Wsiedlibyście do samolotu, którego pilot oświadczyłby, że powodzenie lądowania zależy od niego w 7%? Nie? No cóż, podzielam z Wami tę opinię. A co z usługami prawnika, który zadeklarowałby, że to, co się wydarzy na sali sądowej, w 93% jest poza jego kontrolą? A może zadowoliłaby Was taka skuteczność mechanika samochodowego, który sprawdza Wasz układ hamulcowy? Też nie?
A jednak jest obszar Waszego życia, który powierzacie specjalistom deklarującym właśnie taki udział w sukcesie, i wcale nie jest to obszar peryferyjny. Powiedziałbym nawet, że należy do najważniejszych. Chodzi o ZDROWIE PSYCHICZNE.
Nie, nie żartuję. Dowiedziałem się o tym z opinii podpisanej przez dwie biegłe sądowe i sporządzonej na potrzeby procesu, w którym pacjentka dochodzi zadośćuczynienia za pogorszenie swojego stanu w trakcie psychoterapii.[1] Biegłe oparły się na dość głośnej publikacji z 2011 roku, której autorami są John Norcross, psycholog kliniczny z University of Scranton w Pensylwanii, jeden z najczęściej cytowanych badaczy relacji terapeutycznej, oraz Michael Lambert, psycholog kliniczny z Brigham Young University w Utah, który od pół wieku mierzy, komu terapia pomaga, a komu szkodzi.[2] Na tej podstawie zamieściły w opinii wykres, z którego wynika, że za efekty psychoterapii odpowiadają następujące czynniki (w procentach tak zwanej wyjaśnionej wariancji, do czego jeszcze wrócę, bo właśnie tu leży pies pogrzebany):
osoba korzystająca z psychoterapii 30%
relacja terapeutyczna 12%
podejście terapeutyczne 8%
psychoterapeuta 7%
pozostałe czynniki 3%
wariancja niewyjaśniona 40%
Wniosek biegłych był prosty, żeby nie powiedzieć prostacki. Skoro pacjentka „odpowiada” za 30% wyniku, a terapeuta zaledwie za 7%, to nie można terapeucie przypisać odpowiedzialności za pogorszenie jej stanu, bo przecież ona sama miała na to większy wpływ niż on! Czy to nie cudowny sposób na uniknięcie odpowiedzialności? Takich wykresów nie zobaczycie w reklamach terapii i nie przeczytacie o nich w wypowiedziach zachęcających do udziału w niej. Tam terapia jawi się jako panaceum na wszelkie bolączki tego świata. Kiedy jednak swoich obietnic nie spełni i trzeba się wytłumaczyć z niepowodzenia, ktoś nagle przypomina sobie o skromnych 7%.
Terapeuta Schrödingera
Fizycy mają swojego kota, który pozostaje jednocześnie żywy i martwy, dopóki nikt nie zajrzy do pudełka. Psychoterapia dorobiła się terapeuty, który jest jednocześnie wszechmocny i bezradny, a o tym, w którym stanie go zastaniemy, decyduje wyłącznie to, kto i po co zagląda.
Gdy zagląda klient, terapeuta jest wszechmocny. Słyszymy wtedy, że „relacja leczy”, że terapia „zmienia życie”, że bez niej nie poradzimy sobie z żałobą, rozwodem, lękiem, wypaleniem, wychowaniem dzieci i niemal każdym kłopotem, który dawniej załatwiało się rozmową z przyjacielem albo po prostu upływem czasu. Gdy zagląda kandydat na terapeutę, wszechmoc rośnie jeszcze bardziej. Szkoły psychoterapii przekonują, że dopiero kilkuletnie i kosztowne szkolenie, setki godzin superwizji i własna terapia szkoleniowa czynią z człowieka kogoś, komu można powierzyć cudzą psychikę. Gdy jednak do pudełka zagląda sąd, terapeuta kurczy się do rozmiarów statysty. Stoi gdzieś z boku, odpowiada za 7% i właściwie trudno powiedzieć, po co w ogóle przyszedł.
Pojawia się tu kłopotliwe rozwidlenie dróg. Jeżeli szkolenie, superwizja i doświadczenie rzeczywiście czynią terapeutę lepszym, to terapeuta ma znaczenie i może swoim działaniem zaszkodzić. Jeżeli zaś nie ma znaczenia, to za co płacą słuchacze szkół psychoterapii, a za co pacjenci? Obu odpowiedzi naraz obronić się nie da, choć środowisko bardzo się stara.
Wyobraźmy sobie panią Annę, która po trzech latach terapii, dwa razy w tygodniu, czuje się gorzej niż przed jej rozpoczęciem. Przez te trzy lata słyszała, że pogorszenie to „etap procesu”, że opór to dobry znak, a kryzys świadczy o tym, że „coś się wreszcie rusza”. Kiedy w końcu odważyła się zapytać, kto za to odpowiada, dowiedziała się, że głównie ona sama. W 30%. Terapeuta w 7%. A reszta to los, który, jak wiadomo, faktur nie wystawia.
Kto komu płaci
Nasuwają się w tym miejscu pytania o to, kto komu i za co płaci honorarium. A może powinno ono być dzielone, podobnie jak owa wariancja? Jeśli pacjent wnosi do sukcesu 30%, a terapeuta 7%, to sprawiedliwość wymagałaby, żeby po każdej sesji to terapeuta przelewał pacjentowi stosowną różnicę. Jeśli zaś dzisiejsze honoraria płacimy za 7% efektu, to czy gdyby skuteczność terapeutów zbliżyła się do nieosiągalnych 50%, honorarium stałoby się siedmiokrotnie wyższe? Proponowałbym przy okazji, by gabinety uczciwie wywiesiły na drzwiach hasło „Pomagamy w 7%“. Byłoby to pierwsze w historii tej branży hasło reklamowe poparte publikacją w recenzowanym czasopiśmie. Tak, psychoterapeuta to naprawdę ciekawy zawód.
Co naprawdę pokazuje wykres
Tu jednak muszę zrobić rzecz, której biegłe nie zrobiły, czyli zastanowić się, co ów wykres w ogóle mierzy. Okaże się wtedy, że ironia tnie w obie strony, a najgłębiej rani samą opinię.
Wariancja to po prostu miara tego, jak bardzo wyniki różnią się między sobą. Kiedy badacze piszą, że terapeuta „wyjaśnia 7% wariancji”, mają na myśli coś takiego: gdybyśmy wzięli tysiące pacjentów i porównali ich wyniki, to mniej więcej 7% różnic między nimi dałoby się przypisać temu, że trafili do różnych terapeutów. Liczba ta mówi więc o tym, jak bardzo terapeuci różnią się między sobą, a nie o tym, ile pojedynczy terapeuta wnosi do leczenia pojedynczej osoby.
Wróćmy do pilota z pierwszego zdania. Udział pilotów w wyjaśnianiu różnic w powodzeniu lądowań jest bliski zera, bo niemal wszyscy piloci lądują bezpiecznie, a skoro prawie nie ma różnic, to nie ma czego wyjaśniać. Gdyby zastosować logikę biegłych, należałoby uznać, że pilot nie ponosi żadnej odpowiedzialności za katastrofę, nawet gdy przed startem opróżnił piersiówkę. Podobnie z kierowcami. Statystyki wypadków drogowych mogą pokazywać, że wiele z nich zależy od pogody, stanu nawierzchni i zachowania innych uczestników ruchu, ale żaden sąd nie uniewinni pijanego kierowcy, powołując się na wykres kołowy.
Mamy tu do czynienia z błędem, który logicy nazywają dowodzeniem zbyt wiele. Argument biegłych, gdyby był trafny, uwalniałby od odpowiedzialności każdego terapeutę zawsze i wszędzie. Także takiego, który przesypia sesje, zdradza tajemnice pacjentów albo wchodzi z nimi w relacje, w które wchodzić nie powinien. Skoro dowodzi wszystkiego, nie dowodzi niczego. Statystyka zebrana z tysięcy przypadków niczego nie mówi o tym, czy ten konkretny terapeuta w tej konkretnej sprawie postąpił zgodnie ze sztuką. O odpowiedzialności rozstrzyga to, czy złamano zasady zawodu, a nie to, ile procent różnic między ludźmi da się przypisać ich terapeutom.
Warto dodać, że sam wykres nie jest wynikiem jednego pomiaru, tylko zgrubnym szacunkiem złożonym z wielu różnych analiz. Ma też starszego krewnego. W 1992 roku Lambert opublikował podobne „ciastko”, w którym 40% przypisał czynnikom spoza terapii, 30% tak zwanym czynnikom wspólnym, 15% oczekiwaniom pacjenta i 15% technikom terapeutycznym.[3] Na początku 2026 roku Stian Solem, psycholog kliniczny z Norweskiego Uniwersytetu Naukowo-Technicznego w Trondheim, przyjrzał się tym wykresom i stwierdził, że trudno właściwie odtworzyć, w jaki sposób te liczby uzyskano, że różne badania dają wyraźnie odmienne proporcje i że rysowanie czynników jako osobnych kawałków tortu fałszuje rzeczywistość, w której wpływają one na siebie nawzajem. Zalecił po prostu przestać ich używać.[4] Wykres kołowy jest w psychologii gatunkiem szczególnym. Wygląda jak pomiar, a czyta się go jak przypowieść, z której każdy wyciąga taki morał, jakiego akurat potrzebuje.
Nikt nie jest poniżej średniej
Skoro w sądzie terapeuta odpowiada za 7%, ciekawe, jak oceniają się terapeuci, kiedy nikt ich nie pozywa. W badaniu opublikowanym w 2012 roku Steven Walfish, psycholog praktykujący w Atlancie, wraz z badaczami z Kennesaw State University i wspomnianym już Michaelem Lambertem poprosił 129 terapeutów z prywatnych gabinetów, by porównali swoje umiejętności z umiejętnościami kolegów po fachu.[5] Ani jeden nie uznał się za gorszego od przeciętnego. Co czwarty umieścił się w najlepszych 10% zawodu. Zapytani, u jakiego odsetka ich pacjentów pogarsza się stan w trakcie terapii, podawali średnio niecałe 4%, a niemal połowa twierdziła, że u nich nie pogorszył się stan nikogo. Tymczasem badania prowadzone od dziesięcioleci wskazują, że w trakcie psychoterapii pogorszeniu ulega od 5 do 10% pacjentów.[6]
Inny zespół amerykańskich psychologów klinicznych, pod kierunkiem Dereka Hatfielda, porównał notatki terapeutów z wynikami kwestionariuszy, które pacjenci wypełniali przed sesjami.[7] Kwestionariusze pokazywały wyraźne pogorszenie. Notatki odnotowały je zaledwie w co piątym przypadku. Terapeuci najczęściej po prostu nie zauważali, że ich pacjentom jest coraz gorzej.
Mamy więc zawód, którego przedstawiciele w ankiecie lokują się w czołówce, w gabinecie nie dostrzegają pogorszeń, a w sądzie powołują się na skromne 7%. Byłoby to zabawne, gdyby nie dotyczyło ludzi, którzy przyszli po pomoc i wyszli z gabinetu w gorszym stanie.
Wariancja nie wystawia rachunków
W Polsce sprawa ma jeszcze jeden wymiar. Zawód psychoterapeuty od ponad 30 lat czeka na ustawę, a jej projekt właśnie po raz kolejny wraca do Sejmu.[8] Nie ma samorządu psychoterapeutów, nie ma ich rzecznika odpowiedzialności zawodowej ani sądu dyscyplinarnego. Pacjent, który uważa, że terapia mu zaszkodziła, ma do dyspozycji w zasadzie jedno miejsce, czyli sąd cywilny. A tam, jak widać, czeka na niego wykres kołowy.
