Podjęta 12 lat temu decyzja o apostazji ze środowiska psycho-biznesu, to jest… tfu! przepraszam, rezygnacja ze wsparcia i pomocy, okazała się najlepszą decyzją w moim życiu.
Mam 39 lat. Zajmuję się obsługą klienta. Nie jest to może praca moich marzeń, za to tzw. ciepła posadka, która pozwala mi spokojnie żyć i rozwijać się na miarę moich możliwości i potrzeb. Rodziny nie założyłam, ale to był mój własny wybór. Mieszkam z dwoma kotami w jednej z podwarszawskich miejscowości. Zainteresowania mam typowo mieszczańskie: ćwiczę jogę, czytam książki, chodzę do teatru. Może nie żyję tak, jak to sobie wymarzyłam w dzieciństwie, ale na szczęście nie mam większych powodów do zmartwień.
Prowadzę zdrowy tryb życia. Nie piję, nie palę, nie jem mięsa. Nigdy nie brałam narkotyków, nawet nigdy nie paliłam marihuany, upiłam się może ze dwa razy w życiu, gdy byłam młodą dziewczyną. Nigdy nie złamałam prawa, nie licząc mandatu za przejście na czerwonym świetle przez pustą ulicę. Nawet nigdy nie ściągałam na klasówce :-). Nie jestem towarzyska, ale myślę, że w jakiś sposób jestem lubiana przez osoby z mojego otoczenia.
Nigdy – proszę mi wybaczyć ekshibicjonizm, ale tylko podążam za kryteriami diagnostycznymi ICD i DSM – nie podejmowałam przypadkowych, a tym bardziej niebezpiecznych zachowań seksualnych, nigdy nikogo nie pobiłam, nie licząc bójek z bratem w dzieciństwie, nie samookaleczałam się, poza nieudolnymi epizodami z czasów nastoletnich. Mieliśmy okazję spotkać się osobiście przy okazji promocji Pana książki. Miał Pan możliwość zobaczyć mnie i przekonać się (taką mam przynajmniej nadzieję ;-)), że nie sprawiam wrażenia osoby nienormalnej.
Zdarza się, że spotykam się z tzw. informacją zwrotną, o którą nigdy nie proszę. Słyszę wówczas o sobie, że jestem cicha i spokojna, aż za spokojna, ot taka „grzeczna dziewczynka”, która pewnie nic w życiu nie przeżyła.
Dlaczego o tym piszę? Otóż dlatego, że osoby, które odbierają mnie w podobny sposób, nie zdają sobie sprawy, że tak naprawdę jestem psychopatką i socjopatką, w dodatku gwałconą przez własnego ojca!
Uspokajam, że nikt mnie nie gwałcił, ani w żaden inny sposób nie molestował. Ale ktoś mi to zasugerował 20 lat temu, a ja niestety uwierzyłam. I obawiam się, że konsekwencje tego faktu będę ponosić do końca życia.
Uprzedzam, że moja historia może wydawać się niewiarygodna, miejscami przypominać tani serial, niestety wydarzyła się naprawdę.
Trudno jest mi to wszystko wyznać nawet Panu, który już zapewne niejedno widział i słyszał.
Zwyczajnie wstydzę się, że pozwoliłam tak bardzo zrujnować sobie życie, mimo całej mojej obecnej wiedzy i świadomości, że to nie ja powinnam się wstydzić. Nie dysponuję żadnymi dowodami, ufam, że uwierzy mi Pan na słowo.
Myślę, że to, co odegrało jedną z głównych ról w tej historii, było moje pochodzenie społeczne. Rzadko mówi się w Polsce o kwestiach klasowych w kontekście psychoterapii, a szkoda, bo fakt, że byłam dziewczyną z niewykształconej wiejskiej rodziny odegrał w tej historii znaczącą rolę.
Zdaję sobie sprawę, że mój wygląd i język, którym się posługuję, mogą wprowadzać w błąd, natomiast zapewniam Pana, że to jedynie pozory.
Przedstawiciele psycho-biznesu kompletnie nie rozumieli świata, w którym żyłam, niektórzy jawnie kpili lub twierdzili, ze opisuję sceny z „Konopielki”. Tymczasem to nie była żadna „Konopielka”, myślę, że wiele domów w Polsce wyglądało podobnie jak mój, ale to nie mieściło się w głowach warszawskich terapeutek
Rodzice nie mieli wykształcenia, przyjechali do Warszawy za chlebem, znaleźli pracę w nieistniejących już fabrykach-molochach. Hotel robotniczy, dużo alkoholu, szybki seks, szybka ciąża, szybki ślub, potem pogarda, nienawiść i wyładowywanie frustracji na dzieciach.
W wyniku jakiejś dziwacznej kompilacji genów, urodziłam się dzieckiem inteligentnym, uzdolnionym literacko i plastycznie. Może dlatego nauczyciele nie reagowali, gdy przychodziłam do szkoły głodna, brudna czy chora. Inna sprawa, że w tej szkole było sporo takich dzieci, a nauczyciele w latach dziewięćdziesiątych chyba jeszcze nie byli nauczeni uważać czy reagować na ewidentne przejawy przemocy stosowanej wobec dziecka (czy coś się zmieniło pod tym względem?). Pamiętam bilans dziesięciolatka, gdy lekarka przy całej klasie zwyzywała mnie od brudasów, bo miałam czarne od próchnicy zęby. Nie wdając się w szczegóły, szkoła podstawowa już na zawsze pozostanie dla mnie synonimem piekła.
Bardzo się ucieszyłam, gdy dzięki piątkom na świadectwie zostałam przyjęta do najlepszego liceum w powiecie dla dzieci miejscowych prominentów. Myślałam, że rozpocznę życie od nowa. Tymczasem stanęłam obok moich koleżanek z inteligenckich rodzin i nie wiedziałam, o czym one mówią. Byłam jak sparaliżowana, nie umiałam nawiązać żadnej relacji. Przerwy spędzałam siedząc sama w ławce i czekając na kolejną lekcję. Czułam się jak ostatnie dziwadło i już nie byłam prymusem. Kładłam się co wieczór z naiwną nadzieją, że ranek nie nadejdzie. Rano z trudem wstawałam z łóżka. Drałowałam cztery kilometry do szkoły, rozmyślając o samobójstwie. Uczyłam się coraz gorzej, bolały mnie złośliwe uwagi nauczycieli, świat rówieśników oglądałam jak przez szybę, bałam się do kogokolwiek odezwać. W ten sposób minęły dwa lata.
