Wsiedlibyście do samolotu, którego pilot oświadczyłby, że powodzenie lądowania zależy od niego w 7%? Nie? No cóż, podzielam z Wami tę opinię. A co z usługami prawnika, który zadeklarowałby, że to, co się wydarzy na sali sądowej, w 93% jest poza jego kontrolą? A może zadowoliłaby Was taka skuteczność mechanika samochodowego, który sprawdza Wasz układ hamulcowy? Też nie?
A jednak jest obszar Waszego życia, który powierzacie specjalistom deklarującym właśnie taki udział w sukcesie, i wcale nie jest to obszar peryferyjny. Powiedziałbym nawet, że należy do najważniejszych. Chodzi o ZDROWIE PSYCHICZNE.
Nie, nie żartuję. Dowiedziałem się o tym z opinii podpisanej przez dwie biegłe sądowe i sporządzonej na potrzeby procesu, w którym pacjentka dochodzi zadośćuczynienia za pogorszenie swojego stanu w trakcie psychoterapii.[1] Biegłe oparły się na dość głośnej publikacji z 2011 roku, której autorami są John Norcross, psycholog kliniczny z University of Scranton w Pensylwanii, jeden z najczęściej cytowanych badaczy relacji terapeutycznej, oraz Michael Lambert, psycholog kliniczny z Brigham Young University w Utah, który od pół wieku mierzy, komu terapia pomaga, a komu szkodzi.[2] Na tej podstawie zamieściły w opinii wykres, z którego wynika, że za efekty psychoterapii odpowiadają następujące czynniki (w procentach tak zwanej wyjaśnionej wariancji, do czego jeszcze wrócę, bo właśnie tu leży pies pogrzebany):
osoba korzystająca z psychoterapii 30%
relacja terapeutyczna 12%
podejście terapeutyczne 8%
psychoterapeuta 7%
pozostałe czynniki 3%
wariancja niewyjaśniona 40%
Wniosek biegłych był prosty, żeby nie powiedzieć prostacki. Skoro pacjentka „odpowiada” za 30% wyniku, a terapeuta zaledwie za 7%, to nie można terapeucie przypisać odpowiedzialności za pogorszenie jej stanu, bo przecież ona sama miała na to większy wpływ niż on! Czy to nie cudowny sposób na uniknięcie odpowiedzialności? Takich wykresów nie zobaczycie w reklamach terapii i nie przeczytacie o nich w wypowiedziach zachęcających do udziału w niej. Tam terapia jawi się jako panaceum na wszelkie bolączki tego świata. Kiedy jednak swoich obietnic nie spełni i trzeba się wytłumaczyć z niepowodzenia, ktoś nagle przypomina sobie o skromnych 7%.
Terapeuta Schrödingera
Fizycy mają swojego kota, który pozostaje jednocześnie żywy i martwy, dopóki nikt nie zajrzy do pudełka. Psychoterapia dorobiła się terapeuty, który jest jednocześnie wszechmocny i bezradny, a o tym, w którym stanie go zastaniemy, decyduje wyłącznie to, kto i po co zagląda.
Gdy zagląda klient, terapeuta jest wszechmocny. Słyszymy wtedy, że „relacja leczy”, że terapia „zmienia życie”, że bez niej nie poradzimy sobie z żałobą, rozwodem, lękiem, wypaleniem, wychowaniem dzieci i niemal każdym kłopotem, który dawniej załatwiało się rozmową z przyjacielem albo po prostu upływem czasu. Gdy zagląda kandydat na terapeutę, wszechmoc rośnie jeszcze bardziej. Szkoły psychoterapii przekonują, że dopiero kilkuletnie i kosztowne szkolenie, setki godzin superwizji i własna terapia szkoleniowa czynią z człowieka kogoś, komu można powierzyć cudzą psychikę. Gdy jednak do pudełka zagląda sąd, terapeuta kurczy się do rozmiarów statysty. Stoi gdzieś z boku, odpowiada za 7% i właściwie trudno powiedzieć, po co w ogóle przyszedł.
Pojawia się tu kłopotliwe rozwidlenie dróg. Jeżeli szkolenie, superwizja i doświadczenie rzeczywiście czynią terapeutę lepszym, to terapeuta ma znaczenie i może swoim działaniem zaszkodzić. Jeżeli zaś nie ma znaczenia, to za co płacą słuchacze szkół psychoterapii, a za co pacjenci? Obu odpowiedzi naraz obronić się nie da, choć środowisko bardzo się stara.
Wyobraźmy sobie panią Annę, która po trzech latach terapii, dwa razy w tygodniu, czuje się gorzej niż przed jej rozpoczęciem. Przez te trzy lata słyszała, że pogorszenie to „etap procesu”, że opór to dobry znak, a kryzys świadczy o tym, że „coś się wreszcie rusza”. Kiedy w końcu odważyła się zapytać, kto za to odpowiada, dowiedziała się, że głównie ona sama. W 30%. Terapeuta w 7%. A reszta to los, który, jak wiadomo, faktur nie wystawia.