Nie twierdzę, że każde pogorszenie w trakcie terapii jest winą terapeuty. Ludzie chorują, cierpią i rozpadają się z powodów, na które nikt nie ma wpływu, a uczciwy terapeuta powinien to pacjentowi powiedzieć na początku, a nie dopiero przed sądem. Jednak zawód, który bierze pieniądze za pomoc, nie może w chwili porażki ogłaszać, że właściwie nikomu nie pomagał. Odpowiedzialność nie jest procentem wyjaśnionej wariancji. Jest zobowiązaniem wobec konkretnego człowieka, który usiadł naprzeciwko i uwierzył, że ktoś wie, co robi. Jeśli psychoterapeuci chcą, byśmy nadal im wierzyli, powinni wybrać, czy są pilotami, czy pasażerami. Na pokładzie, gdzie nikt nie odpowiada za lądowanie, nie powinien siedzieć nikt.
[1] Postępowanie cywilne o sygn. akt I C 465/17, bez wyłączenia jawności. Cytowana opinia biegłych znajduje się w aktach sprawy (przyp. aut.).
[2] J.C. Norcross, M.J. Lambert, Psychotherapy Relationships That Work II, „Psychotherapy” 2011;48(1), s. 4-8, online: https://doi.org/10.1037/a0022180.
[3] M.J. Lambert, Psychotherapy Outcome Research: Implications for Integrative and Eclectic Therapists, w: J.C. Norcross, M.R. Goldfried (red.), Handbook of Psychotherapy Integration, Basic Books, New York 1992, s. 94-129.
[5] S. Walfish, B. McAlister, P. O’Donnell, M.J. Lambert, An Investigation of Self-Assessment Bias in Mental Health Providers, „Psychological Reports” 2012;110(2), s. 639-644, online: https://doi.org/10.2466/02.07.17.PR0.110.2.639-644.
[6] M.J. Lambert, B.M. Ogles, The Efficacy and Effectiveness of Psychotherapy, w: M.J. Lambert (red.), Bergin and Garfield’s Handbook of Psychotherapy and Behavior Change, wyd. 5, Wiley, New York 2004, s. 139-193.
[7] D. Hatfield, L. McCullough, S.H.B. Frantz, K. Krieger, Do We Know When Our Clients Get Worse? An Investigation of Therapists’ Ability to Detect Negative Client Change, „Clinical Psychology and Psychotherapy” 2010;17(1), s. 25-32, online: https://doi.org/10.1002/cpp.656.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. Moja powieść „Defekt” to historia zdolnego młodego człowieka, jego związków i kolejnych terapii – o tym, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Zwiększając liczbę powierzchownych kontaktów, utraciliśmy ich głębię. Kiedyś dobra rada przyjaciela pomagała rozwiązać problem. Dzisiaj wyrazem troski jest stwierdzenie: „Może powinieneś porozmawiać z jakimś terapeutą?” — mówi Tomasz Witkowski, doktor psychologii i autor książki „Defekt„. Specjalizuje się w demaskowaniu pseudonauki i wszelkiego rodzaju oszustw w psychologii oraz praktyce terapeutycznej. Swoje podejście nazwał epistemologią subtraktywną.
Agnieszka Filas: Co było bezpośrednim impulsem do napisania „Defektu”? Czy to prawdziwa historia kogoś, kogo pan znał? Może własne doświadczenia?
Tomasz Witkowski: Pracując nad książką „Psychoterapia bez makijażu„, która zawiera wywiady z terapeutami i z osobami skrzywdzonymi przez psychoterapię, poznałem wiele podobnych historii. Ta, która stała się inspiracją dla powieści, była szczególnie uderzająca, bo dotyczyła dobrze funkcjonującego człowieka, któremu otoczenie wmówiło konieczność odbycia terapii. Powieść nie jest oczywiście wiernym odtworzeniem tamtej historii.
Tytułowy „defekt” sugeruje, że coraz częściej jesteśmy przekonani, że musimy się „naprawiać”. Kto i po co wmawia nam, że jesteśmy „niewystarczający”, „niewłaściwi”?
„Naprawiacze”, to dość oczywiste, podobnie, jak oczywista jest odpowiedź na pytanie po co. Przecież naprawianie innych przynosi korzyści materialne i zapewnia status społeczny. Cui bono? ‒ Kto odniósł korzyść? ‒ pytają od czasów starożytnych prowadzący dochodzenie w sprawie przestępstwa. Warto postawić je również tutaj.
Żyjemy w czasach, w których normalne ludzkie cierpienie czy stres w pracy natychmiast etykietuje się jako „depresję”, „traumę”. Gdzie przebiega granica między zwykłym trudnym doświadczeniem a stanem kwalifikującym się do terapii?
O tym powinni decydować specjaliści — psychologowie kliniczni i psychiatrzy. To oni dysponują podręcznikami diagnostyczno-statystycznymi, takimi jak DSM czy ICD i to oni zostali przeszkoleni w korzystaniu z nich. Celowo nie wymieniłem terapeutów, bo obecny i projektowany stan prawny nie nakłada na nich obowiązku edukacji w zakresie diagnozy. W tym obszarze ich wiedza jest często zdroworozsądkowa, a wszystkim, którzy próbują się diagnozować, korzystając z książek, internetu czy sztucznej inteligencji, przypominam słowa berlińskiego lekarza Markusa Herza sprzed ponad 200 lat: „Bądź ostrożny podczas czytania książek o zdrowiu. Możesz umrzeć z powodu błędu w druku.”
Dlaczego zatraciliśmy zdolność do samodzielnego radzenia sobie z kryzysami lub szukania wsparcia u bliskich?
Z kilku powodów. Jeden z nich jest dość banalny — bo stać nas na korzystanie z pomocy zewnętrznej, co jeszcze do niedawna było przywilejem najbogatszych. Drugi, bo przekonano nas do tego, a zrobili to ‒ i za pomocą agresywnej perswazji marketingowej nadal robią ‒ ci, którzy na tym najwięcej zyskują. I wreszcie trzeci, chyba najbardziej ważki powód, bo przestaliśmy tworzyć z innymi silne i trwałe przyjaźnie na dobre i na złe. Wydaje się, że zwiększając liczbę powierzchownych kontaktów, utraciliśmy ich głębię. Kiedyś dobra rada przyjaciela pomagała rozwiązać problem. Dzisiaj wyrazem troski jest stwierdzenie: „Może powinieneś porozmawiać z jakimś terapeutą/psychologiem/specjalistą?”.
Gdzie leży granica między uzasadnionym leczeniem kryzysu psychicznego a uzależnieniem klienta od gabinetu?
Tą granicą jest po prostu rzetelna diagnoza. Leczenie czy terapia bez diagnozy to ‒ jak mawia mój zaprzyjaźniony lekarz ‒ zamach na cudze zdrowie i życie.
Jakie są najczęstsze sygnały, że dana osoba utknęła w procesie terapeutycznym, który niczego już nie wnosi, a wręcz uczy bezradności?
Jest ich wiele. Jeśli czujemy, że terapia nie przynosi efektów, a terapeuta nazbyt często przekonuje nas, że „żeby było lepiej, najpierw musi być gorzej”. Jeżeli bardzo długo mamy odczucie, że zmiana, katharsis muszą wkrótce nastąpić, że są tuż, tuż, za rogiem. Kiedy my czujemy się dobrze w terapii, a nasze otoczenie przekonuje nas, że dzieje się z nami coś złego. Jeśli przyłapujemy się na myśli, że kolejną decyzję powinniśmy skonsultować z naszym terapeutą. Itd.
Jeśli nie terapia — to co? Co poradziłby pan osobie, która czuje się zagubiona lub niepewna, ale niekoniecznie wymaga interwencji klinicznej?
Szczerą i poważną rozmowę z kimś bliskim, z przyjacielem. Terapia często w gruncie rzeczy jest tylko dość drogim substytutem przyjaźni. Jeden z najwybitniejszych psychologów XX w. — Hans Eysenck nie wahał się nazwać jej „prostytucją przyjaźni”.
Jak wyobraża sobie pan model wsparcia psychicznego w przyszłości? Co powinno się zmienić w samym środowisku psychoterapeutów i psychologów?
Od dawna propaguję model rozwiązywania problemów psychicznych analogiczny do medycznego. Ogniwem pierwszego kontaktu ze specjalistami w zakresie zdrowia psychicznego powinien być dobrze przygotowany psycholog kliniczny, podobnie jak w służbie zdrowia jest nim internista. To on powinien postawić diagnozę, w tym diagnozę różnicową i zdecydować czy i jakich specjalistów potrzebuje pacjent. Tymczasem dzisiaj sami się diagnozujemy, pukamy do drzwi gabinetu terapeutycznego (najczęściej prywatnego), w którym terapeuta zaczyna „pracować” nad naszym problemem. To trochę tak, jak byśmy w przypadku bólu brzucha udawali się do chirurga z prośbą, aby zajrzał nam do środka i sprawdził, co może być przyczyną bólu.
Jeśli natomiast chodzi o zmiany w środowisku psychoterapeutów i psychologów, to temat jest bardzo rozległy. Przede wszystkim, nie są to środowiska tożsame. Tylko część psychologów jest terapeutami, a wielu terapeutów nie ma nic wspólnego z psychologią. Aby nie rozwodzić się ponad miarę, wskażę na jedną fundamentalną rzecz, która powinna ulec zmianie w środowisku terapeutów. Jest nią zmiana perspektywy, na perspektywę pacjenta. Wszystkie dyskusje toczone publicznie, a nawet kłótnie, dotyczące w szczególności ustawy o zawodzie psychoterapeuty, wskazują jednoznacznie, że dzisiaj środowisko to ma na względzie głównie własne dobro.
Jak opisałby pan przesłanie swojej książki?
„Defekt” jest opowieścią o tym, jak otoczenie wtłacza jednostkę w gorset swoich oczekiwań, zabijając jej indywidualność. Jest to współczesna odmiana prokrustowego łoża. Przy czym terapia jest tu tylko jednym z wielu sposobów, których używa do tego celu społeczeństwo. Tytułowy „defekt” najłatwiej przypisać głównemu bohaterowi, ale czy nie jest nim w gruncie rzeczy przypadłość otoczenia, które deklarując swoje uwielbienie autentyzmu i indywidualizmu, niszczy wszelką odmienność?
Przeczytaj wywiad w portalu Onet.pl klikając TUTAJ
Nie oglądaj się żono Lota przetnij czerwony sznur pomiędzy sercem a domem w płomieniach (…) bo skamieniejesz przemieniona w bryłę goryczy i stężałych łez
Defekt Tomasza Witkowskiego to intrygująca proza, która wciąga czytelnika w świat nauki, emocji i skomplikowanych relacji międzyludzkich. Autor, znany ze swojego wnikliwego spojrzenia na ludzki umysł i psychologię, w tej powieści umiejętnie łączy fabularną lekkość z głębszą refleksją nad tym, co oznacza „być normalnym” w świecie pełnym społecznych oczekiwań. Główny bohater książki, Michał, to utalentowany, wręcz genialny student chemii. Dla niego rzeczywistość opiera się na twardych prawach, wzorach i przewidywalnych reakcjach. Zupełnie inaczej wygląda jego życie towarzyskie: Michał gubi się w niuansach relacji społecznych i nie potrafi intuicyjnie odczytywać intencji innych ludzi. Przełomem staje się moment, w którym odrzuca go zespół badawczy, do którego chce dołączyć i odchodzi od niego dziewczyna. Michał zaczyna podejrzewać, że źródło problemów może leżeć w nim samym. Trafia na psychoterapię z mocnym przekonaniem, że kilka spotkań wystarczy, by naprawić jego domniemany defekt. Szybko przekonuje się jednak, że nie jest to tak proste, jak się spodziewał…. Książka stawia uniwersalne pytanie o cenę, jaką płacimy za próbę wtłoczenia swojej unikalnej osobowości w sztywne ramy społecznych standardów. Witkowski posługuje się precyzyjnym, zdradzającym jego analityczne zacięcie językiem, dzięki czemu fabuła rozwija się w dynamicznym tempie. Autor nie ocenia swojego bohatera wprost, lecz pozwala czytelnikowi współuczestniczyć w jego wewnętrznej transformacji. Powieść unika taniego patosu czy podręcznikowego dydaktyzmu – zamiast tego serwuje pełnokrwistą historię o poszukiwaniu własnego miejsca w świecie. Defekt to dojrzała, poruszająca i skłaniająca do refleksji lektura. Tomasz Witkowski udowadnia, że potrafi pisać nie tylko o psychologii w ujęciu popularnonaukowym, ale tworzy również wciągające portrety psychologiczne w formie literackiej. To znakomita propozycja dla każdego, kto lubi powieści zmuszające do myślenia i stawiające trudne pytania o granice ludzkiego poznania i akceptacji.
