Wszechobecna przemoc czyni nas obojętnymi. A zobojętnienia w statystykach nie widać

To tytuł mojego najnowszego artykułu, który ukazał się w ostatnim numerze „Plus Minus”. Zapraszam do lektury!

Czy ten codzienny spektakl przemocy, jaki oglądamy w filmach, serialach, grach komputerowych i w wiadomościach, czyni nas agresywnymi? Przez lata setki badań pokazywały efekt, którego, jak się okazuje, nie ma.

W marcu 1930 roku amerykańscy producenci filmowi przyjęli dokument, który przez następne trzydzieści siedem lat rozstrzygał, co wolno pokazać w kinie. Oficjalnie nazywał się „Kodeksem produkcji filmowej”, do historii przeszedł jednak jako „Kodeks Haysa” – od nazwiska Willa Haysa, byłego poczmistrza generalnego Stanów Zjednoczonych, którego Hollywood zatrudniło, by uprzedzić cenzurę państwową poprzez wprowadzenie własnej. Przez blisko cztery dekady żaden film nie trafił do amerykańskich kin bez pieczęci biura Haysa, a jego urzędnicy czytali scenariusze zdanie po zdaniu.

Tekst Kodeksu jest krótki i zdumiewająco konkretny. „Nadmierne i lubieżne pocałunki, lubieżne uściski, sugestywne pozy i gesty nie mogą być pokazywane”. Stąd wzięło się osobliwe zjawisko, które rozpoznaje każdy widz starych filmów: małżeństwa z ekranu przez czterdzieści lat spały w dwóch osobnych łóżkach, oddzielonych szafką nocną.

A morderstwo? Morderstwo pokazywać było wolno. Kodeks stawiał tylko dwa warunki. Pierwszy brzmiał: „Brutalne zabójstwa nie mają być przedstawiane szczegółowo”. Drugi jest zdaniem, dla którego warto przeczytać cały ten dokument: „Technika morderstwa musi być przedstawiana w sposób, który nie zainspiruje naśladownictwa”.

Niemal wiek później czytelnik przebiegający wzrokiem paragrafy o sypialniach, uśmiecha się z wyższością i mija to zdanie obojętnie. A jest ono w całym Kodeksie najciekawsze. Siedemdziesiąt lat po jego opublikowaniu Światowa Organizacja Zdrowia wydała rekomendacje dla dziennikarzy, których sedno brzmi dokładnie tak samo: nie opisujcie techniki, bo technika bywa naśladowana. Tyle że WHO pisała nie o morderstwie, lecz o samobójstwie. A o samobójstwie w Kodeksie Haysa nie ma ani słowa.

Mamy więc dokument, w którym ludzie bez jakichkolwiek wyników badań, sformułowali regułę, jaką nauka potwierdzi po siedemdziesięciu latach i przypisali ją niewłaściwej sprawie. Zabronili pokazywania tego, co robimy codziennie i co nie jest przestępstwem. Dopuścili pokazywanie tego, za co się idzie do więzienia. I przemilczeli jedyną rzecz, przy której ich intuicja okazała się słuszna.

Warto się przy tej pomyłce zatrzymać dłużej, bo nie jest ona tylko zabytkiem. Wystarczy zestawić cztery rodzaje ludzkich zachowań i porównać, jak surowo regulujemy ich przedstawianie, a jak surowo je same.

Zabójstwo. Prawo karze za nie wszędzie, w kilkudziesięciu krajach śmiercią. Biuro Narodów Zjednoczonych do spraw Narkotyków i Przestępczości policzyło, że w 2017 roku zamordowano na świecie około 464 tysięcy ludzi – ponad pięć razy więcej, niż zginęło we wszystkich konfliktach zbrojnych razem wziętych. Pokazywać wolno bez ograniczeń.

Akt seksualny. Nie jest przestępstwem prawie nigdzie i prawie nigdy. Oddajemy mu się. Większość z nas, dziesiątki razy w roku. Pokazywać nie wolno prawie nigdzie i prawie nigdy, a kto to robi, ryzykuje w wielu krajach więzieniem.

Brawurowa jazda samochodem. Zabroniona wszędzie i karana wszędzie, choć łagodnie. Zabija rocznie około 1,19 miliona ludzi – dwa i pół razy więcej niż mordercy. Pokazywać wolno bez żadnych ograniczeń, a filmy poświęcone wyłącznie temu zajęciu zarobiły miliardy.

Samobójstwo. Nie jest przestępstwem w większości państw świata. Odbiera życie ponad 720 tysiącom ludzi rocznie. Pokazywać wolno, ale prawie nikt tego nie robi, a dziennikarze na całym świecie stosują się do międzynarodowych rekomendacji ograniczających relacjonowanie. Cztery zachowania, cztery reguły i ani jednej zgodności między surowością reguły a rozmiarem szkody. Mamy jednak w tej materii kilkadziesiąt lat badań nad wpływem mediów na zachowanie. Warto więc sprawdzić, co dokładnie nauka mówi i… zacząć od liczby, którą sam kiedyś zapisałem.

Czytaj dalej na stronach „Plus Minus” klikając TUTAJ

Niektóre inne felietony opublikowane w Plus Minus:

Psychologowie społeczni karmili nas usprawiedliwieniami zła. Wyniki badań są odtrutką

Próby pozbawienia głosu frustratów wywołają radykalizację zwalczanych poglądów – mój nowy felieton w Plus Minus

Inkluzywność ponad wszystko

Wygnanie z raju autentyczności

Wstręt, godność, eutanazja. W pułapce szpitalnej ideologii

Czy obsesyjna walka z pracoholizmem zabija w ludziach ambicje i przedsiębiorczość?

Kto obroni merytorykę w nauce

Nadzieja na ulgę dla ofiar PTSD. Ale uwaga, inżynieria pamięci ma też ciemną stronę

Czy nasze mózgi lubią minimalizm?

Z perspektywy naszego kurnika – mój nowy felieton w Plus Minus Rzeczpospolita

Strzeżcie się fałszywych humanistów – mój nowy felieton w Plus Minus Rzeczpospolita

Psycho-infodemia – mój nowy felieton w Plus Minus Rzeczpospolita

Kryzys męskości z powodów kulturowych? To dlaczego niewieścieją aligatory, japońskie rybki i żaby lamparcie?

Puste hasła cywilizacji życia

Obalają wiarę w reptilian, sami są nękani


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Mole książkowe kontra nerdzi. Czy literatura piękna to najlepszy symulator życia dla mózgu?

Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą dla radia TOK FM przeprowadził ze mną red. Cezary Łasiczka.

Z dr Tomaszem Witkowskim, psychologiem, pisarzem i założycielem Klubu Sceptyków Polskich rozmawiamy o literaturze pięknej, która działa na nasz umysł jak symulator lotu. W przeciwieństwie do literatury faktu, fikcja zmusza nas do konstruowania emocji i odczytywania motywacji bohaterów. Umysł ma naturę narracyjną, dlatego konkretne historie zapamiętujemy znacznie lepiej niż suche dane czy raporty sądowe. Ostatecznie o wartości książki nie decyduje jej gatunek, a to, czy po niej zaczynamy myśleć o świecie w nieco inny sposób.

Aby posłuchać audycji kliknij ikonę PLAY poniżej:

Pozostałe audycje w TOK FM z moim udziałem:

„Przepędźcie guru, którzy radzą jak żyć” – rozmowa o mojej nowej książce w Radiu Tok Fm

O nadużyciach w badaniach Hansa Eysencka w radiu TOK FM

Zakazana psychologia 3 w radiu TOK FM

Jak wyleczyć dłubanie w nosie i chodzenie na wagary – „Psychoterapia bez makijażu” w radiu TOK FM

Quasireligijne pułapki relacji z terapeutą – o „Psychoterapii bez makijażu” w TOK FM

Jaką rolę odgrywają dziś sceptycy? – audycja w TOK FM

O inteligencji w audycji radia TOK FM

O pseudo-psychologii w audycji radia TOK FM

O (ir)racjonalności ludzkiej w TOK FM

„Krok w złym kierunku”. Psychologowie kontra psychoterapeuci w sprawie projektu ustawy o zawodach pomocowych

Zakazana psychologia 3 w radiu TOK FM


Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. Moja powieść „Defekt” to historia zdolnego młodego człowieka, jego związków i kolejnych terapii – o tym, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Czy powszechne przekonanie, że telewizja „lasuje mózg”, a książki go ratują, jest mitem naszej kultury?

