To tytuł mojego eseju, który ukazał się w antologii Wiara rozumnych wydanej nakładem wydawnictwa STAPIS. W imieniu własnym oraz wydawcy zapraszam serdecznie do lektury książki!
Ta książka powstała ze zdziwienia. Ze zdumienia, że można być człowiekiem rozumnym, a zarazem gorliwie wierzącym. Że można godzić wiarę z rozumem i nie widzieć między nimi sprzeczności. Początkowo publikacja miała zawierać wyłącznie wypowiedzi osób niewierzących. Ku mojemu zaskoczeniu jeden z zaproszonych autorów okazał się człowiekiem wierzącym. Nie zrezygnowałem jednak z jego eseju. Przeciwnie – zaprosiłem także innych. Tak powstał tom, w którym spotykają się obie strony światopoglądowego sporu. Książki ateistyczne krytykują wiarę, teologiczne ją wzmacniają. Tutaj, na kartach jednego dzieła, konfrontują się dwa nurty polskiego sporu o religię. Jedni dziwią się, że można być mądrym i wierzyć, drudzy – że można być mądrym i nie wierzyć. Warto poznać ich argumenty, choćby po to, by odnaleźć wśród nich własne myśli i, być może, zbliżyć się do własnej prawdy.
Stanisław Pisarek
wydawca
Dlaczego niektórzy mądrzy ludzie wierzą w boga?
Najkrótsza odpowiedź, jakiej jestem w stanie udzielić, brzmi: „Z tego samego powodu co zwierzęta”. Ładunek nieporozumień skondensowany w tej odpowiedzi jest jednak tak ogromny, że grozi natychmiastową eksplozją. Jak śmiesz porównywać mądrych ludzi do zwierząt? Przecież zwierzęta nie wierzą w boga! To wulgarne uproszczenie! Słyszę świst nadlatujących zewsząd strzał, ale nie będę się przed nimi bronił. Sprawię, że chybią celu.
Podchodząc do tytułowego pytania nieco bardziej analitycznie, należałoby doprecyzować określenie „mądrzy”. Psychologia dopiero od niedawna zajmuje się badaniem mądrości, ale daleka jest jeszcze od precyzyjnego pomiaru tej cechy, dlatego też w celach badawczych posługuje się starym pojęciem inteligencji, wyrażanym precyzyjnie za pomocą ilorazu inteligencji. Nie chcę tutaj przekonywać, że są to cechy tożsame. Żeby być mądrym, trzeba być inteligentnym, ale nie wystarczy być inteligentnym, aby być mądrym. Inteligentni ludzie dość często zachowują się w głupi sposób. Dla potrzeb tego eseju wykorzystajmy rozróżnienie zaproponowane przez jednego z badaczy inteligencji i mądrości Roberta Sternberga: „Inteligencja to ostrość noża. Mądrość to umiejętność jego użycia w odpowiednim czasie i celu”. Za mądrych uznamy zatem ludzi inteligentnych, którzy potrafią lepiej niż inni z tej inteligencji korzystać.
Przedarłszy się przez tę pierwszą barierę, sprawdźmy, czy zawarta w pytaniu presupozycja jest prawdziwa – „mądrzy ludzie wierzą w boga”. Jeszcze do niedawna w psychologii pokutował mit „głupiego wierzącego”, powstały i podtrzymywany przez stosunkowo małą (rzędu 0,2–0,3), ale stabilną ujemną korelację pomiędzy religijnością a IQ. Jednak próby wyjaśnień mówiące, że przyczyną wysokiej religijności jest niedostatek inteligencji, okazały się mało przekonujące. Wnikając w istotę zagadnienia, zawsze natrafimy na zmienne moderujące te rezultaty, takie jak na przykład nonkonformizm wysoko skorelowany z inteligencją, który jednak lepiej wyjaśniał niską religijność niż samo IQ. Badając zjawisko, odkrywano też zaskakujące rezultaty, takie jak ten mówiący o wysokiej korelacji ujemnej spektrum autyzmu i religijności. Ten ciekawy wynik jest dość łatwy do interpretacji. Osoby autystyczne charakteryzuje niewykształcona prawidłowo teoria umysłu – umiejętność stworzenia myślowej reprezentacji umysłu innych jednostek. To dlatego autyści nie potrafią stworzyć i utrzymać wizji boga w swoich umysłach i zdecydowana większość z nich jest ateistami lub agnostykami.