Cytaty z książki:
Największą radość daje wiedza, nie tajemnica, która ma swoje źródło w niewiedzy.
Mali ludzie nie zapominają i nie wybaczają wielkości.
Marzenia nie są po to, by je realizować za wszelką cenę. Są po to, by cię prowadzić.
Świat nie pyta o intencje. Pyta o skutki.
Zimna herbata robi się gorzka. A życie jest wystarczająco gorzkie bez tego.
To ludzie przeciętni decydują o tym, co jest normą – przeczytaj rozmowę z autorem na temat książki klikając na grafikę poniżej
Przeczytaj recenzję w Magazynie Kultury Popularnej ESENSJA klikając na grafikę poniżej
Rozmowa z Janem Pińskim o tym, dlaczego psychoterapia nie jest panaceum, ilu pacjentów wychodzi z gabinetu w gorszym stanie i jak wybrać terapeutę, który ma większą szansę pomóc niż zaszkodzić.
Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą dla swojego kanału przeprowadził ze mną Jan Piński.
O czym rozmawialiśmy
Mój sceptycyzm wobec psychologii zaczął się już na pierwszym roku studiów. W liceum, w klasie biologiczno-chemicznej, nauczono mnie, że w nauce zwykle obowiązuje jedna dominująca teoria, a gdy okazuje się błędna, wypiera ją lepsza. W psychologii zastałem kilkanaście konkurujących koncepcji osobowości, a wykładowcy radzili, by wybrać tę, która nam „pasuje”. To nie jest nauka. Z tego niepokoju wyrosła „Zakazana psychologia” – miała być jedną małą książką, a stała się trylogią, i nawet ona nie wyczerpała tematu.
Psychoterapia nie jest panaceum. Dostępne badania pokazują, że 10–20% pacjentów wychodzi z gabinetu w gorszym stanie niż do niego weszło. Średnio co trzeci przerywa terapię i znika – nie wiemy, czy dlatego, że mu pomogła, czy dlatego, że mu zaszkodziła. W leczeniu depresji odsetek takich zniknięć sięga nawet 60%. Jeden z przeglądów wykazał, że zaledwie 3% badań nad skutecznością psychoterapii w ogóle mierzyło skutki negatywne. To tak, jakbyśmy badali leki, nie pytając o działania uboczne.
Jak więc wybrać terapeutę? Najlepiej zacząć od psychologa klinicznego i jego diagnozy. Terapeuta powinien w ciągu kilku spotkań postawić diagnozę, ustalić z nami cel i orientacyjny czas terapii, mieć ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej i pracować metodami opartymi na dowodach. Więcej takich wskazówek zebrałem w „poradniku pacjenta terapii eksperymentalnych” w drugim tomie „Zakazanej psychologii”.
Rozmawiamy też o tym, co w psychologii jest twardą nauką – prawa uczenia się, zapamiętywania i spostrzegania – oraz o tym, co jest modą: o naddiagnozowaniu ADHD u dzieci, które po prostu dojrzewają wolniej od rówieśników, i o „dyktaturze szczęścia”, w której smutek i żałoba uchodzą za usterki do naprawienia w terapeutycznym pit stopie. Tymczasem negatywne emocje są naturalną, ewolucyjnie ukształtowaną częścią naszego życia.
Pod koniec mówię o stoicyzmie, który przebija spomiędzy wersów „Tryptyku haniebnego”, i o polskim, bezpłatnym wydaniu podręcznika Vikrama Patela „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, przygotowanym z inicjatywy Klubu Sceptyków Polskich.
Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii i rozmowy z terapeutami zebrałem w książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Tak zatytułowano rozmowę, którą dla Gazety Wyborczej przeprowadził ze mną Kasper Kalinowski. Zapraszam do lektury!
Kasper Kalinowski: Skąd pomysł na wydanie w Polsce podręcznika do samopomocy dla osób chorych psychicznie?
Dr Tomasz Witkowski: To nie tylko samopomoc, to też instruktaż, jak pomóc bliskim.
Inspiracją jest książka „Where There Is No Psychiatrist” prof. Vikrama Patela i prof. Charlotte Hanlon. I związany z nią model myślenia o „psychicznej pierwszej linii”, która jest odpowiedzią na banalny i brutalny fakt – w wielu miejscach świata specjalistów jest za mało, by „klasyczna psychiatria” mogła pomóc zażegnać kryzys zdrowia psychicznego.
Gdy Patel zaczynał pracę jako psychiatra, wyjechał do Zimbabwe, gdzie pisał doktorat. W tym kraju przypadał jeden psychiatra na 1,5 mln mieszkańców. W Czadzie, Erytrei i Angoli było jeszcze gorzej – tam jeden psychiatra przypadał na cały kraj.
Patel postanowił dać potrzebującym podręcznik. Nie ma w nim metod niepotwierdzonych naukowo porad czy opinii. To zbiór metod dostępnych dla przeciętnego człowieka. Nie trzeba być specjalistą, by je zastosować.
Podręcznik powstał na wzór wcześniejszego i sprawdzonego na całym świecie „Where there’s no doctors” („Kiedy nie ma lekarza”) , który jest uniwersalnym, kompendium medycznym opisującym większość sytuacji zdrowotnych, medycznych, urazów, chorób podstawowych oraz sposobów radzenia sobie w sytuacji, kiedy nie ma dostępu do lekarza.
Kim jest Vikram Patel?
– To niesamowity człowiek. Był bardzo chorowitym dzieckiem, kilka razy otarł się o śmierć. Gdy postanowił zostać lekarzem, stwierdzono, że nie dożyje przecież czasu rozpoczęcia studiów medycznych.
Nie tylko skończył studia, ale został jednym z najbardziej znanych psychiatrów na świecie. W 2015 r. tygodnik „Time” uznał go jednym ze 100 najbardziej wpływowych ludzi świata.
To Patel pokazał Zachodowi skalę cierpienia psychicznego w krajach rozwijających się. Do pewnego czasu uważano, że np. depresja dotyczy tylko cywilizacji zachodniej.
To m.in. Patel i jego współpracownicy odkryli, że depresja dotyka w takim samym stopniu ludzi z krajów biednych, jak ludzi Zachodu.
W Zimbabwe spotkał Dixona Chibandę, jednego z kilku psychiatrów w tym kraju. Jego pacjentka popełniła samobójstwo tylko dlatego, że nie miała 10 dolarów na bilet, żeby móc przyjechać do szpitala. To mocno wstrząsnęło początkującym psychiatrą.
Chibanda zainicjował wówczas projekt „ławki przyjaźni”. To specjalnie oznaczone ławki, które są ustawiane w pobliżu przychodni czy w innych miejscach publicznych. Postanowił przeszkolić nieprofesjonalistów, żeby mogli pomagać osobom z problemami psychicznymi. Przydzielono mu do pomocy kilkanaście kobiet po pięćdziesiątce po kursach z profilaktyki AIDS. W Afryce to grupa, która cieszy się największym zaufaniem społecznym.
Jeśli ktoś ma jakiś problem, przysiada na ławce i zaczyna rozmawiać z jedną z nich. Okazało się, że metoda sprawdza się bardzo dobrze. Badania pokazały, że u połowy osób korzystających z tej formy pomocy nastąpiła redukcja objawów depresji.
Teraz Patel organizuje podobne interwencje w różnych miejscach świata – pomaga np. cierpiącym na depresję poporodową w Pakistanie.
Przykłady aktywności Patela i jego współpracowników, najczęściej wolontariuszy, można mnożyć. Badania pokazują, że są skuteczniejsze od formalnych systemów opieki zdrowotnej.
Właśnie te metody będę mogli poznać polscy czytelnicy?
– Tak, m.in. metody, które są stosowane na ławkach przyjaźni. Z grupą wolontariuszy kończymy pracę nad polskim wydaniem podręcznika Patela i Hanlon, który będzie nosił tytuł „Tam gdzie nie ma psychiatry”. W ciągu kilku tygodni każda osoba będzie go mogła za darmo ściągnąć ze strony http://www.tamgdzieniemapsychiatry.wordpress.com.
To wstyd, że nie wydano go dotychczas w Polsce. Jest dostępny w kilkunastu różnych językach na całym świecie.
Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
To tytuł książki autorstwa Anny Bimer złożonej z rozmów poświęconych negatywnym skutkom psychoterapii. Miałem ten zaszczyt być jednym z rozmówców autorki, a efekt tej współpracy znajdziecie w książce. Zapraszam do lektury w imieniu autorki oraz własnym!
Po kliknięciu na okładkę zostaniecie przekierowani na stronę książki w portalu Lubimyczytać.pl
Psychoterapia, podobnie jak leki, czasem przynosi niepożądane efekty i skutki uboczne. Tę książkę czytelnik może potraktować jako ulotkę pomocniczą dla pacjenta, wsparcie i poradnik.
Rynek usług psychoterapeutycznych nie wymaga reklamy. Trudno dziś o zawód o większym etosie niż psychoterapeuta. Czasem to cywilny spowiednik, kiedy indziej przyjaciel na godziny albo doświadczony przewodnik, zasługujący na zaufanie w kwestii udzielania porad fundamentalnych: „Jak żyć?”. Psychoterapia rozsupłuje wewnętrzne konflikty, uczy, jak rozumnie zapanować nad emocjami, a także pomaga wyzwolić się z krępujących gorsetów obyczajów i nakazów, odważnie obalać kolejne tabu. Aż… sama zyskała miano tabu. Dziesięcioro wyjątkowych fachowców w tej dziedzinie stara się tutaj owo tabu przełamać – odważnie opowiada, że czasem popełniają błędy, przyznają, że nie każdy nadaje się do uprawiania tego zawodu, tym bardziej że wielu jest dziś w Polsce samozwańców, którzy podszywają się pod psychoterapeutów. Szukając pomocy, można więc bardzo źle trafić, zostać potraktowanym nieprofesjonalnie, a nawet być nadużytym i latami zmagać się z wyimaginowanym problemem. Dlatego zalecenie brzmi: „Przed użyciem zapoznaj się z ulotką”.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Rozmowa z Anitą Różańską (Holistic News) ułożona z komentarzy widzów: jak rozpoznać, że terapia szkodzi, czy wolno nagrywać sesje, dlaczego terapia psychodynamiczna opiera się na błędnym modelu psychiki i skąd w szkołach pseudoterapie.
Tę rozmowę ułożyli widzowie Holistic News. Pod poprzednimi odcinkami pojawiły się setki komentarzy – od podziękowań przez osobiste historie po ostrą krytykę – i na wybrane z nich odpowiadam wprost.
Nadużywanie modnych diagnoz uderza w tych, którzy naprawdę cierpią. Zwolnienia lekarskie z powodu depresji należą do najczęściej wystawianych, a gdy zaczniemy patrzeć na każdą osobę z taką diagnozą jak na potencjalnego oszusta, najbardziej stracą rzeczywiście chorzy. Paradoksem jest też to, że kandydat na posiadacza broni musi przejść badania psychologiczne, a psycholog, który wystawia mu zaświadczenie – już nie.