Rys. Jacek Gawłowski

Zapraszam do lektury mojego artykułu, który ukazał się w Magazynie Gazety Wyborczej, 24.07.2026 r.

Czytanie o chwytaniu za klamkę i chwytanie za klamkę – dla naszych neuronów granica między czynnością opisaną a wykonaną jest zaskakująco cienka.

Czy czytanie książek ma jeszcze sens? 59 proc. Polaków nie przeczytało w ciągu poprzedniego roku ani jednej, ale jeśli ktoś przyzna się do tego publicznie, jak Ewa Chodakowska, która stwierdziła, że nie czyta książek, bo teraz sama je pisze, naraża się na zmasowany atak tłumu, który ani nie czyta, ani nie pisze.

Nie zawsze tak było. Artur Schopenhauer, który sam dużo czytał, nie miał oporów, aby w eseju „O czytaniu i książkach” stwierdzić, że czytanie jest jedynie surogatem samodzielnego myślenia. Porównał czytelnika do ucznia, który ołówkiem poprawia linie nakreślone przez nauczyciela. Filozof uważał, że nadmiar czytania pozbawia umysł elastyczności. Jego zdaniem ludzie, którzy spędzają całe dnie na lekturze, tracą zdolność samodzielnego myślenia, podobnie jak osoba, która ciągle jeździ konno, ostatecznie zapomina, jak się chodzi. Krytykował literaturę współczesną określając ją mianem intelektualnej trucizny niszczącej umysł. Schopenhauer uważał, że kluczową umiejętnością jest unikanie lektury tego, co w danej chwili czytają wszyscy (bestsellery, ulotne pisma polityczne czy modne powieści). Potępiał również pisarzy, którzy tworzą dla pieniędzy lub z chęci zdobycia urzędu, uważając ich dzieła za bezwartościowe i szkodliwe dla „prawdziwego pszenicznego ziarna” literatury.

Shopenhauer nie był w swoich poglądach odosobniony. Fryderyk Nietzsche wielokrotnie krytykował uczonych, którzy tylko czytają. Ironizował, że uczeni siedzą w bibliotekach zamiast żyć. Podobnie uważał Ralph Waldo Emerson stwierdzając, że: „Książki są najlepszą rzeczą, jeśli właściwie z nich korzystamy; nadużywane należą do najgorszych.” Henry David Thoreau w swoim Waldenie podobnie, jak Nitzsche, wyśmiewał ludzi, którzy całe życie spędzają na studiowaniu, zamiast żyć. Według niego życie jest ważniejszym nauczycielem niż biblioteka. Współcześnie, nie tyle krytykuje się czytanie książek, które to zajęcie zyskało status swoistej świętości kulturowej, co raczej wskazuje na efektywniejsze substytuty ‒ podcasty, filmiki na Youtubie i ‒ o zgrozo! ‒ media społecznościowe.

Czytaj dalej klikając TUTAJ


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Canceling – pół roku później

Uniwersytet powinien być […] miejscem, w którym nic nie uchroni przed siłą zapytywania, nawet to, co uznaje się aktualnie za określoną figurę demokracji.

Jacques Derrida

Latem 2025 roku studenci psychologii UJ zaprosili mnie do wygłoszenia wykładu poświęconego psychologii opartej na dowodach podczas organizowanej przez nich konferencji. Jesienią, tuż przed samą konferencją wykład odwołali uzasadniając to następująco:

(…) chcemy by przestrzeń naszej Konferencji była miejscem bezpiecznym dla każdej osoby studiującej.

Czytelników, którzy z tymi faktami nigdy się nie zetknęli od razu uprzedzę ‒ nie, nie napadłem na nikogo, nie stosowałem nawet wobec nikogo gróźb karalnych, nie popełniłem żadnego przestępstwa i nie wytoczono przeciwko mnie postępowania karnego. „Potwornością” jakiej się dopuściłem, było umieszczenie na swoim profilu na Facebooku trzech linków z krótkim komentarzem dotyczących osób transpłciowych. Ten mój „występek” sprawił, że studenci poczuli się tak bardzo zagrożeni moją obecnością.

Dr hab. Dobrosława Szumiło-Kulczycka, prof. UJ Rzeczniczka Praw i Wartości Akademickich Uniwersytetu Jagiellońskiego, do której zgłosiłem tę sprawę z prośbą o interwencję, po ponad dwóch miesiącach rozpoznawania sprawy stwierdziła m.in.:

Sytuacja, w której naukowiec został zaproszony do wygłoszenia wykładu podczas wydarzenia naukowego, następnie zaś usunięty przez organizatorów z grona prelegentów, w związku z przypisanymi mu przez nich poglądami, nie mieści się w standardach akademickich.

Dodała ponadto, że:

Informacja w tym przedmiocie wraz z moim stanowiskiem została przeze mnie przekazana Prorektorowi Uniwersytetu Jagiellońskiego do spraw studenckich, p. prof. dr hab. Pawłowi Laidlerowi, jak też p. Rektorowi Uniwersytetu Jagiellońskiego p. prof. dr hab. Piotrowi Jedynakowi.

A także, że:

(…) planowane są dalsze działania, o których powinien Pan zostać powiadomiony bezpośrednio z Rektoratu.

Minęło pół roku. Żadnych informacji, żadnych działań. Poza Rzeczniczką NIKT z UJ nie zajął jakiegokolwiek stanowiska w tej sprawie. Problem przysycha. Najwyraźniej w czasach, w których autorytetami moralnymi dla wielu stają się cyniczni oszuści wybierani na najwyższe państwowe urzędy, obietnice bez pokrycia wygłaszane z wysokości autorytetu jednego z najstarszych uniwersytetów na świecie, nie są niczym zdrożnym. Może to nawet jakiś rodzaj urzędowej dyplomacji, w której obietnica bez pokrycia jest spostrzegana jako forma bardziej elegancka niźli stanowcza, szczera odmowa?

Dla Jacquesa Derridy, którego myśl wykorzystałem, jako motto do tych rozważań, praktykowanie bezwarunkowego pytania o wszystko, kwestionowania wszystkiego było synonimem humanistyki, jak również jego osobistym aktem wiary. W swoim Uniwersytecie bezwarunkowym pisał:

Wyznanie wiary, zobowiązanie, obietnica czy podjęta odpowiedzialność nie odwołują się do dyskursów wiedzy, lecz do dyskursów performatywnych, wytwarzających zdarzenia, o których nam mówią.

Może należałoby tę wypowiedź cytować jednak już tylko w czasie przeszłym?

Prawo efektu to fundamentalna zasada behawioryzmu sformułowana przez Edwarda Thorndike’a w 1898 roku na podstawie obserwacji zwierząt i ludzi. Mówi ona, że zachowania, po których następują satysfakcjonujące konsekwencje, są częściej powtarzane w przyszłości. Canceling studenckich aktywistów (lub też aktywistów inspirujących studentów) przyniósł efekt w Krakowie nie pierwszy już raz. Skutecznie scancelowano wykład dr Magdaleny Grzyb ale również niemieckiej pisarki Herty Müller. Prawo efektu sprawi, że kolejni wykładowcy będą usuwani pod dyktando aktywistów, podobnie jak prawo efektu decyduje o tym, że działania terrorystyczne na całym świecie przynoszą spodziewany skutek.

Ale aktywiści to nie jedyna grupa beneficjentów prawa efektu. Są nimi bez wyjątku akademiccy urzędnicy pełniący najwyższe funkcje na uczelniach. Przemilczanie, kunktatorstwo, zamiatanie pod dywan, przesuwanie odpowiedzialności to strategie, które przynoszą pożądany efekt ‒ mniejsze zamieszanie i hałas wokół tego co robią. Święty spokój. Dlaczego mieliby zatem postępować wbrew temu co jest skuteczne?