Już od paru lat mówiło się o czymś takim jak depresja. W czasopismach ukazywały się artykuły w stylu: Drogi nastolatku, jeśli źle się czujesz, masz myśli samobójcze, niezwłocznie skontaktuj się ze specjalistą. Czułam, że to o mnie, uznałam, że to choroba. W telewizji tak mówili. Depresja to choroba, lecz chorobę. Zaznaczam, że mówimy o czasach, gdy internet pozostawał jeszcze drogą i ekskluzywną zabawką wykształconych ludzi z dużych miast. Ja nie miałam do Internetu żadnego dostępu. W szkole na informatyce zgłębiałam tajniki programu DOS. Zadzwoniłam pod znaleziony w książce telefonicznej telefon zaufania dla dzieci i młodzieży, zapytałam, gdzie i w jaki sposób mogę wyleczyć się z depresji. Niesympatyczna kobieta po drugiej stronie linii wyśmiała moją autodiagnozę, tłumacząc, że to żadna depresja, tyko typowe problemy okresu dojrzewania. Dała mi jednak namiary na ośrodek w Warszawie, świadczący bezpłatne usługi psychoterapeutyczne dla młodzieży. Pojechałam tam w tajemnicy przed rodzicami i tak zaczęła się moja przygoda z psycho-biznesem.
Dziewczyna, która mnie przyjęła miała dwadzieścia parę lat, kazała mówić do siebie po imieniu, możliwe że była jeszcze studentką. Nie wzbudziło to moich podejrzeń, bo nie wiedziałam wtedy jeszcze, że istnieje taki zawód jak psychoterapeuta i że trzeba do niego w jakiś sposób się przygotować. Myślałam, że wystarczy skończyć psychologię, aby leczyć pacjentów. Zaczęłam nieskładnie opowiadać o sobie, tłumaczyć, że czuję się inna. „Nie jesteś inna! Jesteś taka sama! – usłyszałam od pani psycholog – Masz dwie ręce, dwie nogi i świetną figurę. Ja tam nie widzę, żebyś się różniła od swoich rówieśników!”
W podobny sposób zbiła wszystkie moje argumenty, rozwiązując każdy problem. W dodatku dziwnie się uśmiechała i traktowała mnie jak małe dziecko, mimo że wkrótce miałam skończyć osiemnaście lat.
Bardziej zależało mi na lekach, w końcu byłam chora. Depresja to choroba. Lecz chorobę. Tak mówili w telewizji. Byłam pewna, że pod wpływem leków wyzdrowieję. Psycholożka była innego zdania, ale zgodziła się umówić mnie na konsultację z psychiatrą. Lekarka nie zdiagnozowała u mnie żadnej choroby, ale przepisała Bioxetin i Xanax (do dziś zastanawiam się czemu, skoro nie miałam stanów lękowych). Arbitralnie orzekła, że uzdrowić mnie może jedynie bliska relacja z rodzicami, w ramach tej „terapii”, ojciec miał być obecny podczas każdej wizyty i miałam o wszystkim mówić w jego obecności. Było to dla mnie bardzo krępujące, ale nie przyszło mi do głowy, że mogę nie wyrazić na to zgody, zwłaszcza, że to on miał płacić za leki. Powiedziałam mu o tej wizycie. Zareagował agresją, jakbym zrobiła coś bardzo złego, ale pojechał ze mną do poradni.
Ze względu na splot nieprzyjemnych wydarzeń w domu i w szkole, podjęłam próbę samobójczą, w wyniku czego trafiłam do szpitala psychiatrycznego na oddział dla dzieci i młodzieży. Ordynator nie stwierdził u mnie żadnych zmian świadczących o chorobie czy zburzeniach osobowości, nawet nie przepisał leków. Miałam pobyć miesiąc na oddziale i odpocząć. Pozostali pacjenci bardzo zdziwili się, że to mój pierwszy pobyt, dla większości to był któryś z rzędu, wytłumaczyli mi zatem, bym nie oczekiwała jakiejkolwiek pomocy ze strony personelu. Oni tu olewają, a nie pomagają, usłyszałam. Mimo to, podobało mi się tam bardzo, samo odseparowanie od rodziców zadziałało uzdrawiająco. Codziennie mogłam się myć pod prysznicem, a jedzenie szpitalne było o niebo lepsze niż to w rodzinnym domu. No i po raz pierwszy w życiu poczułam się całkiem dobrze wśród swoich rówieśników. Sama pseudoterapia polegała głównie na interpretowaniu rysunków, relaksacji i słuchaniu muzyki poważnej.
Podczas jednej z takich relaksacyjnych sesji rozpłakałam się, pierwszy raz od bardzo dawna. Terapeutka spytała, co się stało. Ja użyłam niefortunnej metafory, która w konsekwencji wywróciła moje życie do góry nogami. Powiedziałam, szlochając: „Czuję się tak, jakby mnie zgwałcił własny ojciec”. Dla mnie to było oczywiste, że użyłam metafory. Byłam nastolatką, egzaltowaną, skorą do przesady, jak to nastolatka! Tymczasem pracujące w duecie terapeutki wpadły w jakiś – nie wiem jak to nazwać – trans, natchnienie, wizję i zasypały mnie gradem dodatkowych pytań. Po 5 minutach dla wszystkich (to była sesja grupowa) stało się jasne, że w dzieciństwie gwałcił mnie ojciec. To było jakieś zbiorowe szaleństwo, któremu i ja w jakiś sposób uległam. Z początku zaprzeczałam, ale wszyscy zaczęli mnie przekonywać, że ta historia to brakujący element układanki, praprzyczyna moich problemów. Moja współlokatorka powiedziała, że czasem krzyczę przez sen. – Kto tak krzyczy? – perorowała w uniesieniu terapeutka – Małe dziecko krzywdzone przez bliską osobę! „Ale ja dla mojego ojca jestem małą dziewczynką”. „ A do czego jest mu potrzebna ta mała dziewczynka?”. Każdy mój argument na „nie” okazywał się argumentem na „tak”. Doprowadziła mnie tym do spazm. Nie płakałam, ja ryczałam jak małe dziecko.
Bardzo chciałam z kimś o tym porozmawiać, ale polityka oddziału była taka, że terapeuci nie rozmawiali z pacjentami na osobności. O kazirodczych gwałtach został poinformowany ordynator.