Czy pacjent może nagrywać sesje? Tajemnica zawodowa wiąże terapeutę, nie pacjenta. Rozsądnie jest uzgodnić z terapeutą, że nagranie posłuży wyłącznie jako prywatna notatka. Jeśli terapeuta bardzo się przed tym wzbrania, powinna nam się zapalić czerwona lampka. Inny sygnał ostrzegawczy to poczucie, że bez kontaktu z terapeutą nie potrafimy już podjąć żadnej decyzji – to początek uzależnienia od niego.
Odpowiadam też na zarzut, że „nie rozumiem” terapii psychodynamicznej. Rozumiem ją dobrze: opiera się na modelu psychiki, którego badania nie potwierdzają. Nie ma dowodów na istnienie mechanizmu wyparcia, a nieświadomość to głównie procesy automatyczne, nie magazyn tłumionych popędów. Gdy taka terapia pomaga, działają czynniki niespecyficzne – relacja i kontekst – a nie jej teoretyczny rdzeń. Szkodzi natomiast rozgrzebywanie dzieciństwa. Za George’em Bonanno przypominam, że zespół stresu pourazowego rozwija niewielka część osób, które przeżyły wydarzenie traumatyczne.
Mówię też o szkołach, które powoli zamieniają się w ośrodki pseudoterapii, o kinezjologii edukacyjnej i „neurodydaktyce”, a na koniec polecam starą zasadę: niech się strzeże kupujący. Relacja z terapeutą jest także relacją handlową. Moje sądy – w przeciwieństwie do zachęt do terapii – nie stoją za żadną ofertą sprzedaży.
Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii i rozmowy z terapeutami zebrałem w książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Rozmowa z Arturem Mohrem (PST TV): dlaczego fotel terapeuty zastąpił konfesjonał, czym jest „kult cargo” w naukach społecznych i co łączy obietnicę samorealizacji z dążeniem do świętości.
Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą dla podcastu Praktyczna Strona Treningu przeprowadził ze mną Artur Mohr.
O czym rozmawialiśmy
Psychoterapia weszła w obszary, które przez wieki zajmowała religia. Fotel terapeuty pełni dziś funkcję konfesjonału: przychodzimy, by zrzucić z siebie ciężar wstydu i winy i zostać wysłuchanymi. Podobieństwa sięgają jednak dalej. W religii rodzimy się z grzechem pierworodnym i całe życie dążymy do nieosiągalnej świętości. W psychoterapii rodzimy się „zranieni” i całe życie gonimy za równie nieosiągalną samorealizacją „ukrytego potencjału”.
Tymczasem większość z nas jest po prostu przeciętna – to zwykłe prawo biologii i rozkładu normalnego. Jeśli mamy wyjątkowe zdolności, ujawniają się one zwykle już w dzieciństwie. Nie potrzebujemy kapłanów nowej religii, którzy w wieku dorosłym będą je w nas odkrywać.
Richard Feynman nazwał nauki społeczne „nauką kultu cargo”: naśladują gesty nauk ścisłych, nie rozumiejąc ich istoty. Wiele terapii działa podobnie. Zapycha luki w wiedzy wygodnymi domysłami, a poprawę, która przyszła sama – z upływem czasu albo przez powrót do średniej – zapisuje na swoje konto. Część zaburzeń mija nawet w kolejce do psychiatry.
Z religią łączy psychoterapię także odporność na falsyfikację. Wystarczy pojęcie „oporu”: im bardziej pacjent nie zgadza się z terapeutą, tym bardziej ma to dowodzić, że terapeuta trafił w czuły punkt. To tak, jakby chirurg uznawał krzyk pacjenta za dowód, że dobrze grzebie w ranie. Rozmawiamy też o tym, dlaczego wielu wybitnych naukowców było wierzących, o „bogu fizyków”, o odwołaniu mojego wykładu na Śląskim Festiwalu Nauki i o polskim wydaniu podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”.
Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Pierwsza rozmowa z Anną Kolasińską: dlaczego warto uważać na terapię bez celu i końca, skąd się wziął mit dzieciństwa, jak media mogą szkodzić lub chronić, pisząc o samobójstwach, i dlaczego potrzebujemy więcej przyjaciół, a mniej specjalistów.
Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą dla swojego podcastu przeprowadziła ze mną Anna Kolasińska.
O czym rozmawialiśmy
Moja rozmówczyni przeszła kilkanaście, jeśli nie kilkadziesiąt terapii i za każdym razem słyszała na początku, że to będzie długi proces o nieokreślonym czasie trwania. Moja rada jest prosta: jeśli terapeuta nie potrafi określić celu ani orientacyjnego czasu terapii, warto się zastanowić, czy w ogóle zaczynać.
„Mit dzieciństwa” należy do najtrwalszych mitów psychologii. Badania dzieci adoptowanych z rumuńskich sierocińców, dzieci ocalałych z obozów koncentracyjnych czy wychowywanych w surowej sekcie pokazują, że po dwóch–trzech latach w dobrych warunkach zwykle doganiały rówieśników. Długotrwała przemoc czy wykorzystywanie zostawiają ślad, ale „traumy z dzieciństwa”, których człowiek nie pamięta, dopóki terapeuta ich nie „odkryje”, to spuścizna psychoanalizy bez empirycznego ugruntowania. Opowiadam też o brutalnych „terapiach więzi”, które kosztowały życie małą Candace Newmaker.
Rozmawiamy o samotności, którą wielu ludzi lubi, choć otoczenie nie chce w to uwierzyć, o tym, że najszybciej wypalają się zawodowo ci, którzy mają nadmiar kontaktów z ludźmi, i o odpowiedzialności mediów. Opisywanie samobójstw może wywołać falę naśladownictwa, czyli efekt Wertera. Rozsądnie prowadzona narracja może jednak działać ochronnie – to efekt Papageno. Polskie media wciąż w ogromnej większości nie przestrzegają zasad odpowiedzialnego pisania o samobójstwach.
Na koniec wracam do mojej stałej tezy: mamy za dużo specjalistów, a za mało przyjaciół. Nie z każdym rozstaniem trzeba iść na terapię. Zanim zaczniemy gorączkowo szukać terapeuty, warto sięgnąć po bezpłatny podręcznik „Tam, gdzie nie ma psychiatry”.
Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii i rozmowy z terapeutami zebrałem w książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Rozmowa o projekcie „Tam, gdzie nie ma psychiatry” przeprowadzona dla magazynu „Twój STYL” przez red. Magdalenę Jankowską.
Gdy zmagamy się z problemami psychicznymi, powinniśmy szukać pomocy u psychiatry lub psychologa. W świecie idealnym przyjąłby nas następnego dnia. Ale co robić, jeżeli żyjemy w miejscu, gdzie na wizytę u specjalisty trzeba czekać tygodniami? Pytamy psychologa, dr. Tomasza Witkowskiego.
PANI: Jako społeczeństwo jesteśmy w takim punkcie, że problemy psychiczne narastają (mówi się nawet o kryzysie zdrowia psychicznego), a kolejki do psychiatrów i psychologów nie maleją. System zawodzi. Jest wyjście z tej sytuacji?
DR TOMASZ WITKOWSKI: Oczywiście, że jest. To prawda, że czujemy się czasem bezradni, bo ulegliśmy w ostatnich dekadach trendowi intensywnej profesjonalizacji różnych sfer życia, które do tej pory były prywatne. Nie tylko wzywamy specjalistów do wbicia gwoździa w ścianę i podłączenia sprzętu AGD, ale nasze zdrowie fizyczne i psychiczne zostało zmedykalizowane i sterapeutyzowane. A to nie jest jedyny sposób życia. Przez wieki radziliśmy sobie z problemami inaczej. Samodzielnie albo z pomocą przyjaznych nam osób.
Chce pan powiedzieć, że możemy pomóc sobie i naszym bliskim w problemach psychicznych, nie będąc psychologami ani psychiatrami?
Chcę powiedzieć, że kiedy system zawodzi, narzędzia daje nauka. A system zawodzi w wielu miejscach na świecie. Podczas pracy nad moją książką „Giganci psychologii” spotkałem się z Vikramem Patelem, wybitnym psychiatrą, profesorem z Harvard Medical School. Kiedy Patel jako młody lekarz pojechał robić doktorat do Zimbabwe, odkrył, że jeden psychiatra przypada tam na półtora miliona mieszkańców. W Czadzie, Erytrei przypada jeden na cały kraj. To jest dopiero wyzwanie – jak pomóc ludziom w takich miejscach, bo przecież problemy psychiczne w krajach rozwijających się są równie intensywne jak w krajach Zachodu. Tam ludzie również cierpią z powodu nałogów, traum, chorują na depresję, zmagają się z agresją i innymi trudnymi emocjami. Ktoś może powiedzieć: no, ale w Europie mamy zupełnie inną sytuację. To prawda, mamy dobrych specjalistów, mamy leki i dowody, że interwencja psychiatryczna, psychologiczna i społeczna znacząco poprawia jakość naszego życia. Ale w zamożnych krajach Zachodu tylko połowa ludzi ma dostęp do tych profesjonalnych usług. Z powodu kolejek, ale też miejsca zamieszkania z dala od większego miasta, problemów komunikacyjnych z dojazdem na terapię. Z powodu braku pieniędzy, bo te usługi i leki nie są tanie. To jest problem dotkliwy u nas w Polsce, ale również w Niemczech, Belgii, Hiszpanii. Vikram Patel stworzył Centrum Globalnego Zdrowia Psychicznego i zaczął pracować nad narzędziami, które pomogłyby zniwelować tę przepaść pomiędzy wiedzą, którą posiadamy na temat skutecznych metod leczenia, a dostępem do niej. Obejść system. Zidentyfikować najskuteczniejsze techniki pomocy i dostarczyć tę pomoc tam, gdzie ludzie jej nie mają.
Jakie to techniki?
Jednym z pierwszych projektów, do którego przystąpił Patel, były „ławki przyjaźni” wymyślone przez psychiatrę z Zimbabwe Dixona Chibandę. Zwyczajne ławki oznaczone tabliczką o tej nazwie, ustawione wokół przychodni, szkoły, na skwerze obok instytucji publicznej. Ponieważ badania pokazują, że w większości krajów świata osobami budzącymi największe zaufanie są kobiety w średnim wieku – dojrzałe mamy, babcie – Chibanda wyszkolił grupę kobiet po pięćdziesiątce w metodach rozmowy terapeutycznej wziętych głównie z terapii poznawczo- behawioralnej. Były przygotowane do tego, że jeśli ktoś usiądzie na ławce przyjaźni, one przysiadają obok i rozpoczynają rozmowę z taką osobą. Kiedy badania pokazały, że skuteczność tej techniki jest wyższa niż pomocy ambulatoryjnej, projekt rozszerzono na cały kraj, a później sprawdzono jego skuteczność także w innych krajach świata.
Chciałabym umieć prowadzić taką rozmowę.
I na pewno może się pani jej nauczyć. Vikram Patel na początku szkolił głównie pracownice zdrowotnej opieki społecznej, potem do pomocy nastolatkom młodych wolontariuszy, bo jak pokazują badania, młodzież chętniej przyjmuje pomoc od rówieśników. Realizował swoje projekty w Afryce, ale także w Kanadzie i w stanie Washington w USA. Koncentrował się na wybranych problemach obecnych w danej społeczności, na przykład na zapobieganiu samobójstwom wśród młodych ludzi bądź depresji poporodowej. Wyniki były bardzo obiecujące, dawały od 60 do 70 procent skuteczności. To jest nawet dwa razy więcej niż w przypadku pomocy udzielanej tradycyjnie w przychodni.
Dlaczego, jak to możliwe?