Kto komu płaci
Nasuwają się w tym miejscu pytania o to, kto komu i za co płaci honorarium. A może powinno ono być dzielone, podobnie jak owa wariancja? Jeśli pacjent wnosi do sukcesu 30%, a terapeuta 7%, to sprawiedliwość wymagałaby, żeby po każdej sesji to terapeuta przelewał pacjentowi stosowną różnicę. Jeśli zaś dzisiejsze honoraria płacimy za 7% efektu, to czy gdyby skuteczność terapeutów zbliżyła się do nieosiągalnych 50%, honorarium stałoby się siedmiokrotnie wyższe? Proponowałbym przy okazji, by gabinety uczciwie wywiesiły na drzwiach hasło „Pomagamy w 7%“. Byłoby to pierwsze w historii tej branży hasło reklamowe poparte publikacją w recenzowanym czasopiśmie. Tak, psychoterapeuta to naprawdę ciekawy zawód.
Co naprawdę pokazuje wykres
Tu jednak muszę zrobić rzecz, której biegłe nie zrobiły, czyli zastanowić się, co ów wykres w ogóle mierzy. Okaże się wtedy, że ironia tnie w obie strony, a najgłębiej rani samą opinię.
Wariancja to po prostu miara tego, jak bardzo wyniki różnią się między sobą. Kiedy badacze piszą, że terapeuta „wyjaśnia 7% wariancji”, mają na myśli coś takiego: gdybyśmy wzięli tysiące pacjentów i porównali ich wyniki, to mniej więcej 7% różnic między nimi dałoby się przypisać temu, że trafili do różnych terapeutów. Liczba ta mówi więc o tym, jak bardzo terapeuci różnią się między sobą, a nie o tym, ile pojedynczy terapeuta wnosi do leczenia pojedynczej osoby.
Wróćmy do pilota z pierwszego zdania. Udział pilotów w wyjaśnianiu różnic w powodzeniu lądowań jest bliski zera, bo niemal wszyscy piloci lądują bezpiecznie, a skoro prawie nie ma różnic, to nie ma czego wyjaśniać. Gdyby zastosować logikę biegłych, należałoby uznać, że pilot nie ponosi żadnej odpowiedzialności za katastrofę, nawet gdy przed startem opróżnił piersiówkę. Podobnie z kierowcami. Statystyki wypadków drogowych mogą pokazywać, że wiele z nich zależy od pogody, stanu nawierzchni i zachowania innych uczestników ruchu, ale żaden sąd nie uniewinni pijanego kierowcy, powołując się na wykres kołowy.
Mamy tu do czynienia z błędem, który logicy nazywają dowodzeniem zbyt wiele. Argument biegłych, gdyby był trafny, uwalniałby od odpowiedzialności każdego terapeutę zawsze i wszędzie. Także takiego, który przesypia sesje, zdradza tajemnice pacjentów albo wchodzi z nimi w relacje, w które wchodzić nie powinien. Skoro dowodzi wszystkiego, nie dowodzi niczego. Statystyka zebrana z tysięcy przypadków niczego nie mówi o tym, czy ten konkretny terapeuta w tej konkretnej sprawie postąpił zgodnie ze sztuką. O odpowiedzialności rozstrzyga to, czy złamano zasady zawodu, a nie to, ile procent różnic między ludźmi da się przypisać ich terapeutom.
Warto dodać, że sam wykres nie jest wynikiem jednego pomiaru, tylko zgrubnym szacunkiem złożonym z wielu różnych analiz. Ma też starszego krewnego. W 1992 roku Lambert opublikował podobne „ciastko”, w którym 40% przypisał czynnikom spoza terapii, 30% tak zwanym czynnikom wspólnym, 15% oczekiwaniom pacjenta i 15% technikom terapeutycznym.[3] Na początku 2026 roku Stian Solem, psycholog kliniczny z Norweskiego Uniwersytetu Naukowo-Technicznego w Trondheim, przyjrzał się tym wykresom i stwierdził, że trudno właściwie odtworzyć, w jaki sposób te liczby uzyskano, że różne badania dają wyraźnie odmienne proporcje i że rysowanie czynników jako osobnych kawałków tortu fałszuje rzeczywistość, w której wpływają one na siebie nawzajem. Zalecił po prostu przestać ich używać.[4] Wykres kołowy jest w psychologii gatunkiem szczególnym. Wygląda jak pomiar, a czyta się go jak przypowieść, z której każdy wyciąga taki morał, jakiego akurat potrzebuje.