Dowiedziałam się, że w sytuacji nadużycia seksualnego (słowo stało się ciałem), będę jeździć na terapię do swojej terapeutki (tej młodej dziewczyny, którą widziałam raptem parę razy). Najbliższy wolny termin miała za 7-10 dni. Dłużej miałam czekać na konsultację ginekologiczną, mającą na celu ustalenie, czy do owych gwałtów rzeczywiście dochodziło. Dla nastolatki, która właśnie „dowiedziała się”, że w dzieciństwie gwałcił ją ojciec, to była cała wieczność. Nikt z personelu nie chciał ze mną na ten temat rozmawiać. „Nie prowadzimy terapii indywidualnej,” powtarzano jak mantrę.
Teraz myślę sobie, że gdyby jakaś dorosła osoba usiadła ze mną na godzinę lub dwie i pozwoliła mi się wyciszyć, albo gdybym chociaż mogła wyjść i obejść szpital kilka razy dookoła (oddział był zamknięty), obudziłabym się z tego amoku (wiem, że to gdybanie). Tymczasem przeżyłam spore załamanie nerwowe, zamiast rozmową leczone zastrzykami. Pozostali pacjenci odseparowali się ode mnie i wcale im się nie dziwię, bo otumaniona cierpieniem i lekami kompletnie traciłam panowanie nad sobą. Dla nastolatki tak samotnej jak ja to był koniec świata. W akcie desperacji zadzwoniłam do wychowawczyni ze szkoły i o wszystkim jej opowiedziałam (poważy błąd). Czując, że wariuję poprosiłam o wypis. Odmówiono mi. Ponieważ bardzo chciałam się stamtąd wydostać, podjęłam desperacki krok i złamałam regulamin, by zostać usuniętą dyscyplinarnie. Otóż pocięłam sobie rękę, co wcześniej było dla mnie taką abstrakcją jak lot na księżyc. „Pocięłam” to za dużo powiedziane, nie miałam czym. Zbiłam fajansowy kubek i podrapałam sobie nim przedramię. Cel osiągnęłam. Wyrzucili mnie.
Uprzedzałam, że moja historia może się wydawać niewiarygodna, wspominałam też o kwestiach klasowych. Teraz o tym. Okazało się, że mój ojciec wpadł na genialny pomysł, że skoro jestem chora na głowę (wstyd na całą wieś), nie będę na razie chodzić do szkoły. Zawiadomił dalszą rodzinę, że jestem chora psychicznie. Podsłuchałam, jak moja matka tłumaczyła swojej siostrze, że ze mnie nic nie będzie, bo (cytat dokładny) „To już jest czub”. Tytuł Pana artykułu (cytuję z pamięci, może niedokładnie) Czy jest coś, czego rodzice nie zrobią dla swojego dziecka? traktuję w tym kontekście jak upiorny żart.
Szkoła z entuzjazmem przystała na pomysł mojego ojca, właśnie skończyłam osiemnaście lat i spokojnie mogli się mnie pozbyć. Nie z powodu absencji czy wyników w nauce – semestr zaliczyłam. Zrobili to „dla mojego dobra”. Pamiętam słowa dyrektorki: ”Tatuś pozwala ci nie chodzić do szkoły. Cieszysz się?”.
Co potem? Dwa i pół roku jałowej walki o normalne życie i godność. Wydzwanianie do rozmaitych instytucji. Pukanie do wszelkich możliwych drzwi. Nieudane próby powrotu do szkoły. Słuchanie, że jestem chora (jeden „specjalista” z telefonu zaufania zdiagnozował psychozę), niedowierzanie, dobre rady w stylu: Porozmawiaj z rodzicami, wyjedź w góry. Trzy kolejne bezsensowne hospitalizacje na przełomie jednego roku, tym razem na oddziałach dla dorosłych (opisywać chyba nie muszę). Faszerowanie mnie najróżniejszymi lekami, które nie działały. Zaczęłam wykradać matce papierosy (wcześniej nie paliłam), ciąć sobie ręce ( na szczęście dosyć szybko z tego zrezygnowałam). Kolejne diagnozy: osobowość dyssocjalna, osobowość chwiejna emocjonalnie, problem rozwoju osobowości. Fakty były niezaprzeczalne: Nie uczyłam się, nie pracowałam, oskarżałam ojca o gwałty, nie nawiązywałam relacji z rówieśnikami, mówiłam źle o własnej matce (a przecież rodzina jest najważniejsza), do tego chwiejny obraz samej siebie i inne kryteria diagnostyczne o wartości zdecydowanie (moja opinia) horoskopowej. Przez cały ten czas spotykałam się ze swoją studentką/absolwentką psychologii, która mnie „leczyła” udzielając rad typu: zmień dietę, zapisz się na aerobik, weź aromatyczną kąpiel przy świecach. Nie przyjmowała do wiadomości, że w domu mogę umyć się co najwyżej w misce, zjeść kanapkę z salcesonem i zastanawiać się nad tym, czy będę miała w tym miesiącu na podpaski, czy znów włożę sobie w majtki toaletowy papier.
Nikt mi nie wierzył. Moja opowieść najwidoczniej (wiem, że to spore uproszczenie) nie wpisywała się w gazetowe narracje o nastolatku, który „zachorował”, a następnie dzięki psychoterapii, lekom i wsparciu najbliższych „wyzdrowiał”.
Oczywiście spotkałam w międzyczasie całe armie najróżniejszych „pomagaczy”, zwolenników i przeciwników leków, zwolenników i przeciwników diagnoz, ludzi powołujących się na Boga i diabła, takich, co znali odpowiedzi na wszystkie pytania i udzielali rad rozwiązujących wszystkie moje problemy (Bądź sobą, uwierz w siebie, znajdź sobie chłopaka). Każdy mówił co innego. Większość była zdania, że najodpowiedniejszym dla mnie miejscem jest szpital psychiatryczny. Słysząc, że tam byłam, załamywali ręce, pytając: Ale dlaczego tak krótko?