Uważamy, że ta przewaga jest skutkiem udzielania pomocy w miejscu życia chorej osoby. Jak mówiłem, idealnie byłoby, gdybyśmy wszyscy mieli dostęp do profesjonalistów najwyższej klasy na zawołanie. Ale tak nie jest. Jeśli chora osoba musi pojechać do innego miasta, postać w kolejce, zmieścić się ze swoim problemem w czasie przewidzianym na wizytę, a potem wraca do siebie, do środowiska w którym nie ma wsparcia, jest jej trudno podążać za wskazówkami psychiatry. Dixon Chibanda miał pacjentkę, która popełniła samobójstwo. Nie miała 10 dolarów na autobus, żeby przyjechać do niego, do szpitala psychiatrycznego. Jej śmierć była impulsem, który zainicjował projekt „ławki przyjaźni”.
Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
To tytuł reportażu w reżyserii Marka Lyszczyny opowiadający dramatyczne historie pacjentów. Ponieważ dość gruntownie poznałem obie historie, zostałem poproszony przez twórcę reportażu o komentarz. Obejrzyj reportaż klikając na obrazek poniżej.
Reportaż został wyemitowany w programie Magazynie Ekspresu Reporterów, 2 września 2025 r. o godz. 22:45 w TVP1.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
To tytuł rozmowy przeprowadzonej ze mną przez red. Cezarego Łasiczkę dla radia TOK FM 17.07.2025 o godz. 9:00. Aby posłuchać podcastu kliknij ikonkę poniżej:
Rozmawialiśmy o projekcie ustawy o zawodzie psychoterapeuty i samorządzie zawodowym, przygotowanym przez Ministerstwo Zdrowia. Uważam, że z perspektywy pacjentów projekt niewiele zmienia: utrwala sytuację, w której psychoterapię może prowadzić osoba po niemal dowolnych studiach magisterskich – także po teologii czy pedagogice. Zmienia natomiast sporo dla stowarzyszeń terapeutycznych, które prowadzą komercyjne, kilkuletnie szkolenia, niekiedy w ramach pseudonaukowych koncepcji.
Psychoterapeutą powinien być psycholog kliniczny, który dodatkowo zdobył umiejętność prowadzenia terapii. Trudno mi sobie wyobrazić terapeutę, który nie zna fizjologii układu nerwowego ani dynamiki emocji. Mówiłem też o pacjentach, którzy czują się skrzywdzeni: dziś mogą liczyć głównie na sądy koleżeńskie stowarzyszeń, a na sali sądowej słyszałem, że kodeksy etyczne do niczego terapeutów nie zobowiązują. Najprostszym rozwiązaniem byłoby objęcie pacjentów psychoterapii opieką rzecznika praw pacjenta.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Terapia bywa droga. Specjalistów brakuje. Nie każdy ma dostęp do psychoterapeuty, ale każdy może nauczyć się, jak dbać o zdrowie psychiczne – swoje i bliskich. Dr Tomasz Witkowski wyjaśnia, dlaczego książka stworzona z myślą o krajach rozwijających się dziś może pomóc także w Polsce. W czym tkwi jej największa wartość?
Jak dbać o zdrowie psychiczne. Jedyny taki podręcznik
Przemysław Kołodziej: Na rynku jest bardzo dużo książek psychologicznych, zarówno naukowych, jak i popularnonaukowych. Podręczników, poradników, pozycji coachingowych. Wiele z nich obiecuje, że dowiemy się, jak dbać o zdrowie psychiczne. Dlaczego potrzebujemy jeszcze jednej i dlaczego akurat Tam, gdzie nie ma psychiatry?
Dr Tomasz Witkowski*: Jest to książka absolutnie wyjątkowa. Stanowi pokłosie wieloletnich doświadczeń Vikrama Patela z pracy z bardzo prostymi ludźmi – takimi, którzy czasami po prostu potrafili pisać i czytać – w krajach rozwijających się, w Afryce i Azji. W miejscach, gdzie nie ma psychiatrów i dostępu do profesjonalnej pomocy w zakresie problemów psychicznych. Podręcznik został dostosowany do osób, które nie mają szerszej wiedzy, jeśli chodzi o funkcjonowanie psychiki, psychiatrię, psychologię itd.
Jest to chyba najczęściej używany poradnik tego typu na świecie, a do tego darmowy. Przetłumaczono go już na ponad 15 języków. Czymś podobnym jest dużo starsza pozycja Where There Is No Doctor. Tamta praca skupiała się na wiedzy medycznej, ale przyświecał jej podobny cel. Przygotowano ją z myślą o wykorzystaniu na tych obszarach naszego globu, gdzie nie ma dostępu do lekarzy i profesjonalnej opieki medycznej. Istnieją więc dwa podręczniki do pomagania sobie i innym. Jeden z zakresu pierwszej pomocy medycznej i drugi z zakresu pomocy psychiatrycznej.
Dla pracowników służby zdrowia, dla rodziny, dla każdego
Do kogo w Polsce kierowana jest ta książka? Kto może korzystać z narzędzi, które są w niej proponowane?
Książka pierwotnie była adresowana do pracowników podstawowej służby zdrowia, pielęgniarzy, pielęgniarek czy innego personelu medycznego. I nadal świetnie sprawdzi się w tej roli. Jednocześnie jest to tom, który każdy powinien mieć w swoich zbiorach i sięgać po niego wtedy, gdy coś niepokojącego dzieje się z jego bliskim czy nim samym. Otrzymujemy całościowe kompendium, napisane bardzo przystępnym językiem. Przedstawia metody do wykorzystania i dostosowania do każdych warunków w domu chorego.
Może z niego korzystać w zasadzie każdy dorosły, który potrafi czytać i ma podstawowe lub średnie wykształcenie. Tam, gdzie nie ma psychiatry ułatwia zrozumienie zaburzeń psychicznych osób nam bliskich. Wskazuje konkretnie, w jaki sposób można im pomóc. Ale książka ta ma też charakter profilaktyczny. Nie tylko poszerza naszą świadomość związaną z zaburzeniami i sytuacjami, w których mogą one wystąpić. Daje nam także narzędzia do większej dbałości o własne zdrowie psychiczne.
Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Dziesięć lat temu dwóch psychoterapeutów reprezentujących instytucje dumne ze swoich wartości etycznych i duchowych – Instytut Analizy Grupowej Rasztów i Stowarzyszenie Psychologów Chrześcijańskich, rozpoczęło policyjną, prokuratorską i sądową wojnę z pacjentką. Po latach sądowego maratonu, mimo poważnych błędów etycznych popełnionych przez tych terapeutów, a potwierdzonych przez ich własne środowiska, pacjentka otrzymała wyrok skazujący na 1 rok pozbawienia wolności w zawieszeniu, prace społeczne, zakaz zbliżania i kontaktowania się z terapeutami oraz kilkadziesiąt tysięcy kosztów i nadzór kuratora.
5 czerwca 2025 roku byłem na sali sądowej Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi – Południe w Warszawie, na której Sąd odczytał wyrok i wygłosił publicznie motywy rozstrzygnięcia. W prezentowanym tekście przyglądam się nie tylko absurdalnej logice wyroku, ale okolicznościom, które sprawiają, że psychoterapia – narzędzie pomocy drugiemu, cierpiącemu człowiekowi przeobraża się w narzędzie zemsty.
Psychoterapia jako produkt luksusowy i beztroski
Ponad 30 tysięcy złotych – tyle kosztowało pacjentkę doświadczenie, które niektórzy nazwaliby terapiami, inni – pogłębieniem traum. Dzisiaj, zważywszy na inflację byłoby to dużo, może nawet kilkakrotnie więcej. Usługi oferowane przez dwóch „specjalistów” – Jacka O. i Pawła D., okazały się – delikatnie mówiąc – kontrowersyjne. Na tyle, że oba środowiska zdyskwalifikowały terapeutów w swoich decyzjach etycznych, a jeden z nich został zawieszony na dwa lata w swoim stowarzyszeniu. Nie przeszkodziło im to jednak wystąpić w nowej roli: pokrzywdzonych, a potem oskarżycieli posiłkowych. Terapii nie potrafili poprowadzić, ale w poprowadzeniu procesu karnego (i to niejednego, gdyż zarzuty były mnożone i rozbijane na kolejne procesy) wykazali znacznie większą determinację.
Z gabinetu na salę sądową – nadużycie władzy przebrane w szaty terapeuty
To, co w relacji terapeutycznej było nadużyciem etyki w wykonaniu terapeutów- na sali sądowej zamieniono w „dowody przestępstwa” obciążające pacjentkę. Psychoterapeuci, którzy w trakcie terapii posiedli wiedzę o największych słabościach pacjentki, o tym, co może ją zranić, o jej reakcjach emocjonalnych nie zawahali się, aby wykorzystać tego jako amunicji przeciwko niej. Wyrok nie pozostawia złudzeń: Sąd nie analizował afektu, dekompensacji, dysregulacji emocjonalnej typowej dla zaburzeń osobowości. Zamiast tego – uczucia i objawy zaburzenia zamieniono na intencje przestępcze. Trochę tak, jakby pacjenta z napadem paniki oskarżyć o próbę wzbudzenia zamieszania publicznego.
Wyrok za skargi — czyli rzecz o przestępstwie polegającym na korzystaniu z prawa obywatela
W treści wyroku najbardziej uderzyło mnie potraktowanie faktu składania przez pacjentkę skarg na terapeutów jako dowodu obciążającego, wskazującego na to, że nękała swoich terapeutów.
– Zaraz, zaraz! Jak to? Pacjentka składa skargi na nieetyczne zachowania terapeutów, instytucje, które te skargi rozpatrują uznają je za zasadne i to jest nękanie? – przeleciało mi przez głowę.
– Owszem, tak. A przynajmniej zdaniem Sądu Rejonowego Warszawa Praga – Południe w Warszawie – odpowiedziałem sobie.
Myślę, że warto w tym miejscu przestrzec wszystkich pacjentów: Jeśli Wasz terapeuta w trakcie terapii będzie łamał obowiązujące go zasady etyczne, pod żadnym pozorem nie korzystajcie z przysługującego Wam prawa do złożenia skargi, bo może to zostać użyte przeciwko Wam, jako dowód przestępstwa!
Prawda, że cudownie absurdalne?
To już nie tylko problem etyki terapeutycznej. To uderzenie w fundamenty społeczeństwa obywatelskiego, bo warto nadmienić, ze pacjentka nie składała dziesiątek skarg do wszelkich możliwych instytucji, nie pisała donosów i nie biegała od biura do biura oskarżając terapeutów, co mogłoby zostać od biedy uznane za nękanie. Złożyła dwie skargi do dwóch instytucji, obie zostały rozpatrzone pozytywnie dla pacjentki i negatywnie dla terapeutów. Ale to dla Sądu nie miało znaczenia. Znaczenie miało to, że terapeuci skonfrontowani z własnymi brakami udali się do sądu karnego, by przywrócić sobie poczucie władzy.
Nasuwa się pytanie: czy Sądowi pomyliły się reżimy ustrojowe? Czy zapomniał, że nie żyjemy już w systemie, w którym za donos na władzę trafia się do obozu reedukacyjnego? Bo jeśli składanie skarg na terapeutę, który złamał etykę, nagrywał pacjentkę, przesyłał jej później prywatne propozycje kontaktu ma być aktem prześladowania— to chyba czas zaktualizować wszystkie kodeksy i konstytucje. Na nowo. W duchu represyjnym, terapeutycznym i absurdalnym.
Krytyka – nowe przestępstwo?