Nikt nie jest poniżej średniej
Skoro w sądzie terapeuta odpowiada za 7%, ciekawe, jak oceniają się terapeuci, kiedy nikt ich nie pozywa. W badaniu opublikowanym w 2012 roku Steven Walfish, psycholog praktykujący w Atlancie, wraz z badaczami z Kennesaw State University i wspomnianym już Michaelem Lambertem poprosił 129 terapeutów z prywatnych gabinetów, by porównali swoje umiejętności z umiejętnościami kolegów po fachu.[5] Ani jeden nie uznał się za gorszego od przeciętnego. Co czwarty umieścił się w najlepszych 10% zawodu. Zapytani, u jakiego odsetka ich pacjentów pogarsza się stan w trakcie terapii, podawali średnio niecałe 4%, a niemal połowa twierdziła, że u nich nie pogorszył się stan nikogo. Tymczasem badania prowadzone od dziesięcioleci wskazują, że w trakcie psychoterapii pogorszeniu ulega od 5 do 10% pacjentów.[6]
Inny zespół amerykańskich psychologów klinicznych, pod kierunkiem Dereka Hatfielda, porównał notatki terapeutów z wynikami kwestionariuszy, które pacjenci wypełniali przed sesjami.[7] Kwestionariusze pokazywały wyraźne pogorszenie. Notatki odnotowały je zaledwie w co piątym przypadku. Terapeuci najczęściej po prostu nie zauważali, że ich pacjentom jest coraz gorzej.
Mamy więc zawód, którego przedstawiciele w ankiecie lokują się w czołówce, w gabinecie nie dostrzegają pogorszeń, a w sądzie powołują się na skromne 7%. Byłoby to zabawne, gdyby nie dotyczyło ludzi, którzy przyszli po pomoc i wyszli z gabinetu w gorszym stanie.
Wariancja nie wystawia rachunków
W Polsce sprawa ma jeszcze jeden wymiar. Zawód psychoterapeuty od ponad 30 lat czeka na ustawę, a jej projekt właśnie po raz kolejny wraca do Sejmu.[8] Nie ma samorządu psychoterapeutów, nie ma ich rzecznika odpowiedzialności zawodowej ani sądu dyscyplinarnego. Pacjent, który uważa, że terapia mu zaszkodziła, ma do dyspozycji w zasadzie jedno miejsce, czyli sąd cywilny. A tam, jak widać, czeka na niego wykres kołowy.
Nie twierdzę, że każde pogorszenie w trakcie terapii jest winą terapeuty. Ludzie chorują, cierpią i rozpadają się z powodów, na które nikt nie ma wpływu, a uczciwy terapeuta powinien to pacjentowi powiedzieć na początku, a nie dopiero przed sądem. Jednak zawód, który bierze pieniądze za pomoc, nie może w chwili porażki ogłaszać, że właściwie nikomu nie pomagał. Odpowiedzialność nie jest procentem wyjaśnionej wariancji. Jest zobowiązaniem wobec konkretnego człowieka, który usiadł naprzeciwko i uwierzył, że ktoś wie, co robi. Jeśli psychoterapeuci chcą, byśmy nadal im wierzyli, powinni wybrać, czy są pilotami, czy pasażerami. Na pokładzie, gdzie nikt nie odpowiada za lądowanie, nie powinien siedzieć nikt.
[1] Postępowanie cywilne o sygn. akt I C 465/17, bez wyłączenia jawności. Cytowana opinia biegłych znajduje się w aktach sprawy (przyp. aut.).
[2] J.C. Norcross, M.J. Lambert, Psychotherapy Relationships That Work II, „Psychotherapy” 2011;48(1), s. 4-8, online: https://doi.org/10.1037/a0022180.
[3] M.J. Lambert, Psychotherapy Outcome Research: Implications for Integrative and Eclectic Therapists, w: J.C. Norcross, M.R. Goldfried (red.), Handbook of Psychotherapy Integration, Basic Books, New York 1992, s. 94-129.
[4] S. Solem, Psykoterapi og problematiske kakediagrammer, „Tidsskrift for Norsk psykologforening” 2026 (opublikowano 2 lutego 2026), online: https://www.psykologtidsskriftet.no/asset/article/2026/02/Psykoterapi-og-problematiske-kakediagrammer/Psykoterapi-og-problematiske-kakediagrammer.pdf.
[5] S. Walfish, B. McAlister, P. O’Donnell, M.J. Lambert, An Investigation of Self-Assessment Bias in Mental Health Providers, „Psychological Reports” 2012;110(2), s. 639-644, online: https://doi.org/10.2466/02.07.17.PR0.110.2.639-644.
[6] M.J. Lambert, B.M. Ogles, The Efficacy and Effectiveness of Psychotherapy, w: M.J. Lambert (red.), Bergin and Garfield’s Handbook of Psychotherapy and Behavior Change, wyd. 5, Wiley, New York 2004, s. 139-193.
[7] D. Hatfield, L. McCullough, S.H.B. Frantz, K. Krieger, Do We Know When Our Clients Get Worse? An Investigation of Therapists’ Ability to Detect Negative Client Change, „Clinical Psychology and Psychotherapy” 2010;17(1), s. 25-32, online: https://doi.org/10.1002/cpp.656.
[8] O przebiegu prac nad ustawą o zawodzie psychoterapeuty zob. relację OKO.press z 14 października 2026 r., online: https://oko.press/ustawa-o-zawodzie-psychoterapeuty-do-sejmu-y-to-koniec-srodowiskowych-sporow (przyp. aut.).

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. Moja powieść „Defekt” to historia zdolnego młodego człowieka, jego związków i kolejnych terapii – o tym, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

