Maturę zdałam w tajemnicy przed ojcem i matką, załatwiając sobie indywidualne nauczanie w szkole przy ośrodku socjoterapii. Mogłam przyjeżdżać tylko wtedy, kiedy chciałam, więc najczęściej nie przyjeżdżałam wcale. Nie miałam zeszytów i książek. Na szczęście zostały mi te, z których uczyłam się w pierwszym liceum o całkiem przyzwoitym poziomie. Ojciec zlitował się i pozwolił mi studiować. Niestety na studia nie miałam szansy się dostać. I nie przemawia przeze mnie brak wiary w siebie czy fałszywa skromność. Po trzech latach niechodzenia do szkoły nie umiałam nic. Maturę zdałam fuksem. To było jak wygrana w totolotka, trafił się jedyny temat, który umiałam całkiem dobrze. Zapisałam się na studia pedagogiczne na podrzędnej uczelni. Z pocałowaniem ręki przyjmowali tam wszystkich.
Po trzech latach opisanej wyżej szarpaniny moje osiemnastoletnie koleżanki z uczelni wydawały mi się małymi dziewczynkami, z którymi nie bardzo miałam o czym rozmawiać. Ojciec nadal sprawował kontrolę. Matka na każdym kroku udowadniała mi, ze uważa mnie za „czuba”.
Na czwartym roku przeżyłam kolejne załamanie, ujawniła się u mnie padaczka skroniowa. Zapisałam się na dzienny oddział leczenia depresji (oczywiście w tajemnicy przed rodzicami, którzy nie przyjmowali do wiadomości, że znów mogę zostać „czubem”). Na takich oddziałach czyta się swój życiorys. Cieszyłam się, że wreszcie będę mogła ujawnić swoje tajemnice, naiwnie wierzyłam, że mnie to wyzwoli.
Gdy kończyłam czytać swoją historię, terapeutka wpadła w histerię krzycząc coś w stylu, że takie osoby jak ja nie powinny w ogóle być przyjmowane na takie oddziały. Nawet nie pozwoliła mi przeczytać życiorysu do końca. Uczestnicy terapii za aprobatą pani psycholog (certyfikat Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego) bardzo agresywnie zareagowali, twierdząc, że napisałam to tylko po to, żeby zrobić na nich wrażenie. Kobieta bojkotowała każdą moją wypowiedź, robiła jakieś aluzje, wbijała szpile. Wyjaśniła w grupie, że zgłosiłam się na oddział, bo jest mi to potrzebne do pracy (pojęcia nie mam, do jakiej pracy). Na szczęście ja już byłam wtedy inną osobą, pewną siebie (przynajmniej pozornie) i jasno wyrażającą swoje zdanie.
Terapeutka obrała sobie zatem za cel inną osobę, kobietę w ciężkiej depresji. Grupa jak stado cieląt zwróciła się przeciwko niej. Pamiętam, że było takie zadanie, każdy od każdego miał otrzymać na piśmie informację zwrotną. Ta kobieta otrzymała kartkę z samymi wyzwiskami. Kogo i z czego to miało wyleczyć, do dziś mnie to zastanawia. Nie wiem, dlaczego tam zostałam. Chyba po tych wszystkich życiowych doświadczeniach, nie umiałam odróżnić dobra od zła. Poza tym nie miałam dokąd pójść i chciałam udowodnić tym ludziom, że nie jestem taka zła i wykolejona, za jaką uważała mnie terapeutka. W dużej mierze mi się to udało, ale to była skórka niewarta wyprawki, pyrrusowe zwycięstwo.
Opuściłam oddział okaleczona psychicznie, ze smutną konkluzją, że w oczach ludzi już na zawsze pozostanę „czubem”, dlatego jedyne, co mogę zrobić, to udawać kogoś innego albo żyć samotnie.
Pracę magisterską obroniłam jako pierwsza na roku. Chciałam jak najszybciej wyprowadzić się z
rodzinnego domu. Cel zrealizowałam. Pierwsze, co zrobiłam, to zapisałam się na prywatną psychoterapię. Nie dlatego, że czułam taką potrzebę. Uległam medialnemu przekazowi, zgodnie z którym nie da się żyć normalnie (cokolwiek to znaczy), jeśli nie przepracuje się traum z dzieciństwa. Po tym, jak wreszcie wyrwałam się z rodzinnego domu, czułam się fantastycznie i uznałam, że to najlepszy moment, by zająć się sobą. Planowałam w trakcie tej psychoterapii ostatecznie pożegnać się z przeszłością i rozpocząć nowe życie.
Uznałam, że poprzednie próby leczenia zawiodły, ponieważ terapią zajmowały się osoby nieodpowiednie. Jeśli coś jest za darmo, nie może być dobre, przekonywałam samą siebie. Media wciąż bombardowały narracjami o uzdrawiającym działaniu psychoterapii. W każdym kolorowym magazynie dla kobiet jest dział „Psychologia”, a tam wywiady z psychoterapeutami, felietony pisane przez nich, nie mówiąc już o licznych historiach „ z życia wziętych”, w których Kasia lat 26 czy inna Mariola W. doświadczyły strasznych traum, ale ich życie niewiarygodnie zmieniło się, gdy przepracowały swoje problemy w toku psychoterapii. Też tak chciałam!
Nie pamiętam nazwiska terapeuty, pamiętam, ze miał certyfikaty dwóch modalności i jak twierdził, korzystał z ich narzędzi wymiennie. Niestety nie dane mi było dowiedzieć się, jakie to były narzędzia. Terapię mogę streścić tak: Gadał dziad do obrazu, a obraz ani razu. Ja byłam dziadem. Ponieważ nadal nie miałam pojęcia, jak powinna wyglądać prawdziwa terapia pomyślałam, że najlepiej, jeśli opowiem mu w szczegółach całe swoje życie. Poprzednie terapeutki skupiały się na tu i teraz, uparcie widząc we mnie panienkę z dobrego, warszawskiego domu i nie rozumiały tego, co do nich mówię („Ale po co ci praca w wakacje, nie lepiej gdzieś wyjechać, fajnych ludzi poznać”?)
Z każdym miesiącem takiego opowiadania czułam się coraz gorzej. Przeżyłam całe swoje życie od nowa. Rozdrapałam wszystkie zabliźnione rany. Po roku byłam w tak fatalnym stanie, że wróciły myśli samobójcze i napady padaczkowe. Od rana do wieczora rozmyślałam o swoim życiu i przeżywałam na nowo wszystkie złe chwile. Ale z uporem maniaka twierdziłam, że tak powinno być. Latami wbijano mi do głowy, że im gorzej pacjent czuje się po sesji terapeutycznej, tym leczenie jest skuteczniejsze. Terapia, w trakcie której cierpisz, to fantastyczna terapia. Żeby było śmieszniej, koleżanka z pracy, z którą zdążyłam się zaprzyjaźnić, zwracała mi uwagę, że od kiedy spotykam się „z tym kimś”, jak się wyrażała o psychoterapeucie, dzieją się ze mną bardzo złe rzeczy. Pamiętam, że ostro się z nią o to kłóciłam, uważałam ją za wieśniarę, która nie rozumie, że uczestniczę w procesie uzdrawiania! Wierzyłam w to nawet wtedy, gdy pracodawca wręczył mi wypowiedzenie.