Odpowiedź jest uderzająco prosta ‒ bo są ludźmi, a ludzie w przeciwieństwie do zwierząt, są w stanie w imię wyznawanych przez siebie wartości przekraczać granice biologii, własnych przyzwyczajeń i nawyków. To właśnie ta zdolność transcendencji zapewnia im dumne określenie „ludzi”.

P.S. W odpowiedzi udzielonej studentom cancelującym mój wykład napisałem m.in.:

Wierzę, że wydarzenie to na trwałe zapisze się w niechlubnej historii cancelingu, który ma miejsce na najstarszym polskim uniwersytecie.

Zrobię wiele, aby tak właśnie się stało.

Wcześniejsze posty dotyczące cancelingu i wolności słowa:

Cancel culture w natarciu

Przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim – Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów

Oświadczenie Klubu Sceptyków Polskich przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim

Cenzura na UJ. Wybitny psycholog ostro: „To naganna decyzja”

Canceling na uniwersytecie – rozmowa z Racjonalista.tv

Tomasz Witkowski w obronie wolności słowa

Canceling – stanowisko dr hab. Dobrosławy Szumiło-Kulczyckiej, prof. UJ Rzeczniczki Praw i Wartości Akademickich Uniwersytetu Jagiellońskiego

Psycholog kontra cenzurze „poprawności” – rozmowa we Wnikliwym Kanale

A Cancelling at Poland’s Jagiellonian University


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

„Wpychał mi krzyż do gardła”. Przerażające relacje ofiar polskich egzorcystów | RAPORT SPECJALNY

Raport specjalny TVP Info o nadużyciach polskich egzorcystów, przy którego przygotowaniu współpracowałem: dlaczego egzorcyzmy to przemoc i czym grożą osobom chorym psychicznie.

Na początku tego roku uczestniczyłem w przygotowaniu Raportu Specjalnego poświęconego nadużyciom polskich księży egzorcystów. Autorem reportażu przygotowanego dla TVP jest Jakub Hnat. Z pewnym opóźnieniem zapraszam do obejrzenia tego niełatwego w odbiorze i dość niecodziennego materiału.

O czym jest ten raport

Raport TVP Info pokazuje, co dzieje się w przykościelnych salkach podczas egzorcyzmów. W Polsce działa około 120 księży egzorcystów, ale nikt nie wie, ilu ludzi poddaje się tym rytuałom, i nikt tego nie kontroluje. Reportaż Jakuba Chnata opiera się na świadectwach kobiet, które latami poddawano egzorcyzmom, oraz na nagraniach z ich przebiegu.

Gdy oglądam te nagrania, nie mam wątpliwości, że widzę przemoc, i to przemoc poniżającą młode kobiety. To w gruncie rzeczy psychiatria z czasów średniowiecza, bo wtedy wymyślono te metody. Przestrzegam też przed uznawaniem zachowań egzorcyzmowanych za udawanie. Ich objawy są często rzeczywiste i poza ich kontrolą, a wywołuje je to, co robią z nimi egzorcyści.

Najgroźniej jest wtedy, gdy na egzorcyzmy trafiają osoby rzeczywiście chore psychicznie. Dla kogoś, kto ma urojenia, są one rzeczywistością psychiczną, a rytuał wypędzania demonów najpewniej pogłębi jego stan psychotyczny, i to bardzo mocno. Dlatego popieram postulat, by zakazać egzorcyzmów wobec dzieci i osób z zaburzeniami psychicznymi.

O tym, jak psychologia i religia zagospodarowują ludzkie cierpienie, piszę w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”, a o pseudoterapiach w „Zakazanej psychologii”.

To nie pierwszy materiał filmowy na temat, w którego przygotowaniu pomagałem. Już kilkanaście lat temu reż. Konrad Szołajski mierzył się z nim w swoim filmie dokumentalnym. Jeszcze wcześniej wypowiadałem się w materiale przygotowywanym przez BBC. Zadziwiające, że mimo upływu lat nic się w tym względzie nie zmieniło. Egzorcyzmy w pewnych kręgach nadal cieszą się sporą popularności, a księża-egzorcyści swobodą działania i bezkarnością.

Posty o podobnej tematyce:

Walka z szatanem

Prawo nie chroni rozumu – wywiad


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

A Cancelling at Poland’s Jagiellonian University

Odpowiadając studentom UJ na mój cancelling w październiku 2025 r., wyraziłem nadzieję, że ich akt zapisze się w niechlubnej historii takich wydarzeń. Moje nadzieje się spełniają, bo historię opisującą to wydarzenie opublikował Genspect – najbardziej wiarygodna organizacja zajmująca się medycyną i psychologią transpłciową.

My lecture on Evidence-Based Psychology was too much for trans activists, by Tomasz Witkowski

“The topics you discuss in your books have always been close to me; they were close to me primarily because of the fight against disinformation, post-truth and the decline of the authority of the academy. After four years of studies at my institution, I recognize many of the sins that you have written about. I like what you do and I want to work with it!”

This is what the president of the PRAGMA Scientific Club, who is also a student of psychology at Jagiellonian University, wrote to me in August 2025, the year he asked me to give the key lecture at the student-doctoral conference “Psychodebutions.” I agreed and we exchanged several more e-mails determining the details of my speech, including the topic of the lecture: Evidence-based psychology. Our exchanges included many equally enthusiastic words of appreciation about my work, and I began preparing the presentation and lecture.

Then, just a month before the conference, I received an e-mail from him canceling my lecture. He explained, “Facebook posts about transgender people recently shared by you harm their well-being, and we want the space of our Conference to be a safe place for every student.” Instead, he proposed holding the lecture “on a different date and under different conditions.” Only two days after it was announced that I would no longer be participating in the conference, this lecture too was cancelled.

I was surprised. I have never hidden my views. Since I have published 19 books, maintain a regular blog, and have my essays published a few times a year in both the mainstream Polish press and the international press, learning about my views is hardly an insurmountable obstacle for the average student. In my publications I warn against the hasty decision to transition, especially among minors, and highlight the danger to women’s rights posed by men identifying as transwomen, etc. So, what was so outrageous about these Facebook posts?

Czytaj dalej na stronach GENSPECT klikając TUTAJ

Inne posty dotyczące mojego cancelingu:

Cancel culture w natarciu

Przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim – Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów

Oświadczenie Klubu Sceptyków Polskich przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim

Cenzura na UJ. Wybitny psycholog ostro: „To naganna decyzja”

Canceling na uniwersytecie – rozmowa z Racjonalista.tv

Tomasz Witkowski w obronie wolności słowa

Canceling – stanowisko dr hab. Dobrosławy Szumiło-Kulczyckiej, prof. UJ Rzeczniczki Praw i Wartości Akademickich Uniwersytetu Jagiellońskiego

Jaki student, taki pracownik? Rozpieszczone umysły wchodzą na rynek

Psycholog kontra cenzurze „poprawności” – rozmowa we Wnikliwym Kanale


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Dlaczego niektórzy mądrzy ludzie wierzą w boga?

To tytuł mojego eseju, który ukazał się w antologii Wiara rozumnych wydanej nakładem wydawnictwa STAPIS. W imieniu własnym oraz wydawcy zapraszam serdecznie do lektury książki!

Ta książka powstała ze zdziwienia. Ze zdumienia, że można być człowiekiem rozumnym, a zarazem gorliwie wierzącym. Że można godzić wiarę z rozumem i nie widzieć między nimi sprzeczności. Początkowo publikacja miała zawierać wyłącznie wypowiedzi osób niewierzących. Ku mojemu zaskoczeniu jeden z zaproszonych autorów okazał się człowiekiem wierzącym. Nie zrezygnowałem jednak z jego eseju. Przeciwnie – zaprosiłem także innych. Tak powstał tom, w którym spotykają się obie strony światopoglądowego sporu. Książki ateistyczne krytykują wiarę, teologiczne ją wzmacniają. Tutaj, na kartach jednego dzieła, konfrontują się dwa nurty polskiego sporu o religię. Jedni dziwią się, że można być mądrym i wierzyć, drudzy – że można być mądrym i nie wierzyć. Warto poznać ich argumenty, choćby po to, by odnaleźć wśród nich własne myśli i, być może, zbliżyć się do własnej prawdy.

