach jego życia. Większość teorii środowiskowych zakłada obwinianie rodziców, a to jest niewłaściwe. Nie ma dowodów na to, że postępowanie rodziców we wczesnym dzieciństwie wywołuje schizofrenię. Wręcz przeciwnie, istnieją silne dowody na to, że jedną z głównych przyczyn tego, dlaczego niektórzy ludzie zapadają na schizofrenię, natomiast inni nie, są kwestie genetyczne.
Czy chcesz przez to powiedzieć, że to bardzo popularne przekonanie, rozpowszechnione szczególnie wśród psychoterapeutów, że wczesne dzieciństwo jest decydujące dla tego jacy jesteśmy wkraczając w dorosłość to jest mit? Wydaje mi się, że taki pogląd był popularny w psychoterapii jakieś 20-30 lat temu, ale psychologia kliniczna dość mocno się zmieniła. Stała się o wiele bardziej biospołeczna, uznając wpływy biologiczne i genetyczne. Początkowo psychologowie kliniczni byli oporni wobec tych koncepcji, z tych samych powodów, dla których obecnie największą przeszkodę stanowią specjaliści od kształcenia – ponieważ w znacznym stopniu nie wierzą w genetykę. W psychologii klinicznej błędnie uważano, że jeżeli coś zawiera w sobie element genetyczny, to odbiera pracę psychologom klinicznym – a to z tego względu, że jeśli jakiś problem ma podłoże genetyczne, to nic nie można z nim zrobić. I to właśnie jest złe rozumienie genetyki – jeżeli mówimy, że coś ma przyczynę genetyczną, to nie znaczy, że nic nie da się z tym zrobić. Wręcz przeciwnie, może się okazać, że istnieją możliwości, aby zrobić więcej. Jeżeli można zidentyfikować konkretne ryzyko związane z czynnikiem genetycznym, być może da się to wykorzystać do zwiększenia szans na leczenie.
Dalszą część tej rozmowy można przeczytać w najnowszym numerze magazynu FOCUS lub w mojej najnowszej książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku.”

Giganci psychologii to wyjątkowy zbiór pogłębionych wywiadów, do których autor zaprosił najbardziej wpływowych współczesnych psychologów. Rozmowy przeprowadzone pod koniec dekady, która wstrząsnęła psychologią, umożliwiają wgląd w kontrowersje trawiące tę dziedzinę i zderzenie wizji tego, czym psychologia jest dzisiaj i co przyniesie jej przyszłość.
Rozmówcy otwarcie poruszają temat kryzysu w psychologii, badają jego przyczyny, konsekwencje oraz sposoby przezwyciężenia. Omawiają również wyzwania, które stoją przed tą dziedziną, swoje osiągnięcia i doświadczenia, które ukształtowały ich światopogląd.
Wśród rozmówców znaleźli się pionierzy, którzy ukształtowali psychologię taką, jaką znamy dzisiaj, reprezentujący szeroki zakres specjalizacji, od badań naukowych po praktykę zdrowia psychicznego, psychologię głównego nurtu, psychologię krytyczną i neuronaukę, aż po ruch otwartej nauki.
„Zachwycająca książka, pełna zaskakujących i wnikliwych odpowiedzi na nurtujące pytania. Obejmuje całą psychologię i nauki o umyśle. Lektura obowiązkowa.”
prof. Michael S. Gazzaniga, Uniwersytet Kalifornijski w Santa Barbara, autor Istoty człowieczeństwa
„Giganci psychologii to angażująca i często prowokująca książka, pełna fascynujących spostrzeżeń wybitnych badaczy, których praca znacząco przyczyniła się do rozwoju psychologii. Każdy zainteresowany przeszłością, teraźniejszością lub przyszłością psychologii, powinien niezwłocznie przeczytać tę książkę.”
prof. Daniel L. Schacter, Uniwersytet Harvarda, autor Siedmiu grzechów pamięci
„Wspaniała książka – fascynujące szkice biograficzne, przenikliwe i mądre wywiady. Gorąco polecam psychologom, studentom i szerokiemu gronu czytelników.”
prof. Henry „Roddy” Roediger, Uniwersytet Waszyngtona w St. Louis, redaktor „Science of Memory Concepts”
„Giganci psychologii to zbiór odkrywczych i inspirujących wywiadów z czołowymi psychologami o szerokich zainteresowaniach badawczych – od heurystyk po genetykę behawioralną. Ich kariery, przedstawione w postaci zajmujących historii, poprzedzają dogłębne dyskusje na temat ich wkładu naukowego i poglądów na takie współczesne zagadnienia jak replikacja, otwarta nauka, sztuczna inteligencja i znaczenie badań psychologicznych w życiu codziennym. Polecam wszystkim, którzy martwią się, dokąd zmierza psychologia w XXI wieku oraz studentom, którzy chcą kroczyć tą fascynującą ścieżką.”
Prof. Trevor W. Robbins, Universytet Cambridge, współautor The neurobiology of addiction
„Myślę, że książka ta może być ważną kapsułą czasu dla przyszłych pokoleń, gdyż oferuje spojrzenie na psychologów i dyscyplinę, jakimi były na początku XXI wieku.”
prof. Lisa Osbeck, Uniwersytet Zachodniej Georgii
„Doniosłe przemyślenia liderów psychologii zawarte w książce, stanowią niezwykle użyteczny i oryginalny wkład w naszą dziedzinę.”
prof. James E. Alcock, Uniwersytet Yorku, Kanada, autor Parapsychology – Science Or Magic?
„Wywiady są naprawdę udane. Świadczą o bardzo dobrym przygotowaniu Witkowskiego i jego dogłębnej znajomości tematu. Oświecająca podróż przez współczesny świat psychologii. Książka niesie za sobą orzeźwiające perspektywy, a także optymizm, gdyż jak kilkakrotnie w niej stwierdzono, zwłaszcza wśród młodych naukowców, rozpoczynających dopiero swoją karierę, świadomość koniecznej zmiany jest już bardzo wyraźna. Zobaczymy, czy psychologia spłonie w płomieniach ogromnej krytyki, której jest poddawana, czy też podniesie się, jak feniks z popiołów, uzbrojona w lepsze metody badawcze. Niezwykle imponująca lektura, która momentami przyprawia o gęsią skórkę i dostarcza ważnych impulsów do przemyśleń.”
Rouven Schaefer, „Skeptiker”
„Nowa książka Tomasza Witkowskiego Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku dostarcza intrygującego spojrzenia na obecny stan psychologii, jej problemy i możliwe rozwiązania oraz nadzieje na przyszłość.
Spotkałam kilku rozmówców Witkowskiego, ale teraz czuję, że spędziłam z nimi więcej czasu i lepiej ich znam. I wiele się od nich nauczyłam. Jeśli chcesz spotkać się z tymi psychologami i poznać aktualny stan psychologii, ta książka jest na to świetnym sposobem. Unikalne podejście Witkowskiego zaowocowało czytelną, zabawną i bardzo pouczającą książką. Gorąco polecam.”
Harriet Hall, Science-Based Medicine
„Tomasz Witkowski okazuje się sprawnym rozmówcą, bardzo kompetentnym i dobrze poinformowanym w kwestiach psychologicznych i filozoficznych.”
Prof. Michael Heap, redaktor naczelny „Skeptical Intelligencer”