Zostałam bez pracy, bez pieniędzy (wszystkie uciułane podczas studiów pieniądze oddałam terapeucie), bez wykształcenia (na mojej dziadowskiej uczelni niczego mnie nie nauczono, nawet praktyk nie miałam), z CV, z którego wynikało, że z jedynej stałej pracy, jaką miałam, zostałam zwolniona. No i szalał kryzys. Firmy zwalniały, a nie zatrudniały nowych pracowników.
Ponieważ mój stan był fatalny, terapeuta zaproponował dalszą terapię „na zeszyt”. Słysząc, że nie mam pracy i że od miesięcy nie mogę znaleźć, w dobrej wierze doradził, żebym założyła własną firmę (tu muszę zrobić przerwę, żeby się wyśmiać). Podziękowałam za współpracę. Do rodzinnego domu nie chciałam wrócić. Brałam, co było: głównie telemarketing, dziwne fuchy w firmach-krzakach i prace fizyczne. Umowy śmieciowe, groszowe zarobki, walka o przetrwanie. W końcu udało mi się zaczepić w obsłudze klienta, gdzie pracuję do dziś.
Minęło dwanaście lat. Poza nieistotnymi epizodami nie mam już kontaktu ani z psychiatrią, ani z psychoterapią. Wylizałam się z kryzysu sama i żyje mi się całkiem dobrze. Niczego nie musiałam przepracowywać ani wykonywać żadnej „pracy nad sobą”. Jak mówi stare porzekadło „Czas leczy rany”. Stare życie jawi mi się jak obejrzany przed laty film. Co nie znaczy, że opisana historia nie tkwi we mnie cierniem. Ale nauczyłam się żyć z tym cierniem i nie wierzę już w to, że jakiś psycho-specjalista” mnie od niego uwolni.
Czyli co się właściwie stało?
1. Samoczynnie „wyzdrowiałam” – czyli jednak da się bez psychoterapii, czemu gros psychoterapeutów zaprzecza?
2. Tak naprawdę nie byłam chora? Ile są zatem warte te wszystkie „ diagnozy” i po cholerę ktoś je stawia?
3. A może jestem „czubem”, psychopatką i socjopatką, tylko fantastycznie się kamufluję? (mam nadzieję, że wyczuł Pan sarkazm)
Uprzedzałam, że historia brzmi niewiarygodnie. Oczywiście opowiedziałam ją w ogromnym skrócie, mimowolnie posługując się uproszczeniami. Może to „świadectwo” na coś się komuś przyda. Natomiast wcześniej chętnie odpowiem na Pana pytania, jeśli oczywiście chciałby Pan jakieś zadać.
Tomasz Witkowski: Ile lat w sumie trwał pani kontakt z psychiatrią, psychologią i psychoterapią do momentu, kiedy dokonała pani swojej „apostazji?
XY: Mniej więcej dziesięć lat.
T.W.: Czy dobrze rozumiem, że ta apostazja nastąpiła w momencie przerwania trwającej rok terapii prywatnej?
XY.: Tak, dodam, że apostazję tę wymusiły okoliczności. Obawiam się, ze gdybym nadal pracowała i miała pieniądze, kontynuowałabym „leczenie”. Nie było to zerwanie radykalne, przez lata musiałam mierzyć się z różnymi problemami ( dom rodzinny, bezrobocie, utrata złudzeń), ale na szczęście miałam już inne podejście: Jeśli czuję, ze mi to nie pomaga, natychmiast rezygnuję. I natychmiast rezygnowałam.
T.W.: Czy w całym tym czasie nie wydarzyło się nic, co by pani pomogło, co przyniosło pani zauważalną korzyść?
XY. Opisałam co drastyczniejsze kawałki z mojego życia. Ale było oczywiście parę łyżek miodu w mojej beczce dziegciu. Od czasu do czasu pojawiał się ktoś sensowny, ale nie mógł mi niestety nic sensownego zaproponować. Polska to kraj systemowej prowizorki, z pustego i Salomon nie naleje. Myślę, że dzięki tym epizodom nadal żyję.
T.W.: Może pani podać przykład takich „interwencji”, które okazały się takimi kołami ratunkowymi?
XY.: Interwencja to za dużo powiedziane. Zwykłe ludzkie gesty. Raz pamiętam, że rozczarowana Warszawą zadzwoniłam pod numer telefonu zaufania w Olsztynie. Długa rozmowa z jakąś kobietą na dyżurze – która nie miała nawet wykształcenia psychologicznego, za to rozum i empatię – bardzo mi pomogła. Tylko i aż tyle. Innym razem pracownik jakiegoś ośrodka – starszy pan, przedwojenna szkoła – widząc, że jestem zielona z głodu, mimo moich protestów zabrał mnie do baru na obiad. Nauczyciel historii oddał mi swój podręcznik, bo nie miałam. Takie drobne sytuacje bardziej mi pomogły niż jałowe rozmowy z terapeutkami.
T.W.: Krytyczni czytelnicy, zwolennicy psychoterapii słysząc historię podobną do tej, którą pani opowiedziała, często sugerują, że być może to właśnie psychoterapia pomogła pacjentowi poradzić sobie z problemami, a oni błędnie przypisują to decyzji o jej zakończeniu. Sugerują też, że być może bez tych wszystkich oddziaływań stan pacjenta byłby dziś dużo gorszy. Co by pani im odpowiedziała?
XY.:Nie wiem, życia niestety nie da się przewinąć do tyłu jak taśmy filmowej. Te doświadczenia zmieniły mnie radykalnie. Na podobnej zasadzie wojna radykalnie zmienia psychikę młodych chłopców wcielonych do armii. Mówią, że na wojnę idzie chłopiec, a wraca mężczyzna, ale czy to znaczy, że wojna jest dobra? Być może, gdybym nie zdecydowała się na „leczenie” już dawno bym nie żyła, pamiętam, jak intensywnie rozmyślałam o samobójstwie, gdy miałam 16-17 lat. Wolałabym jednak, by ten proces przemiany przebiegł w zupełnie innych okolicznościach.