Stanisław Pisarek

wydawca

Dlaczego niektórzy mądrzy ludzie wierzą w boga?

Najkrótsza odpowiedź, jakiej jestem w stanie udzielić, brzmi: „Z tego samego powodu co zwierzęta”. Ładunek nieporozumień skondensowany w tej odpowiedzi jest jednak tak ogromny, że grozi natychmiastową eksplozją. Jak śmiesz porównywać mądrych ludzi do zwierząt? Przecież zwierzęta nie wierzą w boga! To wulgarne uproszczenie! Słyszę świst nadlatujących zewsząd strzał, ale nie będę się przed nimi bronił. Sprawię, że chybią celu.

Podchodząc do tytułowego pytania nieco bardziej analitycznie, należałoby doprecyzować określenie „mądrzy”. Psychologia dopiero od niedawna zajmuje się badaniem mądrości, ale daleka jest jeszcze od precyzyjnego pomiaru tej cechy, dlatego też w celach badawczych posługuje się starym pojęciem inteligencji, wyrażanym precyzyjnie za pomocą ilorazu inteligencji. Nie chcę tutaj przekonywać, że są to cechy tożsame. Żeby być mądrym, trzeba być inteligentnym, ale nie wystarczy być inteligentnym, aby być mądrym. Inteligentni ludzie dość często zachowują się w głupi sposób. Dla potrzeb tego eseju wykorzystajmy rozróżnienie zaproponowane przez jednego z badaczy inteligencji i mądrości Roberta Sternberga: „Inteligencja to ostrość noża. Mądrość to umiejętność jego użycia w odpowiednim czasie i celu”. Za mądrych uznamy zatem ludzi inteligentnych, którzy potrafią lepiej niż inni z tej inteligencji korzystać.

Przedarłszy się przez tę pierwszą barierę, sprawdźmy, czy zawarta w pytaniu presupozycja jest prawdziwa – „mądrzy ludzie wierzą w boga”. Jeszcze do niedawna w psychologii pokutował mit „głupiego wierzącego”, powstały i podtrzymywany przez stosunkowo małą (rzędu 0,2–0,3), ale stabilną ujemną korelację pomiędzy religijnością a IQ. Jednak próby wyjaśnień mówiące, że przyczyną wysokiej religijności jest niedostatek inteligencji, okazały się mało przekonujące. Wnikając w istotę zagadnienia, zawsze natrafimy na zmienne moderujące te rezultaty, takie jak na przykład nonkonformizm wysoko skorelowany z inteligencją, który jednak lepiej wyjaśniał niską religijność niż samo IQ. Badając zjawisko, odkrywano też zaskakujące rezultaty, takie jak ten mówiący o wysokiej korelacji ujemnej spektrum autyzmu i religijności. Ten ciekawy wynik jest dość łatwy do interpretacji. Osoby autystyczne charakteryzuje niewykształcona prawidłowo teoria umysłu – umiejętność stworzenia myślowej reprezentacji umysłu innych jednostek. To dlatego autyści nie potrafią stworzyć i utrzymać wizji boga w swoich umysłach i zdecydowana większość z nich jest ateistami lub agnostykami.

Dość słabo broni się też teza, że większość naukowców porzuca religijny światopogląd. Co prawda wśród członków amerykańskiej National Academy of Sciences, zrzeszającej najwybitniejszych naukowców amerykańskich z dziedziny nauk przyrodniczych i matematycznych, wierzący w boga osobowego stanowią tylko 7%, a niewierzący aż 72,2%, ale jeśli uwzględnimy bardzo szeroką kategorię naukowców, tj. wszystkich prowadzących prace badawcze, a nie tylko członków National Academy of Sciences, to według badań Pew Research Center z 2009 roku naukowcy wierzący w boga stanowią aż 33%.[1] Badania z 2017 roku, uwzględniające grupę 279 polskich naukowców ze stopniem doktora i doktora habilitowanego, pokazały, że jest wśród nich aż 56,3% wierzących w boga osobowego. Najwięcej wierzących było wśród chemików (80%), geografów (76,2%), matematyków i informatyków (73,1%) oraz medyków (64,5%). Część badanych (6,5%) uznała, że ich pogląd najlepiej wyraża zdanie: „Nie wierzę w osobowego Boga, ale wierzę w pewnego rodzaju siłę wyższą”. Deklaracje ateizmu złożyło tylko 18,3% badanych, agnostycyzm jako swoją postawę wskazało 7,2%. Co ciekawe, w wielu różnych badaniach najmniej religijni okazywali się psychologowie, a więc przedstawiciele „nauki o duszy” (psyche – logos).[2] Uwzględniając wszystkie te dane, nie sposób nie zgodzić się z twierdzeniem, że mądrzy ludzie wierzą, a przynajmniej wielu z nich. Do tych liczb warto dodać dość spektakularne przypadki naukowców i myślicieli, którzy osobami głęboko wierzącymi stali się w wyniku swoich badań i przemyśleń, żeby wspomnieć chociażby Francisa Collinsa – genetyka, lidera projektu Human Genome, jednego z najważniejszych żyjących genetyków, który w młodości był ateistą, ale pod wpływem lektur i refleksji nad moralnością przyjął chrześcijaństwo. Podobnie postąpił Allan Sandage, astronom, ojciec współczesnej kosmologii, który w wieku 50 lat, po latach badań nad kosmosem, doszedł do wniosku, że istnienie Boga jest najlepszym wyjaśnieniem precyzji praw fizyki, i również przyjął chrześcijaństwo.

Ciąg dalszy w książce Wiara rozumnych dostępnej do kupienia TUTAJ


[1] Larson, E., Witham, L. Leading scientists still reject God. Nature 394, 313, 1998. https://doi.org/10.1038/28478

[2] A. Gołąb, Wiara lub niewiara polskich naukowcóe w boga, a ich poglądy na relację między nauką a religią. Roczniki Psychologiczne, XX, 1, 2017, 63-79. DOI: http://dx.doi.org/10.18290/rpsych.2017.20.1-3pl



Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Psychoterapia a religia

Rozmowa z Arturem Mohrem (PST TV): dlaczego fotel terapeuty zastąpił konfesjonał, czym jest „kult cargo” w naukach społecznych i co łączy obietnicę samorealizacji z dążeniem do świętości.

Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą dla podcastu Praktyczna Strona Treningu przeprowadził ze mną Artur Mohr.

O czym rozmawialiśmy

Psychoterapia weszła w obszary, które przez wieki zajmowała religia. Fotel terapeuty pełni dziś funkcję konfesjonału: przychodzimy, by zrzucić z siebie ciężar wstydu i winy i zostać wysłuchanymi. Podobieństwa sięgają jednak dalej. W religii rodzimy się z grzechem pierworodnym i całe życie dążymy do nieosiągalnej świętości. W psychoterapii rodzimy się „zranieni” i całe życie gonimy za równie nieosiągalną samorealizacją „ukrytego potencjału”.

Tymczasem większość z nas jest po prostu przeciętna – to zwykłe prawo biologii i rozkładu normalnego. Jeśli mamy wyjątkowe zdolności, ujawniają się one zwykle już w dzieciństwie. Nie potrzebujemy kapłanów nowej religii, którzy w wieku dorosłym będą je w nas odkrywać.

Richard Feynman nazwał nauki społeczne „nauką kultu cargo”: naśladują gesty nauk ścisłych, nie rozumiejąc ich istoty. Wiele terapii działa podobnie. Zapycha luki w wiedzy wygodnymi domysłami, a poprawę, która przyszła sama – z upływem czasu albo przez powrót do średniej – zapisuje na swoje konto. Część zaburzeń mija nawet w kolejce do psychiatry.