W publicznych i ustnych motywach rozstrzygnięcia wyroku Sąd również użył sformułowania: „publikowanie w internecie negatywnych informacji dotyczących jego aktywności zawodowej” jako elementu domniemanego przestępstwa nękania. W państwie prawa takie zdanie powinno budzić niepokój nie tylko u prawników, ale i u każdego obywatela. Bo oto mamy do czynienia z nową kategorią winy: krytyka specjalisty. Tymczasem warto przypomnieć – bo Sąd najwyraźniej zapomniał – że ta kwestia była już oceniana w procesie o zniesławienie, z oskarżenia prywatnego jednego z tych samych terapeutów przed Sądem dla m.st. Warszawy. I to przez wszystkie instancje: Sąd Rejonowy, Sąd Okręgowy i… Sąd Najwyższy! W każdej z tych instancji Sądy uznały, że pacjentka miała prawo do wyrażania opinii, do oceny usług terapeutycznych, do opisu faktów, których sama doświadczyła.
Czy mamy więc rozumieć, że to, co nie było zniesławieniem według trzech instancji sądowych, w tym Sądu Najwyższego – staje się „groźbą” lub „nękaniem” według czwartego? Czy krytyczna recenzja usługi terapeutycznej w sieci to nowa forma przestępstwa w Polsce? Jeśli tak, to warto zawczasu usunąć z Internetu wszystkie negatywne opinie o lekarzach, nauczycielach, a może i sędziach – bo kto wie, kto uzna się za „nękanego”.
Gdy Sąd ignoruje Komisje Etyki i… prof. Zbigniewa Lwa-Starowicza
Wobec sytuacji opisanej kilka zdań wyżej, nie powinno więc dziwić, że podczas ogłaszania wyroku Sąd z przekonaniem stwierdził, że to pacjentka „uznała terapie za nieprofesjonalne”. Nie zauważył przy tym, że tę samą opinię wydały dwa niezależne gremia: Komisja Etyczno – Mediacyjna Stowarzyszenia Psychologów Chrześcijańskich, Komisja Etyki Instytutu Analizy Grupowej Rasztów oraz biegły sądowy – prof. Zbigniew Lew-Starowicz (tych wystawionych przeze mnie nawet nie będę wspominał) . Ale cóż… W oczach Sądu, nie liczy się jednak to, co stwierdzili eksperci, lecz co „uznała” oskarżona. Tak, jakby przyznane błędy i brak etyki w prowadzeniu psychoterapii pacjentki były przejawem subiektywnej fanaberii oskarżonej, a nie efektem systemowego, etycznego rozpoznania.
Groźby SMS-owe — czyli o treści wiadomości, których Sąd nie analizował psychologicznie
W literalnej treści wyroku warto przyjrzeć się zarzutowi mówiącemu, że pacjentka bezpośrednio jak i SMS-owo groziła popełnieniem występku czy też – „rozgłoszenia w przestrzeni publicznej wiadomości uwłaczających jego czci” oraz „naruszaniem miru domowego poprzez nachodzenie jego gabinetu podczas pracy z innymi pacjentami”, a nawet – w wersji dramatycznej – „naruszaniem nietykalności cielesnej jego pacjentów” czym miała go [terapeutę – jednego i drugiego – przyp. mój] zmuszać do odbierania połączeń telefonicznych i odpowiadania na wiadomości SMS od pacjentki oraz do kontynuowania terapii.
Brzmi poważnie. Ale czy Sąd w ogóle zadał sobie trud, by przyjrzeć się tym wiadomościom? Nie dosłownie – lecz psychologicznie? Czy poprosił biegłego, by ocenił język, kontekst, afektywne tło? Czy ktokolwiek zapytał, czy zwroty takie jak – to tylko przykład charakterystyczny dla stylu komunikacji borderline – „przyjdę i zobaczysz” albo „wyrzucę wszystkich, bo tylko ty masz ze mną być” są literalnymi groźbami – czy raczej dramatycznym, impulsywnym wołaniem o uwagę, typowym dla zaburzenia osobowości typu borderline? Otóż nie. Nie zapytał. Nie zbadał. Nie próbował nawet.
Zignorowano fakt, że osoby z zaburzeniem borderline nie grożą – one dramatyzują. Nie planują – one reagują. Ich wypowiedzi są często ekstatyczne, przesadne, chaotyczne, pozbawione filtra – ale nie są wyrachowane. To nie jest mafijne ultimatum, to afektywne eksplozje cierpienia. A jednak Sąd, z całym swoim majestatem, przyjął te SMS-y tak, jakby pisał je wyrachowany stalker, a nie osoba dekompensująca się w reakcji na niezrozumienie, porzucenie i chaos emocjonalny wywołany przez źle prowadzoną terapię.
I teraz – najciekawsze. Wątki tzw. „groźby naruszenia czci” były przecież już oceniane. I to nie raz. W odrębnym procesie karnym z prywatnego aktu oskarżenia o zniesławienie – wytoczonym tej samej pacjentce przez jednego z tych samych terapeutów – Sądy wszystkich instancji (łącznie z Sądem Najwyższym) stwierdziły jedno: nie dopatrzono się żadnych wypowiedzi, które mogłyby naruszać cześć czy godność oskarżyciela. Uniewinnienie zapadło w pełnym składzie.
Czyli: Sądy trzy razy już uznały, że nie było zniesławienia. Ale w tym drugim procesie – dla potrzeb innego wyroku – nagle te same wypowiedzi magicznie zyskały status „groźby popełnienia przestępstwa” i „nękania”. Jeśli to nie jest sądowa schizofrenia, to jak to nazwać?
Co więcej, Sąd przyjął, że pacjentka tego typu „groźbami” zmuszała terapeutów do… odbierania od niej telefonów, odpisywania na SMS-y oraz kontynuowania terapii. Gdyby nie chodziło o realne skutki tej decyzji, można by pomyśleć, że mamy do czynienia z parodią relacji terapeutycznej. Otóż przypomnijmy: psychoterapeuta to nie nastolatek z TikToka, tylko wyszkolony profesjonalista, który – przynajmniej w teorii – ma kompetencje do pracy z osobami przejawiającymi zaburzenia emocji, zachowania, osobowości. Bierze za to niemałe pieniądze i – co istotne – nikt nie zmusza go do świadczenia tych usług. Jeśli nie ma odporności psychicznej, by odebrać telefon od rozregulowanego pacjenta, to powinien poważnie rozważyć zmianę zawodu. A jeśli przecenił swoje umiejętności, to jego obowiązkiem nie jest „dawanie się zmuszać”, lecz profesjonalne zamknięcie procesu terapeutycznego. Zamiast tego terapeuci, jak sami twierdzą, ulegali naciskowi. Na marginesie tylko napiszę, iż osobiście widziałem SMS-y od terapeutów kierowane do pacjentki utrzymane w tonie flirtu, nierzadko wysyłane nocą, swobodne. Zaskakuje, że te właśnie osoby potrafiące pisać do pacjentki w tonie niemal intymnym później przedstawiają się jako osoby „zmuszane do kontaktu”. Czy sąd nie widział tej korespondencji, czy ją po prostu zignorował?
Wtargnęła do gabinetu – czyli jak przestrzeń usługowa staje się twierdzą chronioną przed pacjentem
W treści wyroku pojawia się dramatyczne sformułowanie: „wtargnęła do gabinetu”. Brzmi jak scena z thrillera, a nie z rzeczywistości relacji pomocowej. Tylko że ów „gabinet” to nie prywatne mieszkanie ani sypialnia terapeuty – to miejsce wykonywania działalności usługowej. A klient (w tym przypadku pacjentka) nie „wtargnęła”, lecz pojawiła się tam, by wyrazić sprzeciw i emocje po nagłym, nieetycznym przerwaniu terapii.
Czy nie żyjemy już w świecie, gdzie klient ma prawo złożyć reklamację? Gdzie osoba, która płaciła za usługę profesjonalną, może przyjść i zapytać: „dlaczego zostałam porzucona?”? Szczególnie gdy relacja terapeutyczna, zgodnie z definicją, oparta jest na głębokim zaufaniu i intensywnym przywiązaniu, a u osób z zaburzeniem osobowości z pogranicza (borderline) separacja wywołuje reakcje dekompensacyjne i panikę emocjonalną. To nie tylko psychologicznie przewidywalne – to wręcz klasyczny objaw osiowy tego zaburzenia, o którym możemy przeczytać nawet w Wikipedii: dramatyczny lęk przed porzuceniem i impulsywne próby przywrócenia kontaktu. A tu, zamiast refleksji nad skutkami źle prowadzonej terapii, mamy… paragraf o naruszeniu miru. Czy to znaczy, że pacjentka uzależniona emocjonalnie wskutek działań terapeuty, nie ma prawa się rozpadać? Czy psychoterapeuta – biorący pieniądze za „prowadzenie procesu”– nie powinien przewidywać, że nieetyczne przerwanie relacji wywoła emocjonalną katastrofę?
Mailowa schizofrenia: kto tu naprawdę kogo nękał?
Jeden z terapeutów wysłał pacjentce niemal dwa tysiące maili. Powtarzam: niemal dwa tysiące. Wiele z nich widziałem, opisując tę historię jeszcze w roku 2014. Wśród nich – wiadomości, w których wyraża zgodę na kontakt, bagatelizuje zgłaszane trudności. Sąd? Uznał to za nieistotne. Pacjentka, która również wiadomości pisała i reagowała emocjonalnie – została uznana za winną nękania. Mało tego – w jednym z maili (który widziałem ja), terapeuta pisze, że „coś w nim wszak się na ten kontakt zgadza”.
W normalnej rzeczywistości byłoby to dowodem wzajemności. W terapeutyczno–sądowej jest to dowód wymuszania. Bo przecież psychoterapeuta, doświadczony specjalista, uzbrojony w wiedzę kliniczną, nie ma w sobie żadnej sprawczości. Może tylko być ofiarą, która… klika „napisz” e-maila. Samodzielnie.
Mówiąc wprost – pacjentkę, ofiarę stanu, który terapia wywołała i pogłębiła, ukarano także za decyzje i wybory terapeutów, którzy mieli pacjentkę prowadzić. Oraz za to, że nie poradziła sobie ze skutkami tej terapii.
Metodyka zakończenia terapii? Wezwanie patrolu policji
Jeśli komuś się wydaje, że relacja terapeutyczna to intymna, profesjonalna procedura oparta na bezpieczeństwie – nie zna standardów reprezentowanych w psychoterapii. Jeden z opisywanych terapeutów dał przykład „modelowego” zakończenia terapii — nie rozmową, nie procesem zamykania relacji, lecz przez… wezwanie funkcjonariuszy policji. To właśnie im, w obecności pacjentki, oznajmił, że nie jest w stanie dalej prowadzić terapii. Sąd nie dopatrzył się tu niczego niepokojącego. Przeciwnie – uznał, że dalsze próby kontaktu pacjentki to uporczywe nękanie. Nawet jeśli to sam terapeuta, rok po tej interwencji, zaproponował pacjentce kontakt prywatny — „jakąś tam znajomość”.
Wymusiła kontakt – czyli jak dorosły, poczytalny(?) terapeuta staje się bezbronną ofiarą własnych decyzji
W jednej z najbardziej osobliwych konstrukcji myślowych, jakie pojawiły się w tej sprawie, Sąd z powagą orzekł, że pacjentka „wymusiła kontakt” z psychoterapeutą. Człowiekiem, który – przypomnijmy – rok wcześniej zakończył terapię, wzywając Policję i oświadczył, że nie może już kontynuować tej relacji. Symboliczne odcięcie się z pomocą funkcjonariuszy mundurowych – godne greckiej tragedii.
A jednak… rok później ten sam terapeuta – dorosły, wykształcony, przeszkolony specjalista, nieledwie filar zdrowia psychicznego narodu – został zmuszony do wznowienia kontaktu z pacjentką, ponieważ ta… przez rok się miała domagać. Zaproponował więc nową formę kontaktu z osobą, która rzekomo go prześladowała. Już bez munduru policyjnego w tle, z własnej woli napisał do pacjentki propozycję „jakiejś tam znajomości”.W dodatku zapewnił ją, iż „nie będzie jej ciągał po sądach”.W realiach zdrowego rozsądku byłoby to uznane za działanie dobrowolne, świadome, a może i nieodpowiedzialne. Ale w logice sądowej tej sprawy – to przestępstwo pacjentki. Bo przecież terapeuta był zmuszony. Przez to, że pacjentka się emocjonalnie nie pogodziła.