T.W.: Wspomniała pani, że zamierza przeczytać moją Psychoterapię bez makijażu. Udało się to?
XY.: Tak, po dwóch latach sięgnęłam wreszcie po tę książkę. Przeczytałam, chociaż nie była to łatwa lektura.
T.W.: Co sprawiało trudności?
XY.: Szlak mnie trafia, gdy czytam takie historie i wiem, że zdarzały się, zdarzają i zdarzać się będą, bo nikt temu nie przeciwdziała. Dodam w ramach ciekawostki, iż wydawało mi się, że byłam już w pełni uświadomiona odnośnie popełnionych wobec mnie nadużyć, a tu proszę, w książce pewien terapeuta stwierdza : „Kontakt cielesny jest wtedy, gdy podajemy pacjentowi dłoń na przywitanie i pożegnanie. Żadna inna forma dotyku, a tym bardziej przytulania, jest niedopuszczalna w terapii.”
T.W.: Czy w pani przypadku miał miejsce inny rodzaj kontaktu cielesnego z terapeutami?
XY.: Dziewczyna, do której trafiłam za pierwszym razem, jak się po latach dowiedziałam, kształciła się w modalności Gestalt, a ten nurt dopuszcza przytulanie pacjenta. Sama po jakiś dwóch latach zauważyła, że psychoterapia mi nie pomaga. Oczywiście mnie obarczała odpowiedzialnością, bo jak twierdziła, bałam się doświadczyć z nią prawdziwej bliskości. Często próbowała mnie głaskać, raz spontanicznie przytuliła. Zauważyła, że sztywnieję pod wpływem jej dotyku. By mnie z tego wyleczyć, zaproponowała, że przez całą sesję będziemy pozostawać w bliskim kontakcie fizycznym. Nie wiem, co miała na myśli, bo nie zgodziłam się na ten eksperyment. Chyba chodziło jej o to, że będziemy siedzieć przytulone do siebie, ale głowy nie dam. Zresztą to nie ma znaczenia, nawet jeśli miała na myśli to, że będziemy stykać się kolanami albo trzymać za ręce, czułabym się niezręcznie. Za to przed Bożym Narodzeniem zaproponowała, że mnie świątecznie uściska. Zgodziłam się, bo wiedziałam, że brak zgody skutkować będzie długim jęczeniem (to nie metafora) układającym się w zawstydzające mnie pytania o lęk przed bliskością i dotykiem. Myślałam, że to będzie 3-sekundowy „miś”, ale nie, to trwało chyba z 10 minut, stałam sztywna w kleszczach jej uścisku i stałam … myślałam, że jajko zniosę.
T.W.: Czy podobne zachowania się powtarzały?
XY.: Na szczęście uszanowała, że „na razie” się na to nie zgadzam. Inna sprawa, że ona podchodziła do tego tak naturalnie, że nie przyszło mi do głowy, że przekracza moje granice.
Znacznie gorzej wspominam lekarza z Drewnicy, który w sposób jednoznaczny seksualizował naszą relację, wciąż zadawał mi pytania w stylu: czy nie pragnę mężczyzny, czy chłopcy nie wyciągali mnie pod namiot itp. Zadawał je w dziwnych okolicznościach, na przykład gdy oglądałam telewizję w świetlicy. Raz wezwał mnie do gabinetu tylko po to, by poinformować mnie, ze wpisał do mojej karty informację, że odmówiłam badania brzucha. Nic takiego nie miało miejsca, nie wiedziałam, o co mu chodzi. Wyjaśnił, że jestem taka ładna, że wstydziłby się mnie zbadać. Kilka dni później obudził mnie wczesnym rankiem, zdjął ze mnie kołdrę i bardzo szczegółowo mi ten brzuch zbadał. Uspokajam, że to było zwykłe badanie lekarskie, natomiast cała otoczka była bardzo niesmaczna. Raz wezwał sanitariuszy i kazał w celach „wychowawczych” założyć mi kaftan i przywiązać na kilka godzin do łóżka.
Ale nie to jest najgorsze. Znacznie trudniejsze było wysłuchiwanie potem od wystrojonych paniuś z warszawskich NGO-ów pretensji, że za krótko w tym szpitalu byłam. Ale dlaczego tak krótko, dlaczego tak krótko? – biadoliły. Chyba amerykańskich seriali się naoglądały, w których szpital nie przypomina polskich psychuszek. Wiele razy spotkałam się z przekonaniem, że szpital psychiatryczny to takie magiczne pudełko, do którego pacjent trafia uszkodzony, a wychodzi naprawiony i żyje odtąd długo i szczęśliwie. Na podobnej zasadzie wciąż spotykam się z opinią, że wysoki wskaźnik samobójstw wśród dzieci i młodzieży to wynik braku dostępu do lekarzy. Przecież to oczywiste, że młodzi ludzie odbierają sobie życie, bo zachorowali na jakąś tajemniczą chorobę, pójdą do lekarza, a on ich z tego wyleczy. Czary mary. Kolejny problem to apoteoza polskiej rodziny. Te wszystkie artykuły w gazetach o biednych rodzicach, którym nagle „zachorowało” dziecko. Pora odbrązowić pomnik polskiej rodziny i „biednych rodziców”.
T.W.: Czy ta dziewczyna, do której trafiła Pani jako nastolatka nadal prowadzi psychoterapię?
XY.: O tak! Zrobiła wielką karierę w Gestalt, przez jakiś czas była dyrektorką ośrodka, w którym odbywała staż, a teraz jest nie tylko superwizorem, ale i wykładowcą w szkole Gestalt, prowadzi też własną szkołę terapii grupowej. Jeszcze niedawno pisała na swojej stronie internetowej, że zajmuje się terapią indywidualną i par, natomiast najbliższa jej sercu jest terapia grupowa. Czy gdyby księgowa napisała na stronie swojej firmy, że zajmuje się księgowością małych firm, a najbliższe jej sercu są rozliczenia roczne, ktoś potraktowałby ją poważnie? Proszę mnie źle nie zrozumieć, nie chodzi mi o atak personalny na tę konkretnie osobę, ale o infantylny, para-religijny język, którym posługuje się psycho-biznes. W tej chwili moja psychoterapeutka pisze na swojej stronie o prawdziwym kontakcie, który ma moc uzdrawiania. Cóż, widocznie nasz kontakt nie był prawdziwy, skoro nie miał takiej mocy. Za mało przytulania?