Z religią łączy psychoterapię także odporność na falsyfikację. Wystarczy pojęcie „oporu”: im bardziej pacjent nie zgadza się z terapeutą, tym bardziej ma to dowodzić, że terapeuta trafił w czuły punkt. To tak, jakby chirurg uznawał krzyk pacjenta za dowód, że dobrze grzebie w ranie. Rozmawiamy też o tym, dlaczego wielu wybitnych naukowców było wierzących, o „bogu fizyków”, o odwołaniu mojego wykładu na Śląskim Festiwalu Nauki i o polskim wydaniu podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”.

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”, a o kulturze terapeutycznej piszę też w „Zawracaniu statków głupców”.

Inne rozmowy przeprowadzone ze mną przez Artura Mohra:

Tam, gdzie nie ma psychiatry – rozmowa o projekcie

Stres. Przyjaciel czy wróg?

Psychologia i psychoterapia. Stawiając czoła niewygodnym faktom


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Próby pozbawienia głosu frustratów wywołają radykalizację zwalczanych poglądów – mój nowy felieton w Plus Minus

„Niektórzy ludzie chcą po prostu patrzeć, jak świat płonie” – tę kultowa kwestię wypowiedział Alfred, wierny kamerdyner rodziny Wayne tłumacząc Bruce’owi Wayne’owi – Batmanowi – motywy chaotycznych aktów przemocy Jokera. Niedawno powtórzył ją Elon Musk komentując nagranie wideo przedstawiające podpalenie salonu Tesli w Las Vegas przez protestujących przeciwko niemu. To zdanie przywołuje z pamięci obrazy z ataku na Kapitol, zamieszki wywołane we Francji reformą systemu emerytalnego, czy ostatnie protesty w Nepalu. Płonące samochody, dym zgliszcz, ranni, zabici. Czy wśród nas są również ludzie, którzy chcą patrzeć jak świat płonie?

            Odkrycia naukowców z ostatnich lat zdają się potwierdzać przekonanie Alfreda i Muska. W populacji USA prawie 15% chciałoby widzieć świat w płomieniach. Jedna trzecia tej grupy jest chętna generować chaos dla samego chaosu, nie martwiąc się o to, kto zostanie ranny w tym procesie. Pozostałe dwie trzecie pragną chaosu bez złych intencji. Po prostu myślą, że społeczeństwo jest zbyt zepsute, by można je było naprawić. Chcą, aby wszystko zaczęło się od nowa.

Czytaj dalej klikając TUTAJ

Pozostałe felietony opublikowane w Plus Minus:

Inkluzywność ponad wszystko

Wygnanie z raju autentyczności

Wstręt, godność, eutanazja. W pułapce szpitalnej ideologii

Czy obsesyjna walka z pracoholizmem zabija w ludziach ambicje i przedsiębiorczość?

Kto obroni merytorykę w nauce

Nadzieja na ulgę dla ofiar PTSD. Ale uwaga, inżynieria pamięci ma też ciemną stronę

Czy nasze mózgi lubią minimalizm?

Z perspektywy naszego kurnika – mój nowy felieton w Plus Minus Rzeczpospolita

Strzeżcie się fałszywych humanistów – mój nowy felieton w Plus Minus Rzeczpospolita

Psycho-infodemia – mój nowy felieton w Plus Minus Rzeczpospolita

Kryzys męskości z powodów kulturowych? To dlaczego niewieścieją aligatory, japońskie rybki i żaby lamparcie?

Puste hasła cywilizacji życia

Obalają wiarę w reptilian, sami są nękani


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Psycholog kontra cenzurze „poprawności” – rozmowa we Wnikliwym Kanale

Pierwsza część rozmowy z Rafałem Osińskim (Wnikliwy Kanał): czy psychologia zastąpiła religię, dlaczego po katastrofie lepszy jest koc niż psycholog, ile ideologii jest w pop-psychologii i dlaczego zamyka się przede mną drzwi uczelni.

Zapraszam do wysłuchania rozmowy przeprowadzonej ze mną przez Rafała Osińskiego dla Wnikliwego Kanału.

O czym rozmawialiśmy

Czy fascynacja psychologią mija? Liczby mówią co innego. W Polsce studiuje ją dziś ponad 72 tysiące osób, podczas gdy w moich studenckich czasach – kilka tysięcy w całym kraju. To już nie jest zainteresowanie, lecz stawianie psychologii w miejscu religii. Paul Vitz pisał o tym już w latach 70., nazywając to „selfizmem”: kultem własnego „ja”, które zastąpiło bóstwa.

Terapeutyzacja życia ma konkretne koszty. Wiemy, że około 85% ludzi radzi sobie z wydarzeniami traumatycznymi samodzielnie, a pomoc psychologiczna udzielana tuż po katastrofie częściej opóźnia powrót do równowagi, niż go przyspiesza. Wystarczy ludzka pomoc: koc, ciepły napój, poczucie bezpieczeństwa. O tym, kto naprawdę potrzebuje specjalisty, dowiadujemy się dopiero po kilku tygodniach lub miesiącach. Zamiast odruchowo odsyłać bliskich „do psychologa”, wróćmy do tego, czego uczyły nas pokolenia: potrzebujemy więcej przyjaciół, a mniej specjalistów.

Pop-psychologia w mediach społecznościowych to w 80–90% ideologia. Wyrosła w dużej mierze z psychologii humanistycznej – koncepcji wymyślonych za biurkiem, nigdy poważnie nie testowanych. Do tego to, czego uczy się studentów, bywa o pół wieku spóźnione wobec aktualnej wiedzy, a pop-psychologia jest jeszcze starszym, zwulgaryzowanym uproszczeniem.

Mówię też, dlaczego zamyka się przede mną drzwi uczelni: podważanie skuteczności terapii podważa ich wiarygodność rynkową. Wyjaśniam swoje stanowisko w sprawie tranzycji u młodzieży. Wobec osób transpłciowych jestem neutralny, ale sprzeciwiam się przedstawianiu nastolatkom tranzycji jako drobnego zabiegu. Jej konsekwencje, z bezpłodnością włącznie, rozciągają się na całe życie, a dysforia płciowa w okresie dojrzewania często mija. Dlatego najpierw potrzebna jest rzetelna diagnoza.

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców”.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Samotność nie zawsze jest zła – rozmowa z Racjonalista.tv

Rozmowa z Jackiem Tabiszem (Racjonalista.tv) o krucjacie przeciwko samotności, o tym, dlaczego samotności będzie przybywać, i o sztuce bycia samemu ze sobą.

Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą dla Racjonalista.tv przeprowadził ze mną Jacek Tabisz. Pretekstem do rozmowy był jeden z esejów zawartych w mojej najnowszej książce Zawracania statków głupców i inne eseje.

O czym rozmawialiśmy

W wielu krajach trwa dziś prawdziwa krucjata przeciwko samotności. W Wielkiej Brytanii powołano nawet ministra do spraw walki z nią, a media straszą, że samotni szybciej chorują i umierają. Uważam to za modę, która myli przyczyny ze skutkami.

Samotności będzie przybywać, bo wynika ona z dwóch rzeczy, które są dla nas dobre: z zamożności i z długowieczności. Jeszcze w czasach mojego dzieciństwa trzy pokolenia gnieździły się w jednym M4 i nie było jak pobyć samemu. Dziś stać nas na osobne mieszkania, więc rośnie liczba jednoosobowych gospodarstw domowych. To raczej luksus niż choroba cywilizacyjna.

Nie zniechęcam do relacji – człowiek jest istotą społeczną i ich potrzebuje. Problemem nie jest jednak samo bycie samemu, lecz to, że coraz mniej ludzi potrafi wytrzymać sam na sam z własnymi myślami. Dzieci w jednym z eksperymentów nie umiały przesiedzieć kilkunastu minut bez telefonu. Dlatego najważniejszą radą, jaką mogę dać, jest nauka bycia samemu ze sobą – to moim zdaniem największa sztuka.

Pretekstem do rozmowy był jeden z esejów ze zbioru „Zawracanie statków głupców i inne eseje”, gdzie ten temat rozwijam szerzej.