Borderline a odpowiedzialność karna — gdy emocje nie mieszczą się w definicji świadomości”
Sąd stanął na stanowisku, że pacjentka z cechami osobowości borderline miała pełną świadomość swoich zachowań i ich skutków, co rzekomo eliminuje możliwość uwzględnienia afektu emocjonalnego jako czynnika osłabiającego odpowiedzialność. Brzmi to jak zabawna próba pogodzenia dwóch światów, które już dawno się rozminęły:
świata medycyny, który zdiagnozował zaburzenie z trudnościami w kontroli emocji, impulsywnością i zmiennością nastrojów,
oraz świata Sądu, który najwyraźniej uważa, że świadomość = pełna kontrola, a każdy wybuch emocji to wyrachowana manipulacja.
Tymczasem psychiatria i psychologia od dekad uczą, że borderline to nie jest wybór, to nie jest kalkulacja — to złożone zaburzenie emocjonalne, którego objawy mogą prowadzić do zachowań opozycyjno-buntowniczych, prowokacyjnych i dekompensacyjnych, często całkowicie poza świadomą kontrolą osoby chorej. Pacjentka może mieć świadomość „co” robi, niekoniecznie kontroluje „jak” to robi i „jak”emocje wpływają na jej działanie. Jak podkreśla prof. Marsha Linehan, twórczyni terapii dialektyczno-behawioralnej (DBT) dla borderline, silne impulsy i emocjonalna niestabilność ograniczają zdolność do racjonalnej samokontroli. Kiedy sąd kwituje to „pełną świadomością” jako dowód winy, de facto ignoruje fundamenty współczesnej psychopatologii. To tak, jakby oceniać kierowcę z cukrzycą wyłącznie przez pryzmat jego zdolności do prowadzenia auta, bez uwzględnienia okresowych załamań zdrowia.
Jeśli ktoś kiedykolwiek zastanawiał się, dlaczego osoby z zaburzeniami osobowości czują się w systemie prawnym osamotnione i niezrozumiane — to właśnie tu ma odpowiedź.
Skąd jednak ten wniosek o świadomości? Z wiadomości, które miała pisać do terapeuty na ten temat, że go nie nęka, że nie zrobi krzywdy i wie, że go zamęczyła. Problem w tym, że to są właśnie klasyczne objawy dekompensacji psychicznej i emocjonalnej, typowej dla osób z pogranicznym zaburzeniem osobowości. Emocjonalne wybuchy, samooskarżenia, potrzeba kontaktu i poczucie winy – to nie przejaw wyrachowania, lecz zachowanie uwarunkowane zaburzeniem potwierdzonym diagnozą kliniczną.
Sąd tego nie zauważył. A raczej – nie chciał zauważyć, bo wtedy musiałby przyznać, że cała konstrukcja winy oskarżonej ległaby w gruzach. Mamy więc w rezultacie orzeczenie, które penalizuje zaburzenie psychiczne. To orzeczenie jest powodem do wstydu — nie tylko dla Sądu, ale dla całego systemu. Jeśli ten wyrok się uprawomocni, zapamiętamy go jako precedens: prawniczą zgodę na represjonowanie objawów psychopatologii.
Nie była skutecznie leczona, ale miała predyspozycje do bycia adwokatem
W jednej z najbardziej zadziwiających sekwencji ustnych motywów wyroku, Sąd stwierdza, że skoro pacjentka dziś podejmuje studia prawnicze, wykazuje kreatywność, wiedzę i zdolność nieszablonowego myślenia, to… nie mogła być w przeszłości zaburzona psychicznie w sposób istotny. Czyli: działała z pełnym rozeznaniem. Bo…osobowości borderline przecież się nie leczy, więc to, co jest dzisiaj, było i wtedy. A że minęło 10 lat? Że przez ten czas dojrzewała, walczyła o siebie? To już nie mieści się w logice, którą Sąd postawił ponad wiedzę psychiatryczną i psychologiczną.
To stanowisko Sądu, które powinno być wzorcem na wszystkich konferencjach psychoterapeutycznych – jako przykład nowego rozumienia osobowości i funkcjonowania człowieka.
Kurator? Czyli nagroda za samodzielność
To jeden z tych momentów, w których człowiekowi opada szczęka, a potem długopis. Sąd — dostrzegając, że pacjentka nie tylko zaprzestała rzekomych „czynów” już wiele lat temu, ale też zdołała wrócić na ścieżkę edukacji, wyciągnąć się z psychicznego dna i podjąć poważne zobowiązania zawodowe — orzeka… konieczność nadzoru kuratora. Tak. Kuratora.
Nie nagrodę za pracę nad sobą. Nie uznanie procesu zdrowienia. Nie refleksję, że być może właśnie ta kobieta dokonała tytanicznego wysiłku, aby nie tylko przeżyć, ale i stanąć na nogi mimo terapeutycznej pożogi. Nie. Sąd uznał, że skoro dziś funkcjonuje dobrze, to trzeba przypilnować, żeby się znowu nie „popsuła”. To tak, jakby osobie, która po zawale zaczęła biegać maratony, przyznać pielęgniarkę na stałe, „żeby nie biegała za dużo”. Ale tu nie chodzi o troskę. To akt symboliczny – jakby sąd chciał powiedzieć: „Nie wierzymy pani. Skoro sama się pani posklejała, to na pewno coś tu jest nie tak.”
Kurator jako kara za niezależność. Za to, że pacjentka polepszyła swoje funkcjonowanie mimo błędów terapeutów, mimo działań tych samych ludzi, którzy dziś – zupełnie na odwrót – kreują się na ofiary. To groteska nie tylko prawna, ale i psychologiczna. Bo przecież logicznie jest, że jeśli terapia była – wedle Komisji Etycznych i prof. Lwa-Starowicza – błędna, a mimo to pacjentka odzyskała po niej sprawczość, autonomię i samodzielność, to mamy do czynienia z osobą, która przeszła wewnętrzną rewolucję i transformację. A nie z kimś, kogo należy objąć opieką kuratorską niczym nastolatka po demolce w centrum handlowym.
To pokazuje też coś głębszego: brak zaufania systemu do siły jednostki. Bo o ile terapeutom, którzy łamali standardy etyczne, Sąd ufa z urzędu – o tyle pacjentce, która pokazała realną zmianę, nie ufa nawet wtedy, gdy ta zmiana jest udokumentowana życiem.
Nagranie w toku terapii? Ależ proszę — to przecież dowód!
Sąd powołał się na „obiektywne dowody” – czyli m.in. nagrania wykonane przez samych pokrzywdzonych (czytaj: terapeutów). Pomijając już fakt, że w każdej innej sytuacji takie działanie mogłoby budzić wątpliwości etyczne, warto zapytać: czy nagranie, w którym terapeuta rejestruje osobę w kryzysie, można traktować jako pełnowartościowy dowód, nie poddając go żadnej psychologicznej interpretacji? W tym miejscu nie wiadomo, czy bardziej zadziwia: postawa Sądu, czy bezczelność terapeutów. Mamy bowiem sytuację, w której psychoterapeuci — ludzie odpowiedzialni za tworzenie relacji opartej na zaufaniu, poufności i bezpieczeństwie — nagrywają pacjentkę bez jej wiedzy, w trakcie procesu terapeutycznego. W każdej innej przestrzeni nazwalibyśmy to naruszeniem intymności, złamaniem zasad współżycia społecznego. Ale w tej historii nikt nie pyta: – Czy nagrywanie osoby z zaburzeniami emocjonalnymi, w kryzysie, jest etyczne? – Czy wykorzystanie takich nagrań jako „dowodów” nie stanowi przemocy? To pokazuje, jak łatwo świętość procedury sądowej przysłania realia psychologii. Dowód? Super. Wrażliwość pacjenta? Nieważna. Zasady poufności? Zawieszone, bo przecież skoro ktoś później stanie się oskarżonym, to przestaje być pacjentem, a staje się — cytując klasyka sądowej pragmatyki — „obiektem procesowym”.
Sąd wie najlepiej, kto był łatwo identyfikowalny
W osobnym procesie Sąd Najwyższy oraz – wcześniej przez kilka lat procesu karnego wytoczonego pacjentce przez Jacka O. – niższe instancje uznały, że terapeuci nie byli „łatwo identyfikowalni”, a publikacje o tej terapii jakie pojawiły się w przestrzeni publicznej – były zgodne z prawdą. Mimo to, w aktualnej sprawie, Sąd postanowił odrzucić ocenę tych instancji i przyjąć własną narrację. Bo przecież Sądy wyższych instancji nie wiedzą, a ten – wie.
Nie wskazał terapeuty – czyli czego Sąd oczekuje od krytyka psychoterapii
W jednej z bardziej zagadkowych partii uzasadnienia, Sąd ubolewa, że Tomasz Witkowski — znany krytyk negatywnych zjawisk w psychoterapii — nie wskazał pacjentce terapeuty. Tak, dobrze czytasz. Nie terapeuta nie wskazał terapeuty, nie konsultant, nie lekarz — tylko publicysta, psycholog, autor książek demaskujących nadużycia psychoterapii i częściej zniechęcający innych do korzystania z psychoterapii niż polecający ją.
Trudno oprzeć się wrażeniu, że Sąd oczekiwał od Witkowskiego czegoś na kształt duchowej misji terapeutycznego odkupienia, w stylu: „skoro krytykujesz, to lecz”. Tylko zapomniano, że Witkowski przekonany o niskiej efektywności i częstej szkodliwości terapii chcąc pozostać uczciwym człowiekiem, nie prowadzi praktyki terapeutycznej, nigdy nie był zaangażowany w leczenie pacjentki, a jego rolą była jest i pozostanie wyłącznie analiza krytyczna środowiskowych patologii. Czyli dokładnie tego, czego pacjentka doświadczyła. Mówiąc wprost: to tak, jakby Sąd miał pretensje do przeciwnika aborcji, żeby wskazał lekarza, który aborcję może przeprowadzić.
Czy przypadkiem nie jest tak, że stan pacjentki poprawił się właśnie po tym, jak zakończyła kontakty z terapeutami? Otóż jest dokładnie tak. To przerwanie nieskutecznych i toksycznych relacji terapeutycznych przyczyniło się do poprawy stanu pacjentki. Co więcej — Sąd sam to odnotowuje. I zaraz potem czyni z Witkowskiego winnego „zaniechania”. Ale może to właśnie o to chodzi — żeby winni byli wszyscy, tylko nie ci, którzy naprawdę zawiedli?
Psychoterapeuci i psychologowie to nie sprzedawcy w sklepie z obuwiem. Nie oferują produktu fizycznego, lecz wchodzą w relacje o ogromnym ciężarze emocjonalnym. Zwłaszcza z pacjentami z zaburzeniami osobowości – w tym z borderline – gdzie każda sesja może być polem niepokoju, prowokacji, bólu i niezrozumienia. To nie wyjątek – to codzienność zawodu. Tymczasem w tej sprawie terapeuci chcieliby zredefiniować swoje ryzyko zawodowe jako „czyn karalny pacjenta”. Emocje? Przypisano im intencję. Próby kontaktu? Uzbrojono w paragrafy.