T.W.: Tak dokładnie zainteresowała się pani jej losem?
XY.: Tak, choć zaznaczam, że nie żyję obsesją na punkcie tej kobiety. Po latach, gdy już nabyłam jako-taki aparat krytyczny po prostu byłam ciekawa, jak potoczyły się jej losy. Dodam, że wieluspecjalistów, z którymi zetknęłam się wtedy, zrobiło później karierę. Na studiach spotykałam się z terapeutką, która zwracała się do mnie per „dziewczynko” i urządzała mi po swojemu życie, krytykując moje własne marzenia i plany. Teraz pojawia się w kolorowych magazynach dla kobiet. Maluje mandale, ćwiczy jogę kundalini, prowadzi warsztaty w stylu new-age, mnóstwo jest takich psycholożek w Warszawie. Nie ma w tym nic złego, jeśli prowadzą zajęcia w stylu „narysuj swoją waginę” dla egzaltowanych pań z klasy średniej, gorzej gdy pracują z ofiarami przemocy. Inna, obecnie superwizor w Laboratorium Psychoedukacji, wciąż opowiadała mi bajki o jakimś mężczyźnie, którego spotkam i z którym połączy mnie romantyczny związek. A ja z nią w ogóle nie poruszałam takich tematów, miałam poważniejsze problemy. Często w kontakcie z psychologami i innymi „pomagaczami” czułam się nie jak człowiek, tylko jak lalka, którą oni ubierali w swoje własne pomysły i historie, ja nie miałam nic do powiedzenia. Np. często słyszałam o jakimś mężu i dzieciach, mimo że tłumaczyłam metodą zdartej płyty, że nie nie chcę zakładać rodziny.
Zapewne pamięta Pan słynny list otwarty psychiatrów w sprawie wypowiedzi prof. Święcickiego, których oburzyło „używanie autorytetu profesora medycyny do prezentowania postawy całkowicie niezgodnej z etyką lekarską”.
Nie mnie oceniać casus prof. Święcickiego. Natomiast co najmniej dwie osoby podpisane na liście (słynna pani profesor i jeden z najbardziej medialnych w tej chwili psychiatrów w Polsce) 20 lat temu były ze mną na malutkim oddziale młodzieżowym, na którym wmówiono mi, że w dzieciństwie byłam gwałcona przez własnego ojca. Proszę sobie wyobrazić makabryczność tej sytuacji!!! Nie udzielono mi wtedy żadnego wsparcia, nikt ze mną nawet pięciu minut nie porozmawiał. Pozostawiono mnie samą z niewiarygodnym cierpieniem, co w konsekwencji doprowadziło mnie na skraj psychozy (to nie przesada), a następnie oddano w ręce ojca-gwałciciela (tak wtedy o nim myślałam). Może się mylę, ale wydaje mi się, że wmówienie gwałtów wrażliwej nastolatce z dysfunkcyjnej rodziny, która nie miała NIKOGO, kompletne rozwalenie jej psychiki, po czym asekuranckie wydalenie jej ze szpitala, było o wiele bardziej niezgodne z etyką lekarską niż wywiad, jakiego udzielił prof. Święcicki. Nie przypominam sobie, by ktokolwiek z personelu zainteresował się, jak potoczyły się moje dalsze losy. Nikt nie opublikował w mojej sprawie „listu otwartego”. Być może uznano, że skoro znajduję się „pod opieką psychoterapeuty”, wszystko jest w jak najlepszym porządku. A ta „opieka psychoterapeutyczna” polegała na spotkaniach raz w tygodniu z 24-letnią Pollyanną leczącą przytulaniem.
T.W.: Wiele osób rozważa dzisiaj uczestnictwo w psychoterapii i stoi przed wyborem terapeuty. Są też tacy, którzy planują wizytę u psychiatry. Co by pani poradziła takim ludziom? Czego powinni się wystrzegać, unikać, na co zwracać uwagę?
XY.: Jestem daleka od tego, komukolwiek cokolwiek doradzać. Marzy mi się sytuacja, gdy o psychoterapii i psychiatrii zacznie się rozmawiać poważnie, rezygnując z sekciarskiej, infantylnej narracji, która obecnie jest tak powszechna. Marzy mi się, by do tej dyskusji zostali włączeni pacjenci. Na razie wywiady przeprowadza się prawie wyłącznie z lekarzami. Ci skarżą się na tragiczny stan polskiej psychiatrii, przyczyn upatrując w braku jej dofinansowania. Nie wspominają o aroganckich salowych, chamskich pielęgniarkach czy pozamykanych w swoich gabinecikach konowałach, którzy nawet nie udają, że interesują się pacjentami. To tak, jakby o problemach pedofilii w Kościele rozmawiać wyłącznie z zamieszanymi w ten proceder biskupami.
Marzą mi się skutecznie działające instytucje kontroli. Marzą mi się odszkodowania dla pacjentów, którzy zostali przez ten system skrzywdzeni. I to, by nadużycia były nazywane nadużyciami, a nie „brakiem zadowolenia z terapii”.
Mnie nikt nie powiedział, że leki mogą nie pomóc. Przez lata byłam faszerowana niewiarygodną ilością chemii, która miała zerowy wpływ na moje samopoczucie, za to zniszczyła mój układ nerwowy. Proszę mnie źle nie zrozumieć, nie jestem przeciwniczką leków, wielu ludziom przynoszą wyraźną poprawę, innym nie przynoszą, jeszcze inni biorą je latami, nie potrafiąc już bez nich funkcjonować. Medykalizacja najróżniejszych problemów i bajkowe narracje towarzyszące procesom terapeutycznym, przy braku sensownych programów walki z bezrobociem, przemocą domową czy wykluczeniem społecznym to polski patent na rozwiązywanie problemów. Kiedyś był jeszcze kościół, ale powoli przestaje być modny.
T.W.: Pani w ręce psychiatrów, psychologów i terapeutów trafiła jako nastolatka. Czy ludzie w tym wieku mogą cokolwiek zrobić, aby się uchronić przed losem, jakiego pani doświadczyła?
XY.: Dwadzieścia dwa lata minęły od tamtych wydarzeń. Świat wygląda inaczej. Przede wszystkim pojawił się internet, który stanowi spore źródło informacji. Usługi medyczne w znaczniej mierze uległy komercjalizacji, poddawane są publicznej ocenie. Lekarz zastanowi się, zanim obrazi pacjenta, bo wie, że ten może to opisać na jakimś forum. No i pojawiły się nowe rozwiązania, np. indywidualny tryb nauczania w szkołach.