Inne moje rozmowy z Racjonalista.tv:

W cieniu Freuda – rozmowa z Racjonalista.tv

Czy środowisko naukowe ulega modom i dogmatom? Tomasz Witkowski i Jacek Tabisz

Canceling na uniwersytecie – rozmowa z Racjonalista.tv

Tabula rasa. Czy rodzimy się czystymi kartkami? – rozmowa w Racjonalista.tv

Czy nauka może zaskoczyć sceptyka? – rozmowa w Racjonalista.tv

Sceptyk niezwykły: James Randi – rozmowa w Racjonalista.tv

Czy uda się zbadać ludzką psychikę? – rozmowa w Racjonalista.tv

O sceptycyzmie. Tomasz Witkowski i Kaja Bryx w Racjonalista.tv

Tanie ankiety czy naukowe obserwacje? – rozmowa w Racjonalista.tv

Psychologia jako religia – rozmowa w Racjonalista.tv

Czwarta rozmowa o „Psychoterapii bez makijażu” w Racjonalista.tv

Trzecia rozmowa o „Psychoterapii bez makijażu” w Racjonalista.tv

Kolejna rozmowa o „Psychoterapii bez makijażu” w Racjonalista.tv

„Psychoterapia bez makijażu” w Racjonalista.tv


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Recenzja „Zawracania statków głupców…” w najnowszej ODRZE

Witkowski nie popada w skrajny sceptycyzm – nie nawołuje do odrzucenia nauki czy wiedzy – ale konsekwentnie obnaża nasze naiwne zauroczenia postępem, big data i pozornym egalitaryzmem wiedzy. To książka, która – paradoksalnie – uspokaja przez zaniepokojenie.

Witkowski nie popada w skrajny sceptycyzm – nie nawołuje do odrzucenia nauki czy wiedzy – ale konsekwentnie obnaża nasze naiwne zauroczenia postępem, big data i pozornym egalitaryzmem wiedzy.  To książka, która – paradoksalnie – uspokaja przez zaniepokojenie. Daje do myślenia. I, co najważniejsze, domaga się myślenia.

Karolina Kozakiewicz

Czytaj całą recenzję w e-wydaniu ODRY klikając TUTAJ

Aby przeczytać darmowy fragment książki, recenzje profesjonalistów, opinie czytelników, posłuchać rozmów o książce, zapoznać się z publikacjami na jej temat, kliknij na okładkę poniżej:

Jaki student, taki pracownik? Rozpieszczone umysły wchodzą na rynek

To tytuł rozmowy, którą dla podcastu Puls Biznesu Out of the Box przeprowadził ze mną red. Mirosław Konkel.

Czy uczelnie – i całe społeczeństwo – chcą wychowywać silne pokolenie, czy pokolenie kruche, które nie radzi sobie z konfliktem, krytyką i presją?

Dokąd prowadzi kultura „bezpiecznych przestrzeni” – i dlaczego słabość sprzedawana jako cnota kończy się kosztami dla uczelni, firm i samych młodych ludzi.?

Jeśli młodych ludzi chronimy przed trudnymi pytaniami, ostrą debatą i nieprzyjemnymi faktami, uczymy ich jednego: że świat ma się do nich dostosować. Tyle że świat tego nie robi. Efekt? Rozpieszczanie w edukacji wraca rykoszetem w dorosłym życiu: niska odporność na stres, unikanie odpowiedzialności, frustracja przy pierwszym „nie”. A potem ten problem trafia do firm. Pracodawcy coraz częściej mówią o młodych pracownikach, którzy są: roszczeniowi, ale nieodporni, wrażliwi na wszystko poza własnymi oczekiwaniami, niezdolni do ostrego sporu, ale świetnie znający język krzywdy.

Poprzednie rozmowy z Pulsem Biznesu:

Guru biznesu: zbawiciele czy naciągacze?

Nie wzoruj się na najlepszych


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Tomasz Witkowski i wojna o prawo do niewygodnej prawdy – recenzja mojej najnowszej książki

Autorem recenzji jest Michał Chudoliński – filmoznawca i znawca amerykańskiej kultury masowej. Recenzja ukazała się na blogu Gotham w deszczu. Zapraszam do lektury!

W czasach, gdy nauka coraz częściej musi przepraszać za swoje wnioski, a uniwersytety uczą się zarządzać wrażliwością zamiast sporami, Zawracanie statków głupców i inne eseje Tomasza Witkowskiego brzmi jak akt intelektualnego nieposłuszeństwa. To książka o tym, jak kultura wiedzy zamienia się w kulturę komfortu – i o tym, dlaczego bez odwagi do jednoznaczności prawda zaczyna przegrywać z narracją.

Dr Tomasz Witkowski jawi się w Zawracaniu statków głupców nie tylko jako autor, lecz jako figura intelektualna – jeden z ostatnich w polskiej przestrzeni publicznej reprezentantów radykalnego racjonalizmu, który nie myli sceptycyzmu z cynizmem ani empatii z rezygnacją z prawdy. Jego pozycja „enfant terrible” polskiej psychologii nie wynika z potrzeby prowokacji, lecz z konsekwentnego uporu, by traktować naukę jako narzędzie selekcji twierdzeń, a nie jako magazyn równoprawnych narracji. Witkowski od lat zajmuje miejsce niewygodne: między akademią a mediami, między badaniami a kulturą, między terapią a jej krytyką – i właśnie stąd bierze się jego siła. W świecie, w którym coraz więcej intelektualistów wybiera bezpieczeństwo plemienne zamiast ryzyka sporu, jego projekt pozostaje głęboko klasyczny: obrona idei, że wiedza musi być zdolna do powiedzenia „nie”, nawet jeśli to „nie” jest społecznie kosztowne.

Przypadek cancellingu dr. Tomasza Witkowskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim stał się w istocie żywą ilustracją tez, które formułuje on w Zawracaniu statków głupców: oto mechanizm miękkiej cenzury, w którym argumenty zostają zastąpione zarządzaniem „komfortem” i „bezpieczeństwem”, a debata – administracyjną decyzją. Usunięcie go z programu konferencji Psychodebiuty nie było reakcją na treść planowanego wykładu o psychologii opartej na dowodach, lecz na przypisane mu poglądy wyrażane w mediach społecznościowych, co wprost narusza elementarne standardy akademickie. Znamienne, że to właśnie prof. Dariusz Doliński – wybitny psycholog zaproszony w jego miejsce – nazwał tę decyzję „absolutnie naganną” i przypomniał, że nauka istnieje po to, by konfrontować stanowiska, a nie przed nimi uciekać. Równie jednoznaczne było stanowisko Rzeczniczki Praw i Wartości Akademickich UJ, która uznała usunięcie prelegenta ze względu na jego poglądy za niezgodne ze standardami Akademii i przekazała sprawę najwyższym władzom uczelni. Ten epizod odsłania paradoks współczesnego uniwersytetu: instytucja powołana do obrony wolności myślenia coraz częściej kapituluje przed presją wrażliwości i aktywizmu, zamieniając spór poznawczy w procedurę wykluczenia. W tym sensie los Witkowskiego nie jest marginesem jego książki, lecz jej najbardziej bolesnym, realnym przypisem.

W tej perspektywie cancel culture przestaje być wyłącznie obyczajowym konfliktem o wrażliwości i tożsamości, a ujawnia się jako zjawisko epistemologiczne – mechanizm zarządzania tym, co wolno wiedzieć, badać i wypowiadać. Witkowski pokazuje, że wykluczanie niewygodnych głosów nie niszczy jedynie karier, lecz przede wszystkim paraliżuje proces korekty błędu, który jest sercem nauki. Gdy za krytykę metod, danych lub interpretacji grozi ostracyzm, uczeni uczą się nie tego, jak dochodzić do prawdy, lecz jak unikać konfliktu z dominującą narracją. W efekcie fałszywe teorie mogą trwać latami nie dlatego, że są dobre, lecz dlatego, że stały się społecznie chronione. Zawracanie statków głupców pokazuje więc cancel culture jako formę miękkiej cenzury poznawczej: system, w którym kurs nauki nie jest korygowany przez fakty, lecz przez strach przed wykluczeniem.