Jeśli psychoterapeuta nie znosi trudnych zachowań pacjenta – nie powinien podejmować się prowadzenia terapii. To jak chirurg, który mdleje na widok krwi, lub strażak, który boi się ognia. A jeśli specjalista źle oszacował swoje możliwości, to jego obowiązkiem jest zamknąć proces profesjonalnie, a nie uciec i z pozycji siły karać pacjenta za własne niedostatki zawodowe. Psychoterapia to nie zawód wygodny. To zawód odpowiedzialny. Jeśli zaczniemy karać pacjentów za to, że są „trudni” – zniszczymy cały sens relacji terapeutycznej, która z natury rzeczy bywa bolesna, intensywna i chaotyczna. To trochę tak, jakby chirurg po źle wykonanej operacji zostawił gazik w jamie brzusznej – i zamiast tłumaczyć się przed Izbą Lekarską, pozwał pacjenta za krzyki bólu i „nękające” wizyty na SOR-ze. Albo jakby onkolog, po błędnej diagnozie, uznał, że pacjent, który ośmielił się napisać skargę do szpitala, „narusza jego cześć zawodową”. Brzmi jak absurd? W psychoterapii właśnie to się wydarzyło.
Jeśli nieprofesjonalna relacja terapeutyczna wywołuje dekompensację, a następnie to pacjent zostaje za nią ukarany – to nie tylko wypaczenie etyki, ale i cios w zaufanie społeczne do całej profesji. Społeczeństwo ma prawo oczekiwać, że specjalista – w szczególności zaufania społecznego – bierze odpowiedzialność za skutki swojej pracy, a nie szuka schronienia w kodeksie karnym, gdy relacja wymyka się spod kontroli, którą sam zaniedbał.
Epilog: psychoterapia jako teatr dominacji
Wyrok ten będzie miał poważne konsekwencje – nie dla oskarżających terapeutów, którzy powrócili do swoich gabinetów i nadal praktykują, ale dla tysięcy pacjentów. Zburzone zostało zaufanie, że relacja terapeutyczna opiera się na bezpieczeństwie i empatii. Oto bowiem okazuje się, że jeśli relacja się nie powiedzie – to nie profesjonalista będzie się tłumaczył ze swoich błędów, ale pacjent z własnych objawów. Terapia zamieniona w oskarżenie, pacjent w przestępcę, błąd terapeuty w akt zemsty. Kto następny?
I tu kończy się nie tylko ten proces – ale zaufanie pacjentów do systemu, który miał ich chronić. System, który miał chronić słabszego, stanął po stronie silniejszego i lepiej umocowanego. Słuchając ogłoszenia tego wyroku, trudno było nie odnieść wrażenia, że oto otrzymaliśmy unikalną próbkę prawno-psychologicznego science-fiction – a może raczej: sądowniczego show, w którym fakty, psychologia, kontekst i wiedza kliniczna zostały zastąpione narracją opartą na… osobistej irytacji.
Sąd w swoim orzeczeniu uznał oskarżoną Sylwię za osobę, która „uporczywie nękała” dwóch psychoterapeutów przez nadmierne próby kontaktu, SMS-y, e-maile, a nawet — o zgrozo — wchodzenie do gabinetu. Uporczywe, bo emocjonalne. Nękające, bo nieskuteczne. Groźne, bo pełne rozpaczy. Winne — bo Sąd nie zna definicji dekompensacji.
Zastanówmy się przez chwilę. Pacjentka, której w czasie terapii nie udzielono skutecznej pomocy, która — jak przyznaje sam Sąd — przez wiele lat nie korzystała już z kontaktu, nie ponowiła w ciągu tych lat zachowań „nękających”, a mimo to otrzymała wyrok: karę więzienia w zawieszeniu – która to kara, przypominam – choćby w zawieszeniu uniemożliwi pacjentce wykonywanie pracy do której kształciła się kilka ostatnich lat, zakaz kontaktu z terapeutami i zbliżania się do nich, dozór kuratora, obowiązek informowania kuratora o przebiegu próby i… kilkanaście tysięcy złotych kosztów postępowania.
Zaiste, gdyby Kafka żył, pozazdrościłby wyobraźni temu sądowi.
A to nie koniec – to dopiero początek, jak publicznie groziła jedna z domniemanych „ofiar” pacjentki – Paweł D., na korytarzu jednego z sądów. Czekamy na apelację – głównie terapeutów, bo stawiam dolary przeciwko orzechom, że ich terapeutycznego sumienia nie zadowoli ten wymiar kary.
Post, w którym analizuję aspekty prawne i etyczne procesów pomiędzy terapeutami i pacjentami
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. Moja powieść „Defekt” to historia zdolnego młodego człowieka, jego związków i kolejnych terapii – o tym, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Zapraszam do Częstochowy na spotkanie poświęcone samopomocy w zakresie zdrowia psychicznego, podczas którego pokażę różne perspektywy patrzenia na problemy psychiczne. Porównam dwa paradygmaty – patogenetyczny i salutogenetyczny. Pokażę podejście środowiskowe do zdrowia psychicznego. Opowiem o niezwykłym projekcie „Ławek przyjaźni” autorstwa psychiatry z Zimbabwe – Dixona Chibandy Omówię również model pomocy psychiatrycznej SUNDAR zaproponowany przez światowej sławy psychiatrę Vikrama Patela, który w rozwiązywaniu problemów zdrowia psychicznego omija establishment psychiatryczno-terapeutyczny. Serdecznie zapraszam wszystkich zainteresowanych!
Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Rozmowa z Arturem Mohrem (PST TV) o polskim wydaniu podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”: ławki przyjaźni Vikrama Patela, pomoc poza gabinetami i to, co naprawdę działa w zapobieganiu samobójstwom.
Z Arturem Mohrem dla podcastu Praktyczna strona treningu, rozmawiamy na temat projektu przetłumaczenia i udostępnienia polskiemu czytelnikowi książki Vikrama Patela Where, there is no psychiatrist. Zapraszam do wysłuchania!
O czym rozmawialiśmy
Rozmawiamy o projekcie, który uważam za jeden z najważniejszych w moim życiu: polskim, bezpłatnym wydaniu podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry” Vikrama Patela. Szacuje się, że nawet połowa ludzi w Europie, także w Polsce, nie ma realnego dostępu do profesjonalnej pomocy psychicznej – z powodów finansowych, geograficznych albo dlatego, że kolejki są zbyt długie.
Patel zaczynał w krajach, w których na cały kraj przypadał jeden psychiatra. Zaproponował task shifting: przeniesienie pomocy poza gabinety, do przeszkolonych zwykłych ludzi. W Zimbabwe najpierw sprawdził, komu ludzie najbardziej ufają – okazało się, że kobietom po pięćdziesiątce – i przeszkolił je do rozmów na „ławkach przyjaźni”. Bez gabinetu, bez stygmatyzacji, bez kolejki, a z efektami potwierdzonymi w badaniach publikowanych w „The Lancet”. Jego zasada „uprośćmy” dotyczy też języka: psychiatryczny żargon często służy głównie oddzieleniu specjalistów od reszty.
Mówimy też o tym, jak niewiele zmieniło pół wieku badań nad zapobieganiem samobójstwom – metaanaliza ponad tysiąca badań pokazała, że skuteczność metod nie wzrosła przez 50 lat, choć liczba publikacji rosła wykładniczo – i o tym, jak skuteczne bywają proste ograniczenia dostępu do środków. Patel nie trzyma się żadnej szkoły terapii. Jego jedynym kryterium jest skuteczność potwierdzona badaniami, a jego podręcznik to model prosty, ale – jak mówił statystyk George Box – użyteczny.
O tym, dlaczego potrzebujemy więcej przyjaciół, a mniej specjalistów, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców”.
Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
To tytuł rozmowy, którą dla Radia Wnet przeprowadziła ze mną red. Jeśmina Nowak. Zapraszam do wysłuchania!
My bardzo często patrzymy na problemy psychiczne jako na coś, co ma rozwiązać konkretny specjalista. Tymczasem bardzo duża część problemów tkwi w środowisku – mówi psycholog.
Z czego wynikają coraz częstsze problemy młodzieży ze zdrowiem psychicznym? Dr Tomasz Witkowski proponuje następujące wyjaśnienie:
W przeciągu ostatnich dekad mniej więcej o dwie trzecie zmalała liczba rodzin, w których spożywa się wspólnie posiłki. A wspólne spożywanie posiłków koreluje bardzo wysoko z wynikami w nauce, koreluje ujemnie z zażywaniem narkotyków, z przedwczesnym seksem, czyli generalnie można powiedzieć z bardzo wieloma obszarami, a ten wspólny posiłek to jest nic innego jak po prostu rozmowa, bo tutaj nie chodzi o to, że wspólnie jemy, ale najczęściej przy tym stole w jakiś tam sposób rozmawiamy.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Kiedy prof. Vikram Patel rozpoczynał swoją działalność w Afganistanie, Rwandzie, Czadzie, Erytrei i Liberii przypadał tam JEDEN psychiatra na cały kraj, a mimo to udało mu się znacząco poprawić stan zdrowia psychicznego w tych krajach. Wśród narzędzi, które dał zwykłym ludziom do ręki, była książka:
Tam, gdzie nie ma psychiatry –
– napisany przez specjalistów podręcznik pierwszej pomocy ludziom zaburzonym i chorym psychicznie. Do dzisiaj podręcznik został przetłumaczony na 15 języków i jest dostępny bezpłatnie online niemal na całym świecie… ale nie w Polsce.
W Polsce odpowiedzią na kryzys zdrowia psychicznego jest marketing usług terapeutycznych. Najlepiej płatnych i długotrwałych. Aby umożliwić wszystkim potrzebującym pomocy i ich bliskim zajęcie się własnym zdrowiem psychicznym, niecały rok temu postanowiłem doprowadzić do przetłumaczenia tego podręcznika na język polski i bezpłatnego udostępnienia online dla wszystkich bez wyjątku. Dzisiaj z radością informuję, że udało mi się zebrać zespół tłumaczy, redaktorów, korektorów, grafików i woluntariuszy, którzy zdecydowali się poświęcić swój czas na relizację tego projektu. Wszystkim im w tym miejscu z góry serdecznie dziękuję!
Co niezwykle ważne, zakończyłem również negocjacje z właścicielem praw autorskich – Cambridge University Press. Umowę licencyjną do wydania polskiego na okres dziesięciu lat podpisało Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów, które zobowiązało się do bezpłatnego udostępniania podręcznika na swoim serwerze, za co mu również dziękuję.
Zakup praw autorskich był możliwy dzięki darowiźnie Mateusza Paradowskiego – ogromne dzięki!
Już zostało przetłumaczone ok. 15% tekstu i wszystko wskazuje na to, że uda się zakończyć pracę nad tłumaczeniem do końca roku. Wierzę, że książka trafi do potrzebujących już w przyszłym roku. Jednocześnie zapraszam do współpracy każdego, komu moja inicjatywa jest bliska i kto dysponuje niezbędną wiedzą i umiejętnościami w zakresie składu komputerowego, promocji i marketingu podobnych projektów.
Tych, którzy chcieliby wesprzeć projekt choćby symboliczną złotówką, proszę o przekazywanie darowizn na:
97 1020 5226 0000 6002 0822 2962 Odbiorca: Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów Tytuł: darowizna na wydanie książki Vikrama Patela
Dogońmy trzeci świat w trosce o zdrowie psychiczne!
Klikając na okładkę otworzysz stronę Cambridge University Press, które wydało książkę w j. angielskim. Znajdziesz tam bezpłatny dostęp do treści książki w formacie pdf.
Powstanie tej książki zainspirowane zostało powodzeniem podręcznika Where there is no doctor, który uratował życie i zdrowie wielu ludziom na całym świecie.
Jest to praktyczny podręcznik chorób psychicznych dla osób bez specjalistycznego przeszkolenia oraz pracowników służby zdrowia w placówkach o niskich zasobach. Zawiera wyłącznie wskazówki i sposoby postępowania oparte na dowodach.
Vikrama Patela poznałem podczas mojej pracy nad książką Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku. Poniżej znajdziesz obszerną notę biograficzną mojego autorstwa przybliżającą postać tego wybitnego psychiatry.
Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.