Natomiast obawiam się, że nadal jedyną instytucją w Polsce, która pomoże, gdy pojawi się problem, pozostaje rodzina. Jeśli to rodzina stanowi problem, nie pomoże nikt. Pamiętam, że gdy jeszcze wierzyłam w to, że gwałcił mnie ojciec i szukałam w związku z tym pomocy, paniusie z NGO-sów i telefonów zaufania pytały tylko, czy wie o tym mama. (to przecież oczywiste, że każda matka pomoże swojemu dziecku) A gdyby mój ojciec zabił mojego brata i zakopał jego zwłoki w ogródku, też odsyłałyby mnie do mamy? Widocznie gwałt na dziecku to nie przestępstwo ścigane z urzędu, tylko problem, który rozwiązuje się w rodzinie. Bo rodzina jest najważniejsza. Gdy pytałam mądre panie z telefonu zaufania dla dzieci i młodzieńży, jak ja mam po czymś takim żyć, odpowiadały: „Przecież nie masz tego napisanego na czole”. Czyli co, najważniejsze, żeby nikt się nie dowiedział? Wtedy nie będzie problemu? Zgroza. Gdyby ojciec faktycznie mnie gwałcił, nie otrzymałabym znikąd pomocy. To najsmutniejsza wiedza, jaką wyniosłam z całego procesu terapeutycznego.
Obawiam się, że samotny nastolatek nadal jest bezbronny w kontakcie z instytucjami, zwłaszcza jeśli pochodzi z takiej rodziny jak moja. Mnie nikt nie zwróci młodości. Nie dostanę się na dobre studia, po których będę miała szanse znaleźć fajną pracę. Mimo samych piątek na świadectwie, pracuję na infolinii i mogę tylko płakać nad straconymi szansami.
Problem nie dotyczy jedynie nastolatków. Po studiach udało mi się znaleźć pracę w biurze doradztwa personalnego. Co prawda była to jedynie obsługa klienta i executive search, który więcej ma wspólnego z telemarketingiem niż z rekrutacją, ale miałam umowę na czas nieokreślony i szansę na rozwój. Wszystkie moje koleżanki z biura poszły na studia podyplomowe HR i zrobiły potem kariery. Ja wolałam „zainwestować” w psychoterapię.
T.W.: Jeśli czytała pani Psychoterapię bez makijażu, to zna pani moją metaforę beczki pełnej jabłek. Gdzie, pani zdaniem, tkwi źródło problemów – w nadpsutym jabłku, do którego można porównać opisany przez panią przypadek terapii, czy też w samej beczce, jaką jest psychoterapia?
XY.: W moim przypadku wszystkie instytucje zawiodły. Nie tylko jabłka czy beczka, zawiódł cały system przechowywania jabłek, ich właściciel, ustawodawca, organ nadzorujący, hurtownik, sprzedawca, klienci przekonani i przekonujący, że takie jabłka właśnie muszą być, a nawet sąsiedzi sadownika, udający, że nie czują smrodu zgnilizny. Myślę, że to problem znacznie bardziej złożony. To tak, jakby spytać, czy pedofilia w polskim Kościele to kwestia jabłka czy beczki. Ta beczka gdzieś stoi, w jakiejś piwnicy, która do kogoś należy i teoretycznie on sprawuje nad tą beczką kontrolę. Te zgniłe jabłka na każdym rogu są sprzedawane, co więcej, znajdują chętnych nabywców, gotowych nawet zadłużyć się, by skosztować ich smaku. Gdy dojdzie do zatrucia, nikt nie wini sprzedawcy ani ustawodawcy pozwalającego na taką działalność, tylko konsumenta. Może zjadł za mało, może zjadł za dużo, to po co je kupował, sam sobie winien. Co więcej, na każdym kroku wiszą reklamy zgniłych jabłek i to finansowane ze środków społecznych. A gdy ktoś zakwestionuje istniejący porządek rzeczy, nazywają go – proszę mi wybaczyć – oszołomem!
POSTY O PODOBNEJ TEMATYCE:
Nie oceniam źle swojej terapeutki…
Taka sobie zwykła historia psychoterapeutyczna…
Czy każdy potrzebuje terapeuty – pomoc czy przemysł?
O psychoterapii wolno rozmawiać – zadecydował Sąd. Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej
Czat Czwórki o psychoterapii – podcast PR 4
Zawracanie statku głupców – mój najnowszy felieton w Plus Minus Rzeczpospolita
W pułapce psychoterapii – rozmowa w miesięczniku „Moje zdrowie”
WIĘCEJ TAKŻE W KSIĄŻCE:

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.



Dziękuję za podzielenie się swoim doświadczeniem życiowym
Świetny tekst. Te psychodyscypliny brzmią jak pomieszanie chłopskiego rozumu z jakimiś szalonymi fantazjami i chęcią zarobku na nich. Kto by pomyślał, że w XXI w. szarlatanizm jest dalej w mainstreamie.
Kurcze, jaki ten artykuł jest dobry!
* Uwaga o potrzebie poddania terapeutów i terapii nadzorowi, by chronić bezpieczeństwo pacjentów i pacjentek. – Tak. To jest najważniejsze i bardzo potrzebne.
* Celne porównanie psychoterapii do religii. O używaniu magicznego języka, przy zachwalaniu terapii potencjalnym klientom. – Rzeczywiście, może tak być. W Częstochowie jest słynna, „nawiedzona” terapeutka z ulicy Kosmicznej.
* Udzielanie dziwnych porad niepasujących do sytuacji pacjentki, jakby „na ślepo” – dokładnie tak jest.
* To uczucie jak z „Procesu” Kafki, stania samemu wobec jakiejś tajemniczej organizacji, przy próbie protestowania, „wnoszeniu” swoich wątpliwości na sesję – celny opis.
Przykro czytać o koszmarnych rzeczach, przez które przeszła rozmówczyni. Terapie mają pomagać, a nie zatruwać życie. Cieszę się, że ona wreszcie, po wielu latach, doszła do równowagi. To jest bardzo cenna osoba. Bardzo bym chciał, by osoby projektujące Ustawę o zawodzie psychologa konsultowały się z nią, ponieważ bezpieczeństwo pacjenta jest najważniejsze.