Witkowski bardzo konsekwentnie pokazuje też naukę nie jako neutralną maszynę do produkcji prawdy, lecz jako system władzy – pole, w którym krążą pieniądze, prestiż, wpływy i kapitał symboliczny. W Zawracaniu statków głupców naukowe teorie, szkoły i mody jawią się nie tylko jako rezultaty badań, lecz jako instytucjonalne koalicje interesów, chronione przez granty, media i autorytety-celebrytów. W takim układzie nie liczy się już, co jest najbardziej trafne empirycznie, lecz to, co jest politycznie bezpieczne, medialnie nośne i kompatybilne z dominującymi wrażliwościami. Witkowski demaskuje ten mechanizm bez złudzeń: pokazuje, że „wyważone sądy” i „potrzeba dalszej debaty” często nie są przejawem naukowej pokory, lecz strategią utrzymania status quo. Nauka, która boi się jednoznaczności, zaczyna przypominać administrację narracji – zarządza tym, co wolno powiedzieć, zamiast bezwzględnie testować to, co jest prawdziwe.

Styl Witkowskiego jest integralną częścią jego projektu poznawczego: to nie chłodny język artykułu naukowego ani publicystyczna retoryka oburzenia, lecz esej polemiczny jako narzędzie epistemologiczne. Autor pisze tak, jak myśli – w ruchu, w sporze, poprzez przykłady, anegdoty i logiczne cięcia, które mają obnażać złudzenia, a nie tylko je opisywać. Ta forma, bliska tradycji Hitchensa, Dennetta czy Dawkinsa z najlepszych lat, przywraca intelektualnej debacie dramatyzm: każde twierdzenie jest tu stawką, a każda niejednoznaczność – potencjalnym ukryciem błędu. Dzięki temu Zawracanie statków głupców czyta się nie jak podręcznik, lecz jak thriller o wiedzy – książkę, w której napięcie rodzi się z pytania, czy kultura będzie jeszcze zdolna odróżniać dowód od narracji, a prawdę od tego, co tylko dobrze brzmi.

Zawracanie statków głupców i inne eseje Tomasza Witkowskiego to książka, która działa jak intelektualny defibrylator – przywraca krążenie tam, gdzie dyskusja publiczna, naukowa i medialna ugrzęzła w wygodnym półśnie „wyważonych opinii”. Już w przedmowie Roy F. Baumeister rozbraja złudzenie, że kultura jest prostą maszyną do produkowania prawdy: pokazuje raczej pole walki między informacją a interesem, między wiedzą a tym, co „opłaca się” wierzyć. Witkowski wpisuje się w tę diagnozę bezkompromisowo: tropi mechanizmy, dzięki którym fałsz potrafi zyskiwać status zdrowego rozsądku, a pseudonauka – instytucjonalnej normalności. To nie jest zbiór felietonów do poduszki, lecz mapa minowa współczesnej kultury wiedzy.

Jednym z najmocniejszych „punktów wpływu” książki jest pojęcie epistemologii subtraktywnej – dodawania przez odejmowanie, czyli świadomego usuwania błędnych teorii, złych metod i wygodnych iluzji zamiast ich niekończącego się dokładania do już przeładowanego systemu przekonań. W eseju Pochwała jednoznaczności Witkowski pokazuje, jak nauki społeczne ugrzęzły w kulcie niejednoznaczności: 45 szkół psychologii, ponad 600 nurtów psychoterapii – i żadnej odwagi, by powiedzieć, że część z nich po prostu nie działa albo jest fałszywa. To uderza w samo serce „kultury terapeutycznej”, w której niejednoznaczność stała się tarczą chroniącą przed odpowiedzialnością. Witkowski – w duchu Poppera i Hitchensa – przywraca myśleniu binarną ostrość tam, gdzie naprawdę jest ona potrzebna: albo coś działa, albo jest humbugiem.

W jednym z najciekawszych, choć nie zawsze wprost nazwanych, wymiarów Zawracania statków głupców Witkowski rozprawia się z tym, co można by nazwać kulturą komfortu poznawczego – systemem, w którym wiedza przestaje służyć orientacji w rzeczywistości, a zaczyna pełnić funkcję psychologicznego środka uspokajającego. W tej logice nie pytamy już, czy dana teoria jest prawdziwa, tylko czy „nie rani”, czy „wspiera”, czy „jest bezpieczna dla tożsamości”. Nauka – zwłaszcza psychologia – zostaje wprzęgnięta w przemysł ukojenia: ma normalizować lęk, afirmować subiektywne przeżycia i produkować narracje terapeutyczne zamiast trudnych rozstrzygnięć. Witkowski pokazuje, że ta miękka epistemologia nie jest niewinnym humanizmem, lecz strukturalnym mechanizmem obronnym kultury, która boi się konfliktu z faktami. W świecie, w którym prawda konkuruje z dobrostanem emocjonalnym, coraz częściej wygrywa to drugie – a nauka, zamiast narzędzia korekty błędu, staje się kolejną gałęzią przemysłu wellness.

Ale książka nie zatrzymuje się na poziomie metodologicznym – idzie dalej, w stronę polityki wiedzy. Eseje o celebrytyzacji walki z pseudonauką, o mindfulness jako „narkotyku” czy o „Plikach Frankensteina” w terapii pokazują, jak nauka staje się dziś towarem w obiegu medialnym i ideologicznym. Witkowski demaskuje mechanizm, w którym autorytet zastępuje dowód, a narracja wypiera dane – co widać także w głośnych konfliktach wokół jego osoby i wolności debaty akademickiej. Zawracanie statków głupców to w istocie książka o tym, jak bronić przestrzeni wspólnej racjonalności w czasach, gdy każdy chce mieć „swoją prawdę”. Lektura niewygodna, ale konieczna – bo tylko taka może jeszcze próbować zawrócić statki płynące dumnie w stronę intelektualnej katastrofy.

Książka pełna jest mocnych obrazów, które zostają w pamięci. Najbardziej sugestywna to metafora ignorantia vulgaris – chwastu, którego nie da się wytępić, tak jak nie da się wyrugować społecznej głupoty. Innym punktem wpływu jest przykład Abrahama, gotowego złożyć syna w ofierze – symbol ślepego posłuszeństwa wobec autorytetu. W pamięć zapada też groteskowa odpowiedź „bardzo często wierny”, ilustrująca absurd ucieczki przed jednoznacznością. W warstwie współczesnej wybrzmiewa obraz mindfulness jako „nowego narkotyku”, pokazujący, jak praktyka uważności została zbanalizowana do roli rynkowego towaru. Silnym cytatem jest także ostrzeżenie: „Psychoterapia i Temida” – wskazujące na ryzyko, że terapeutyczny dyskurs bywa używany przeciwko pacjentom w procesach prawnych. To właśnie te fragmenty mogą krążyć jako bon moty, streszczając radykalizm i ostrzeżenia autora.

Na osi recenzenckiej Zawracanie statków głupców plasuje się między popularyzacją nauki a ostrą publicystyką ideologiczną. Mocne strony: erudycja, klarowność, talent do przekładania złożonych mechanizmów psychologicznych na zrozumiałe metafory; odwaga w stawianiu tez i konsekwentne tropienie pseudonauki. Słabe strony: ryzyko uproszczeń, które dla specjalistów mogą brzmieć zbyt kategorycznie, a dla laików – zbyt brutalnie. Wartość dla odbiorcy: książka jest przewodnikiem po iluzjach, uczy myśleć krytycznie, a nie tylko konsumować „mądrości” ekspertów. Jej siła leży w mobilizowaniu czytelnika do samodzielnej refleksji – nawet jeśli budzi opór. Na tle polskich publikacji popularnonaukowych to pozycja wyjątkowa, bo nie boi się polaryzacji. W globalnym pejzażu mieści się obok Sagana i Goldacre’a, ale ma własny ton: ostrzejszy, bardziej konfrontacyjny. Ostatecznie oś recenzencka wskazuje, że mamy do czynienia z książką, która dzieli – lecz właśnie dlatego jest potrzebna.