Dość słabo broni się też teza, że większość naukowców porzuca religijny światopogląd. Co prawda wśród członków amerykańskiej National Academy of Sciences, zrzeszającej najwybitniejszych naukowców amerykańskich z dziedziny nauk przyrodniczych i matematycznych, wierzący w boga osobowego stanowią tylko 7%, a niewierzący aż 72,2%, ale jeśli uwzględnimy bardzo szeroką kategorię naukowców, tj. wszystkich prowadzących prace badawcze, a nie tylko członków National Academy of Sciences, to według badań Pew Research Center z 2009 roku naukowcy wierzący w boga stanowią aż 33%.[1] Badania z 2017 roku, uwzględniające grupę 279 polskich naukowców ze stopniem doktora i doktora habilitowanego, pokazały, że jest wśród nich aż 56,3% wierzących w boga osobowego. Najwięcej wierzących było wśród chemików (80%), geografów (76,2%), matematyków i informatyków (73,1%) oraz medyków (64,5%). Część badanych (6,5%) uznała, że ich pogląd najlepiej wyraża zdanie: „Nie wierzę w osobowego Boga, ale wierzę w pewnego rodzaju siłę wyższą”. Deklaracje ateizmu złożyło tylko 18,3% badanych, agnostycyzm jako swoją postawę wskazało 7,2%. Co ciekawe, w wielu różnych badaniach najmniej religijni okazywali się psychologowie, a więc przedstawiciele „nauki o duszy” (psyche – logos).[2] Uwzględniając wszystkie te dane, nie sposób nie zgodzić się z twierdzeniem, że mądrzy ludzie wierzą, a przynajmniej wielu z nich. Do tych liczb warto dodać dość spektakularne przypadki naukowców i myślicieli, którzy osobami głęboko wierzącymi stali się w wyniku swoich badań i przemyśleń, żeby wspomnieć chociażby Francisa Collinsa – genetyka, lidera projektu Human Genome, jednego z najważniejszych żyjących genetyków, który w młodości był ateistą, ale pod wpływem lektur i refleksji nad moralnością przyjął chrześcijaństwo. Podobnie postąpił Allan Sandage, astronom, ojciec współczesnej kosmologii, który w wieku 50 lat, po latach badań nad kosmosem, doszedł do wniosku, że istnienie Boga jest najlepszym wyjaśnieniem precyzji praw fizyki, i również przyjął chrześcijaństwo.
Ciąg dalszy w książce Wiara rozumnych dostępnej do kupienia TUTAJ
[1] Larson, E., Witham, L. Leading scientists still reject God. Nature 394, 313, 1998. https://doi.org/10.1038/28478
[2] A. Gołąb, Wiara lub niewiara polskich naukowcóe w boga, a ich poglądy na relację między nauką a religią. Roczniki Psychologiczne, XX, 1, 2017, 63-79. DOI: http://dx.doi.org/10.18290/rpsych.2017.20.1-3pl

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Dla mnie … super ciekawy temat, na pewno przeczytam. Natomiast tytuł eseju „Dlaczego niektórzy mądrzy ludzie wierzą w Boga? jest dla mnie „smutny”, oburzający, tendencyjny . Jak nietrudno się domyślić, choćby z fakty że słowo Bóg (jednak) napisałam z dużej litery jestem osoba wierzącą. Jednym słowem, jestem ciekawa tej książki, nie wiem czy coś podobnego już wcześniej powstało.
Mam wysokie IQ i wierzę w Boga, a wręcz wiem, że on istnieje, jedynie z tego względu, że otrzymałem łaskę wiary, spotykając Boga i jego działanie w swoim życiu. Długo by opowiadać…
Gdyby nie to, że Bóg sam do mnie przyszedł, to nigdy czystą logiką nie przeszedłbym z ateizmu do wiary.
Panie Tomaszu chyba jest Pan ateistą (czy nie?:)), szkoda, może jeszcze odnajdzie Pan Boga w swoim życiu.
Nauka nigdy nie dowiedzie istnienia Boga, ale miliony ludzi go spotkało, śmierć kliniczna, cuda eucharystyczne, cud Słońca w Fatimie, cudy Słońca w Medjugorje, tysiące objawień Maryi – jak to wszystko wytłumaczyć?