Zawracanie statków głupców to książka, której nie sposób czytać obojętnie. Witkowski proponuje coś więcej niż zbiór esejów – kreśli mapę złudzeń, jakie produkują nauka, kultura i psychoterapia, a zarazem uczy, jak wobec nich zachować intelektualną czujność. To lektura wymagająca: zmusza do konfrontacji z własnymi przyzwyczajeniami, odbiera komfort płynący z gotowych narracji. Jej wartość tkwi w szczerości i bezkompromisowości – nawet jeśli autor bywa nadmiernie kategoryczny, to właśnie ta jednoznaczność stanowi motor dyskusji. W świecie zdominowanym przez „postprawdę” i marketingowe narracje książka działa jak zimny prysznic: nie daje prostych recept, ale dostarcza narzędzi, by samodzielnie je wypracować. To pozycja dla czytelników odpornych na dysonans poznawczy, którzy zamiast wygody wolą trzeźwe myślenie. Witkowski potwierdza swoją pozycję „enfant terrible” polskiej psychologii – i tym tomem stawia poprzeczkę wysoko zarówno sceptykom, jak i obrońcom status quo.

Autor: dr Tomasz Witkowski – doktor psychologii, pisarz i publicysta. Ekspert w zakresie psychologii, krytycznego myślenia i przenikania pseudonauki do nauki. Autor książek „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje”, „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”, „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”, trylogii „Zakazana psychologia – tom I Pomiędzy nauką a szarlatanerią, tom II Nauka kultu cargo i jej owoce, tom III O cnotach, przywarach i uczynkach małych wielkich uczonych” i innych.

Znaczenie: laureat nagród Racjonalista Roku (2010), Soczewki Focusa (2019), zwycięzca konkursu Script Pro (2023). Publikował w Polsce i za granicą (m.in. Shaping Psychology w USA).

Nowa książka: Zawracanie statków głupców i inne eseje, Wydawnictwo Bez Maski, Wrocław 2025, ISBN 978-83-965553-3-5, 432 s., cena 49,90 zł

Przedmowa: Roy F. Baumeister (psycholog społeczny, autor Siły woli).

Układ: 4 części, ponad 20 esejów (m.in. „Pochwała jednoznaczności”, „W pułapce autorytetu”, „Mindfulness – panaceum czy nowy narkotyk?”, „Zmagania z traumą”, „Psychoterapia i Temida”).

Michał Chudoliński (ur. 1988 r.) – Krytyk komiksowy i filmowy, scenarzysta, konsultant scenarzystów filmowych. Prowadzi zajęcia z zakresu amerykańskiej kultury masowej – ze szczególnym uwzględnieniem komiksów – na Uniwersytecie Civitas. Pomysłodawca i redaktor prowadzący bloga „Gotham w deszczu” (YouTube: @Gothamwdeszczu). Współzałożyciel Polskiej Fundacji Fantastyki Naukowej. Autor książki „Mroczny Rycerz Gotham – szkice z kultury popularnej” (wyd. Universitas), nominowanej do Nagrody „Debiut Roku 2023” Polskiego Towarzystwa Badań nad Filmem i Mediami oraz Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej. Laureat Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej. Obecnie pisze dla Plus Minus Rzeczpospolitej i CD-Action.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Canceling – stanowisko dr hab. Dobrosławy Szumiło-Kulczyckiej, prof. UJ Rzeczniczki Praw i Wartości Akademickich Uniwersytetu Jagiellońskiego

Spieszę poinformować, że dzisiaj otrzymałem odpowiedź na prośbę o interwencję w sprawie mojego cancelingu na UJ, którą wystosowałem 23 pażdziernika, 2025 r do Rzecznika Praw i Wartości Akademickich UJ. Poniżej przytaczam jej pełny tekst:

Szanowny Panie Doktorze, 

w nawiązaniu do wcześniejszej naszej komunikacji, jeszcze raz potwierdzam, że Akademia powinna pozostać miejscem spokojnej debaty, wolnej od jakichkolwiek prób zawłaszczania dyskursu, otwartym na wypowiadane poglądy i opinie, zdolnym do weryfikowania ich zasadności w oparciu o argumenty i dialog.

Sytuacja, w której naukowiec został zaproszony do wygłoszenia wykładu podczas wydarzenia naukowego, następnie zaś usunięty przez organizatorów z grona prelegentów, w związku z przypisanymi mu przez nich poglądami, nie mieści się w standardach akademickich.

Równocześnie informuję, że w związku z zaistniałą sytuacją jako Rzecznik zwróciłam się do organizatorów z prośbą o wyjaśnienia i kolejno odbyłam spotkanie z przedstawicielami zarządu studenckiego koła naukowego „Pragma”, jego opiekunką naukową oraz Dziekanem Wydziału Zarządzania i Komunikacji Społecznej UJ.

Wg poczynionych przeze mnie ustaleń decyzja zarządu koła naukowego „Pragma” o odwołaniu Pana wykładu nie była podjęta jednomyślnie.  Zarówno fakt jej podjęcia, jak też sposób jej komunikacji, oceniam krytycznie, a głównej przyczyny zaistniałej sytuacji upatruję w braku należycie sprawowanej opieki nad kołem naukowym.

Informacja w tym przedmiocie wraz z moim stanowiskiem została przeze mnie przekazana Prorektorowi Uniwersytetu Jagiellońskiego do spraw studenckich, p. prof. dr hab. Pawłowi Laidlerowi, jak też p. Rektorowi Uniwersytetu Jagiellońskiego p. prof. dr hab. Piotrowi Jedynakowi.    

Wg przekazanych mi zwrotnie informacji w następstwie zaistniałej sytuacji zostało zorganizowane spotkanie z wszystkimi opiekunami studenckich kół naukowych, którego celem było zwrócenie uwagi na istotę wolności debaty akademickiej i zapobieżenie podobnym sytuacjom na przyszłość. Przekazano mi także, że planowane są dalsze działania, o których powinien Pan zostać powiadomiony bezpośrednio z Rektoratu. 

Łączę wyrazy szacunku

dr hab. Dobrosława Szumiło-Kulczycka, prof. UJ

Rzecznik Praw i Wartości Akademickich 

Uniwersytetu Jagiellońskiego 

Biuro: 31-110 Kraków, ul. Czapskich 4, pok. 28.  

Wcześniejsze posty dotyczące mojego cancelingu:

Cancel culture w natarciu

Przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim – Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów

Oświadczenie Klubu Sceptyków Polskich przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim

Cenzura na UJ. Wybitny psycholog ostro: „To naganna decyzja”

Canceling na uniwersytecie – rozmowa z Racjonalista.tv

Tomasz Witkowski w obronie wolności słowa


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Zapraszam na spotkanie autorskie w Warszawie!

Zapraszam serdecznie na spotkanie autorskie w Warszawie.

Może być rysunkiem przedstawiającym kukang i tekst „TOMASZ TOMASZWITKOWSKI WITKOWSKI ZAWRACANIE STATKÓW GLUPCÓW spotkanie autorskie z TOMASZEM WITKOWSKIM poprowadzi Michał Chudoliński ---- ZAWRACANIE STATKÓW ZGLUPCOW GLUPCÓW แณ BRUMEISTER WYDNWNCTWO WARSZAWA, 22 stycznıa, godz. 18:0 Bibloteka MDM, ul. Marsza Marszałkowska 55-73 WSTEP WOLNY BEZ MASKI”

Zapraszam serdecznie!

Więcej szczegółów na FB: https://www.facebook.com/events/1836556634402570

Przeczytaj darmowy fragment, recenzje, opinie czytelników, posłuchaj rozmów o książce klikając na okładkę.

„Zawracanie statków głupców” w zestawieniu „Kalinowski poleca”

Kasper Kalinowski umieścił „Zawracanie statków głupców i inne eseje” w zestawieniu 12 książek popularnonaukowych (w tym jednej powieści) na prezent last minute.

Kalinowski poleca: 12 książek popularnonaukowych (w tym jedna powieść) na prezent last minute

Kasper Kalinowski

„Zawracanie statków głupców i inne eseje”, Tomasz Witkowski, Wydawnictwo Bez Maski

Aby przeczytać całe zestawienie, kliknij TUTAJ.

Aby przeczytać darmowy fragment książki, recenzje profesjonalistów, opinie czytelników, posłuchać rozmów o książce, zapoznać się z publikacjami na jej temat, kliknij na okładkę poniżej: