Odporność psychiczna – co ją buduje, jak chronić dzieci przed kryzysem?  – rozmowa z Janem Pińskim

Druga rozmowa z Janem Pińskim: jak budować odporność psychiczną dzieci, które sygnały kryzysu są naprawdę ważne, jak szkodzą media społecznościowe i dlaczego rozdrapywanie traumy bywa groźniejsze od samej traumy.

Zapraszam do wysłuchania drugiej już rozmowy, którą dla swojego kanału przeprowadził ze mną Jan Piński.

O czym rozmawialiśmy

Zamiast pytać, jak chronić dzieci przed kryzysem, lepiej zapytać, jak budować ich odporność. Gdy kryzys już wybuchnie, zostaje gaszenie pożaru. Różnimy się wprawdzie wrodzoną siłą układu nerwowego, ale umiejętności radzenia sobie z trudnościami nabywamy przez całe życie. Pokazał to już Aaron Antonovsky, który pytał, dlaczego część ocalałych z obozów zagłady zdołała potem założyć rodziny i normalnie żyć, a część utknęła w traumie. Odpowiedzią okazała się odporność psychiczna – i z pewnością nie buduje się jej, usuwając dzieciom z drogi wszystkie przeszkody.

Najlepsze wyniki dają programy, w których współpracują szkoła, nauczyciele i rodzice. Ostrzegam przy tym przed nadwrażliwym wyłapywaniem „sygnałów kryzysu”. Uwagę powinny zwrócić raczej gwałtowne zmiany: nastroju, wagi, kontaktów z rówieśnikami, a przede wszystkim problemy ze snem.

Rozmawiamy też o szkole, która wciąż działa według dziewiętnastowiecznego pruskiego wzorca i uczy posłuszeństwa zamiast krytycznego myślenia, oraz o mediach społecznościowych – świecie porównań, hejtu i ostracyzmu, do którego wpuszczamy dzieci, wyrządzając im ogromną krzywdę. Opowiadam o zjawisku „cyfrowych samookaleczeń”, w którym nastolatek atakuje sam siebie z fałszywego konta, by sprawdzić, czy ktokolwiek stanie w jego obronie.

Na koniec wracam do tezy, którą powtarzam od lat: psychika, podobnie jak ciało, potrafi sama zabliźnić ranę. Przekonanie, że traumę trzeba „wydobyć i przepracować”, to jeden z najszkodliwszych mitów pop-psychologii. Terapia rozdrapująca stare rany bywa wtórną traumatyzacją.

Szerzej o modach, które psychologia sprzedaje rodzicom i pacjentom, piszę w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”, a o tym, kiedy terapia szkodzi, w „Psychoterapii bez makijażu”.

Posty o podobnej tematyce:

Co możesz zrobić, gdy nie masz dostępu do psychiatry

Cyberchondria. Kiedy zamiast u lekarza szukamy diagnozy u influencera na TikToku

Kiedy gabinet staje się pułapką – rozmowa z Holistic News

Psychoterapia a religia

Zaburzeni psycholodzy! Fakt czy mit? – rozmowa we Wnikliwym Kanale

Pop-psychologia, która nas „diagnozuje”, zapewnia poczucie wyjątkowości i legitymizuje nieradzenie sobie z trudnościami

Psychika sama sobie radzi z traumami – rozmowa w podcaście Balans

Internet diagnozuje szybciej niż psycholog. Czy ustawa nadąża za algorytmami?

Psychologia, która KRZYWDZI. Dlaczego „pomoc” bywa zagrożeniem?

DDA – syndrom, którego nie ma. Ekspert: psychologia ulega modom

„Głód cudów i upadek autorytetów”. Dlaczego pacjenci wybierają szarlatanów zamiast lekarzy? 

Potrzebujemy więcej przyjaciół i mniej specjalistów


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Psychologia, która krzywdzi – rozmowa z Janem Pińskim

Rozmowa z Janem Pińskim o tym, dlaczego psychoterapia nie jest panaceum, ilu pacjentów wychodzi z gabinetu w gorszym stanie i jak wybrać terapeutę, który ma większą szansę pomóc niż zaszkodzić.

Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą dla swojego kanału przeprowadził ze mną Jan Piński.

O czym rozmawialiśmy

Mój sceptycyzm wobec psychologii zaczął się już na pierwszym roku studiów. W liceum, w klasie biologiczno-chemicznej, nauczono mnie, że w nauce zwykle obowiązuje jedna dominująca teoria, a gdy okazuje się błędna, wypiera ją lepsza. W psychologii zastałem kilkanaście konkurujących koncepcji osobowości, a wykładowcy radzili, by wybrać tę, która nam „pasuje”. To nie jest nauka. Z tego niepokoju wyrosła „Zakazana psychologia” – miała być jedną małą książką, a stała się trylogią, i nawet ona nie wyczerpała tematu.

Psychoterapia nie jest panaceum. Dostępne badania pokazują, że 10–20% pacjentów wychodzi z gabinetu w gorszym stanie niż do niego weszło. Średnio co trzeci przerywa terapię i znika – nie wiemy, czy dlatego, że mu pomogła, czy dlatego, że mu zaszkodziła. W leczeniu depresji odsetek takich zniknięć sięga nawet 60%. Jeden z przeglądów wykazał, że zaledwie 3% badań nad skutecznością psychoterapii w ogóle mierzyło skutki negatywne. To tak, jakbyśmy badali leki, nie pytając o działania uboczne.

Jak więc wybrać terapeutę? Najlepiej zacząć od psychologa klinicznego i jego diagnozy. Terapeuta powinien w ciągu kilku spotkań postawić diagnozę, ustalić z nami cel i orientacyjny czas terapii, mieć ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej i pracować metodami opartymi na dowodach. Więcej takich wskazówek zebrałem w „poradniku pacjenta terapii eksperymentalnych” w drugim tomie „Zakazanej psychologii”.

Rozmawiamy też o tym, co w psychologii jest twardą nauką – prawa uczenia się, zapamiętywania i spostrzegania – oraz o tym, co jest modą: o naddiagnozowaniu ADHD u dzieci, które po prostu dojrzewają wolniej od rówieśników, i o „dyktaturze szczęścia”, w której smutek i żałoba uchodzą za usterki do naprawienia w terapeutycznym pit stopie. Tymczasem negatywne emocje są naturalną, ewolucyjnie ukształtowaną częścią naszego życia.

Pod koniec mówię o stoicyzmie, który przebija spomiędzy wersów „Tryptyku haniebnego”, i o polskim, bezpłatnym wydaniu podręcznika Vikrama Patela „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, przygotowanym z inicjatywy Klubu Sceptyków Polskich.

Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii zebrałem w „Psychoterapii bez makijażu”, a o modach i pseudonauce w psychologii piszę w „Zakazanej psychologii”.

Posty o podobnej tematyce:

Co możesz zrobić, gdy nie masz dostępu do psychiatry

Cyberchondria. Kiedy zamiast u lekarza szukamy diagnozy u influencera na TikToku

Kiedy gabinet staje się pułapką – rozmowa z Holistic News

Psychoterapia a religia

Zaburzeni psycholodzy! Fakt czy mit? – rozmowa we Wnikliwym Kanale

Pop-psychologia, która nas „diagnozuje”, zapewnia poczucie wyjątkowości i legitymizuje nieradzenie sobie z trudnościami

Psychika sama sobie radzi z traumami – rozmowa w podcaście Balans

Internet diagnozuje szybciej niż psycholog. Czy ustawa nadąża za algorytmami?

Psychologia, która KRZYWDZI. Dlaczego „pomoc” bywa zagrożeniem?

DDA – syndrom, którego nie ma. Ekspert: psychologia ulega modom

„Głód cudów i upadek autorytetów”. Dlaczego pacjenci wybierają szarlatanów zamiast lekarzy? 

Potrzebujemy więcej przyjaciół i mniej specjalistów


Psychoterapia bez makijażu – okładka

Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii i rozmowy z terapeutami zebrałem w książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”. Książka w księgarni Bonito »

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Tańce wśród ognia i kopce z kamieni wznoszone przez szympansy. Czy inne zwierzęta są religijne?

W latach 60. zeszłego wieku słynna prymatolog Jane Goodall odkryła, że zwierzęta posługują się narzędziami. Wywołało to w świecie nauki wstrząs tak silny, że paleoantropolog Louis Leakey stwierdził: „Musimy na nowo zdefiniować narzędzie, człowieka albo szympansa”. Dziś rosnąca liczba dowodów na rytualne zachowania zwierząt stawia nas przed podobnym wyzwaniem w odniesieniu do duchowości.

Tradycyjne ujęcia religii wykluczają zwierzęta ze sfery sacrum. Przeczą temu nowe odkrycia, które sugerują, że współczesna ludzka religijność stanowi przedłużenie zachowań obserwowanych u naszych zwierzęcych kuzynów. 

W ich świetle granica między gatunkami w sferze doświadczenia religijnego jest płynna.

Szympansy i taniec wodospadu

W 2001 i 2005 roku Jane Goodall raportowała o niezwykłych zachowaniach szympansów w Parku Narodowym Gombe w Tanzanii. Obserwowała ona małpy, które na widok wodospadów lub nagłych ulew wykonywały gwałtowne, rytmiczne ruchy i zaczynały się kołysać.

To, co jednak najbardziej zaintrygowało badaczy, to zachowanie małp po zakończeniu gwałtownego tańca. Jane Goodall oraz Mary Lee Jensvold, była dyrektor Chimpanzee and Human Communication Institute, opisują szympansy siedzące nieruchomo przez długi czas i wpatrujące się w nurt wody. Goodall zauważa, że ich duchowość wydaje się zamknięta wewnątrz, a rytmiczny taniec jest jedynym sposobem jej ekspresji.

Uczone sugerują, że w tych momentach zwierzęta mogą doświadczać czegoś podobnego do strumienia świadomości lub poczucia przepływu czasu, co jest fundamentem ludzkich mitów o życiodajnej mocy wody.

Fascynacja szympansów potęgą natury nie ogranicza się zresztą tylko do wody. Badaczka Jill Pruetz z Iowa State University raportowała w 2010 roku o niezwykłych reakcjach szympansów z grupy w Fongoli w Senegalu na pożary sawanny. Podczas gdy większość zwierząt ucieka w panice, szympansy wykazują spokój, monitorując ruch ognia. Dominujące samce wykonują wobec płomieni „taniec ognia” – powolne, przesadne popisy siły, przypominające te spod wodospadów. To zachowanie wykracza daleko poza instynkt przetrwania.

Donovan Schaefer z University of Pennsylvania, autor książki „Religious Affects”, interpretuje podobne zachowania jako prekursory doświadczenia numinotycznego – specyficznego przeżycia w obliczu zjawiska, które budzi jednocześnie fascynację i trwogę, a które dziewiętnastowieczny filozof religii, legendarny badacz religijności Rudolf Otto, określił mianem „mysterium tremendum et fascinans”. Według Schaefera „mysterium tremendum et fascinans” to nic innego jak ucieleśniona odpowiedź na sprawczość ognia, postrzeganego jako potężna siła. W kontrowersyjnej tezie Goodall zakłada, że szympansy mogą być tak samo uduchowione jak ludzie, lecz brakuje im możliwości opowiedzenia o tych uczuciach.

Ciąg dalszy artykułu w GAZECIE WYBORCZEJ.


Inteligencja makiaweliczna – okładka

O ewolucyjnych korzeniach ludzkiej natury piszę w książce „Inteligencja makiaweliczna. Rzecz o pochodzeniu natury ludzkiej”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Dlaczego niektórzy mądrzy ludzie wierzą w boga?

To tytuł mojego eseju, który ukazał się w antologii Wiara rozumnych wydanej nakładem wydawnictwa STAPIS. W imieniu własnym oraz wydawcy zapraszam serdecznie do lektury książki!

Ta książka powstała ze zdziwienia. Ze zdumienia, że można być człowiekiem rozumnym, a zarazem gorliwie wierzącym. Że można godzić wiarę z rozumem i nie widzieć między nimi sprzeczności. Początkowo publikacja miała zawierać wyłącznie wypowiedzi osób niewierzących. Ku mojemu zaskoczeniu jeden z zaproszonych autorów okazał się człowiekiem wierzącym. Nie zrezygnowałem jednak z jego eseju. Przeciwnie – zaprosiłem także innych. Tak powstał tom, w którym spotykają się obie strony światopoglądowego sporu. Książki ateistyczne krytykują wiarę, teologiczne ją wzmacniają. Tutaj, na kartach jednego dzieła, konfrontują się dwa nurty polskiego sporu o religię. Jedni dziwią się, że można być mądrym i wierzyć, drudzy – że można być mądrym i nie wierzyć. Warto poznać ich argumenty, choćby po to, by odnaleźć wśród nich własne myśli i, być może, zbliżyć się do własnej prawdy.

Stanisław Pisarek

wydawca

Dlaczego niektórzy mądrzy ludzie wierzą w boga?

Najkrótsza odpowiedź, jakiej jestem w stanie udzielić, brzmi: „Z tego samego powodu co zwierzęta”. Ładunek nieporozumień skondensowany w tej odpowiedzi jest jednak tak ogromny, że grozi natychmiastową eksplozją. Jak śmiesz porównywać mądrych ludzi do zwierząt? Przecież zwierzęta nie wierzą w boga! To wulgarne uproszczenie! Słyszę świst nadlatujących zewsząd strzał, ale nie będę się przed nimi bronił. Sprawię, że chybią celu.

Podchodząc do tytułowego pytania nieco bardziej analitycznie, należałoby doprecyzować określenie „mądrzy”. Psychologia dopiero od niedawna zajmuje się badaniem mądrości, ale daleka jest jeszcze od precyzyjnego pomiaru tej cechy, dlatego też w celach badawczych posługuje się starym pojęciem inteligencji, wyrażanym precyzyjnie za pomocą ilorazu inteligencji. Nie chcę tutaj przekonywać, że są to cechy tożsame. Żeby być mądrym, trzeba być inteligentnym, ale nie wystarczy być inteligentnym, aby być mądrym. Inteligentni ludzie dość często zachowują się w głupi sposób. Dla potrzeb tego eseju wykorzystajmy rozróżnienie zaproponowane przez jednego z badaczy inteligencji i mądrości Roberta Sternberga: „Inteligencja to ostrość noża. Mądrość to umiejętność jego użycia w odpowiednim czasie i celu”. Za mądrych uznamy zatem ludzi inteligentnych, którzy potrafią lepiej niż inni z tej inteligencji korzystać.

Przedarłszy się przez tę pierwszą barierę, sprawdźmy, czy zawarta w pytaniu presupozycja jest prawdziwa – „mądrzy ludzie wierzą w boga”. Jeszcze do niedawna w psychologii pokutował mit „głupiego wierzącego”, powstały i podtrzymywany przez stosunkowo małą (rzędu 0,2–0,3), ale stabilną ujemną korelację pomiędzy religijnością a IQ. Jednak próby wyjaśnień mówiące, że przyczyną wysokiej religijności jest niedostatek inteligencji, okazały się mało przekonujące. Wnikając w istotę zagadnienia, zawsze natrafimy na zmienne moderujące te rezultaty, takie jak na przykład nonkonformizm wysoko skorelowany z inteligencją, który jednak lepiej wyjaśniał niską religijność niż samo IQ. Badając zjawisko, odkrywano też zaskakujące rezultaty, takie jak ten mówiący o wysokiej korelacji ujemnej spektrum autyzmu i religijności. Ten ciekawy wynik jest dość łatwy do interpretacji. Osoby autystyczne charakteryzuje niewykształcona prawidłowo teoria umysłu – umiejętność stworzenia myślowej reprezentacji umysłu innych jednostek. To dlatego autyści nie potrafią stworzyć i utrzymać wizji boga w swoich umysłach i zdecydowana większość z nich jest ateistami lub agnostykami.

Dość słabo broni się też teza, że większość naukowców porzuca religijny światopogląd. Co prawda wśród członków amerykańskiej National Academy of Sciences, zrzeszającej najwybitniejszych naukowców amerykańskich z dziedziny nauk przyrodniczych i matematycznych, wierzący w boga osobowego stanowią tylko 7%, a niewierzący aż 72,2%, ale jeśli uwzględnimy bardzo szeroką kategorię naukowców, tj. wszystkich prowadzących prace badawcze, a nie tylko członków National Academy of Sciences, to według badań Pew Research Center z 2009 roku naukowcy wierzący w boga stanowią aż 33%.[1] Badania z 2017 roku, uwzględniające grupę 279 polskich naukowców ze stopniem doktora i doktora habilitowanego, pokazały, że jest wśród nich aż 56,3% wierzących w boga osobowego. Najwięcej wierzących było wśród chemików (80%), geografów (76,2%), matematyków i informatyków (73,1%) oraz medyków (64,5%). Część badanych (6,5%) uznała, że ich pogląd najlepiej wyraża zdanie: „Nie wierzę w osobowego Boga, ale wierzę w pewnego rodzaju siłę wyższą”. Deklaracje ateizmu złożyło tylko 18,3% badanych, agnostycyzm jako swoją postawę wskazało 7,2%. Co ciekawe, w wielu różnych badaniach najmniej religijni okazywali się psychologowie, a więc przedstawiciele „nauki o duszy” (psyche – logos).[2] Uwzględniając wszystkie te dane, nie sposób nie zgodzić się z twierdzeniem, że mądrzy ludzie wierzą, a przynajmniej wielu z nich. Do tych liczb warto dodać dość spektakularne przypadki naukowców i myślicieli, którzy osobami głęboko wierzącymi stali się w wyniku swoich badań i przemyśleń, żeby wspomnieć chociażby Francisa Collinsa – genetyka, lidera projektu Human Genome, jednego z najważniejszych żyjących genetyków, który w młodości był ateistą, ale pod wpływem lektur i refleksji nad moralnością przyjął chrześcijaństwo. Podobnie postąpił Allan Sandage, astronom, ojciec współczesnej kosmologii, który w wieku 50 lat, po latach badań nad kosmosem, doszedł do wniosku, że istnienie Boga jest najlepszym wyjaśnieniem precyzji praw fizyki, i również przyjął chrześcijaństwo.

Ciąg dalszy w książce Wiara rozumnych dostępnej do kupienia TUTAJ


[1] Larson, E., Witham, L. Leading scientists still reject God. Nature 394, 313, 1998. https://doi.org/10.1038/28478

[2] A. Gołąb, Wiara lub niewiara polskich naukowcóe w boga, a ich poglądy na relację między nauką a religią. Roczniki Psychologiczne, XX, 1, 2017, 63-79. DOI: http://dx.doi.org/10.18290/rpsych.2017.20.1-3pl



Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Kiedy gabinet staje się pułapką – rozmowa z Holistic News

Rozmowa z Anitą Różańską (Holistic News) ułożona z komentarzy widzów: jak rozpoznać, że terapia szkodzi, czy wolno nagrywać sesje, dlaczego terapia psychodynamiczna opiera się na błędnym modelu psychiki i skąd w szkołach pseudoterapie.

Zapraszam do wysłuchania kolejnej rozmowy, która jest kontynuacją Internet diagnozuje szybciej niż psycholog. Czy ustawa nadąża za algorytmami? Rozmowę dla Holistic News przeprowadziła ze mną red. Anita Różańska.

O czym rozmawialiśmy

Tę rozmowę ułożyli widzowie Holistic News. Pod poprzednimi odcinkami pojawiły się setki komentarzy – od podziękowań przez osobiste historie po ostrą krytykę – i na wybrane z nich odpowiadam wprost.

Nadużywanie modnych diagnoz uderza w tych, którzy naprawdę cierpią. Zwolnienia lekarskie z powodu depresji należą do najczęściej wystawianych, a gdy zaczniemy patrzeć na każdą osobę z taką diagnozą jak na potencjalnego oszusta, najbardziej stracą rzeczywiście chorzy. Paradoksem jest też to, że kandydat na posiadacza broni musi przejść badania psychologiczne, a psycholog, który wystawia mu zaświadczenie – już nie.

Czy pacjent może nagrywać sesje? Tajemnica zawodowa wiąże terapeutę, nie pacjenta. Rozsądnie jest uzgodnić z terapeutą, że nagranie posłuży wyłącznie jako prywatna notatka. Jeśli terapeuta bardzo się przed tym wzbrania, powinna nam się zapalić czerwona lampka. Inny sygnał ostrzegawczy to poczucie, że bez kontaktu z terapeutą nie potrafimy już podjąć żadnej decyzji – to początek uzależnienia od niego.

Odpowiadam też na zarzut, że „nie rozumiem” terapii psychodynamicznej. Rozumiem ją dobrze: opiera się na modelu psychiki, którego badania nie potwierdzają. Nie ma dowodów na istnienie mechanizmu wyparcia, a nieświadomość to głównie procesy automatyczne, nie magazyn tłumionych popędów. Gdy taka terapia pomaga, działają czynniki niespecyficzne – relacja i kontekst – a nie jej teoretyczny rdzeń. Szkodzi natomiast rozgrzebywanie dzieciństwa. Za George’em Bonanno przypominam, że zespół stresu pourazowego rozwija niewielka część osób, które przeżyły wydarzenie traumatyczne.

Mówię też o szkołach, które powoli zamieniają się w ośrodki pseudoterapii, o kinezjologii edukacyjnej i „neurodydaktyce”, a na koniec polecam starą zasadę: niech się strzeże kupujący. Relacja z terapeutą jest także relacją handlową. Moje sądy – w przeciwieństwie do zachęt do terapii – nie stoją za żadną ofertą sprzedaży.

Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii zebrałem w „Psychoterapii bez makijażu”, a pseudoterapiom dzieci poświęciłem drugi tom „Zakazanej psychologii”.

Pozostałe rozmowy, wywiady, artykuły, wystąpienia dla Holistic News:

Internet diagnozuje szybciej niż psycholog. Czy ustawa nadąża za algorytmami?

Cenzura na UJ. Wybitny psycholog ostro: „To naganna decyzja”

Tam, gdzie nie ma psychiatry. Także w Polsce

Zakochanie to głównie biologia, mało tu racjonalności

Potrzebujemy więcej przyjaciół i mniej specjalistów

Psychologia jako religia: czy kult samorozwoju zastąpił nam wiarę?

Pop-psychologia. Zaczynamy mówić głupoty i żądamy dla nich szacunku

Psychologia bez uproszczeń. Tego nie dowiecie się w Internecie – wykład wygłoszony podczas Holistic Talk 2025


Psychoterapia bez makijażu – okładka

Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii i rozmowy z terapeutami zebrałem w książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”. Książka w księgarni Bonito »

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Psychoterapia a religia

Rozmowa z Arturem Mohrem (PST TV): dlaczego fotel terapeuty zastąpił konfesjonał, czym jest „kult cargo” w naukach społecznych i co łączy obietnicę samorealizacji z dążeniem do świętości.

Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą dla podcastu Praktyczna Strona Treningu przeprowadził ze mną Artur Mohr.

O czym rozmawialiśmy

Psychoterapia weszła w obszary, które przez wieki zajmowała religia. Fotel terapeuty pełni dziś funkcję konfesjonału: przychodzimy, by zrzucić z siebie ciężar wstydu i winy i zostać wysłuchanymi. Podobieństwa sięgają jednak dalej. W religii rodzimy się z grzechem pierworodnym i całe życie dążymy do nieosiągalnej świętości. W psychoterapii rodzimy się „zranieni” i całe życie gonimy za równie nieosiągalną samorealizacją „ukrytego potencjału”.

Tymczasem większość z nas jest po prostu przeciętna – to zwykłe prawo biologii i rozkładu normalnego. Jeśli mamy wyjątkowe zdolności, ujawniają się one zwykle już w dzieciństwie. Nie potrzebujemy kapłanów nowej religii, którzy w wieku dorosłym będą je w nas odkrywać.

Richard Feynman nazwał nauki społeczne „nauką kultu cargo”: naśladują gesty nauk ścisłych, nie rozumiejąc ich istoty. Wiele terapii działa podobnie. Zapycha luki w wiedzy wygodnymi domysłami, a poprawę, która przyszła sama – z upływem czasu albo przez powrót do średniej – zapisuje na swoje konto. Część zaburzeń mija nawet w kolejce do psychiatry.

Z religią łączy psychoterapię także odporność na falsyfikację. Wystarczy pojęcie „oporu”: im bardziej pacjent nie zgadza się z terapeutą, tym bardziej ma to dowodzić, że terapeuta trafił w czuły punkt. To tak, jakby chirurg uznawał krzyk pacjenta za dowód, że dobrze grzebie w ranie. Rozmawiamy też o tym, dlaczego wielu wybitnych naukowców było wierzących, o „bogu fizyków”, o odwołaniu mojego wykładu na Śląskim Festiwalu Nauki i o polskim wydaniu podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”.

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”, a o kulturze terapeutycznej piszę też w „Zawracaniu statków głupców”.

Inne rozmowy przeprowadzone ze mną przez Artura Mohra:

Tam, gdzie nie ma psychiatry – rozmowa o projekcie

Stres. Przyjaciel czy wróg?

Psychologia i psychoterapia. Stawiając czoła niewygodnym faktom


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Religia u zwierząt. Antropomorfizacja czy fakt? – zapraszam na wykład

Odkrycie w latach 60. XX wieku, że zwierzęta posługują się narzędziami było szokiem tak ogromnym, że Louis Leakey stwierdził: „Musimy na nowo zdefiniować narzędzie, człowieka albo szympansa.” Odkrycie w 2016 roku „kamiennych ołtarzy szympansów” sprawia, że powinniśmy na nowo zdefiniować religię, człowieka, albo szympansa. Jak głęboko w ewolucji tkwią źródła religii? Czy zwierzęta doświadczają mysterium tremendus et fascinas? Co czują słonie żegnając swoich zmarłych?  Czy zachowania protoreligijne szympansów są faktem, czy nieuprawnioną antropomorfizacją? Czy religia jest jedynie ewolucyjną adaptacją przekształconą przez człowieka w misterne rytuały?  – to niektóre z pytań, na które odpowiedzi spróbuję udzielić podczas swojego wykładu w ramach:

XI Wrocławskich Dni Darwina,

które odbędą się 21-22 lutego we Wrocławiu, w dużej sali wykładowej Wydziału Nauk Biologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego, na ul. Sienkiewicza 21.

Mój wykład odbędzie się w sobotę 21 lutego 12;30. O szczegółach i godzinach rozpoczęcie poszczególnych wykładów będę informował zarówno w tym poście, jak tylko program zostanie zaakceptowany przez organizatorów.

Podczas tegorocznych Dni Darwina wystąpią między innymi: prof. dr hab. Ewa Bartnik, prof. David Orenstein, dr Łukasz Budzicz-Rękosiewicz, dr Paweł Jedynak, Łukasz Sakowski, Artur Mohr.

W trakcie pierwszego dnia ogłoszone zostaną wyniki oraz odbędzie się gala wręczenia nagród w konkursie Moje spotkanie z Darwinem.

Organizatorami wydarzenia są:

KLUB SCEPTYKÓW POLSKICH

Uniwersytet Wrocławski – uniwersytet klasyczny w służbie nowoczesności ...

Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Psychologia jako religia: czy kult samorozwoju zastąpił nam wiarę?

To tytuł mojego najnowszego artykułu, który ukazała się właśnie w portalu HolisticNews. Zapraszam do lektury!

Fot. Chat GPT/W.Wybranowski

Już w 1987 roku, w swoim raporcie o stanie kościoła przyszły papież, kardynał Joseph Ratzinger wyrażał swoje zaniepokojenie faktem, że psychologia stanowi zagrożenie dla religii. Obwiniał ją nawet o pustoszenie zakonów i wypieranie teologii. Podobnego zdania był George Carey, arcybiskup Canterbury, który w wypowiedzi dla „Guardiana” w 2000 r. stwierdził, że psychoterapia powoli zastępuje religię, a Chrystusa Zbawiciela zastępuje Chrystus Doradca (ang. Christ the Counsellor). Czy mieli rację?

Tak psychologia podbiła świat

Psychologia jest dzisiaj jednym z najbardziej popularnych kierunków studiów na całym świecie. Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (ang. APA – American Psychological Association) ogłosiło, że jeszcze nigdy w historii nie cieszyła się takim powodzeniem. Szacuje się, że w samych tylko Stanach Zjednoczonych pomiędzy 1,2 a 1,6 milionów studentów rocznie wybiera kurs wprowadzenia do psychologii. Rocznie 120 tys. amerykańskich studentów otrzymuje tytuł licencjata z psychologii. U.S. Bureau of Labor Statistics szacuje, że ogólne zatrudnienie psychologów wzrośnie o 7 proc. w latach 2023–2033, znacznie szybciej niż średni wzrost dla wszystkich innych zawodów (3 proc.). Przewiduje się, że w tym okresie co roku będzie otwieranych średnio około 13 tys. miejsc pracy dla psychologów.

W Polsce w 2019 roku psychologię studiowało 34 178 osób, a w 2022 roku już 56 370, co oznacza wzrost o około 65 proc. Wcześniej, w 2018 roku dostępnych było 144 programów studiów psychologicznych, a z kolei w 2023 roku liczba ta wzrosła do 254. W 2022 roku psychologia wyprzedziła prawo, jako najbardziej oblegany kierunek w Polsce.

Fala zainteresowania psychologią

Rozkwit zainteresowania psychologią jest bezprecedensowy. Większość magazynów ilustrowanych posiada stałe rubryki wypełnione radami psychologów formułowanymi dla ich czytelników. Mnóstwo ludzi ma w swoich planach systematyczne spotkania ze swoimi psychologami lub psychoterapeutami i spędza kilka godzin tygodniowo w ich gabinetach. Z ekranów telewizyjnych przemawiają do nas psychologowie, którzy jako eksperci wyjaśniają nam, dlaczego ktoś zabił, zgwałcił, zdefraudował pieniądze lub popełnił samobójstwo.

Psychologowie pojawiają się zawsze w sytuacjach poważniejszych wydarzeń społecznych, aby przedstawić nam interpretację tego, czego byliśmy świadkami. W większości księgarń znajdziemy osobne półki, lub nawet całe regały, wypełnione książkami oferującymi rady i wsparcie psychologiczne. Celebryci publicznie opowiadają o swoich problemach psychologicznych i terapiach, w których biorą udział.

Podczas spotkań towarzyskich ludzie wymieniają się opiniami na temat swoich psychoterapeutów. Bardzo często psychologowie pojawiają się w miejscu wypadków lub katastrof. Pracują w szkołach, szpitalach, hospicjach, opiece społecznej i w działach zarządzania personelem większości korporacji. Odnajdziemy ich w policji i armii, w kościołach i więzieniach. Bez wątpienia psychologia jest wszechobecna.

Jednak sama popularność psychologii nie świadczy o nabieraniu przez tę dziedzinę wiedzy religijnego charakteru. Aby odpowiedzieć na pytanie, czy tak faktycznie jest, należałoby zastanowić się, czy psychologia i psychoterapia zaspokajają te same potrzeby co religia i czy przejmują jej funkcje.

Czytaj dalej klikając TUTAJ

Posty o podobnej tematyce:

Przesada psychologii, psychologia przesady

Psychologia bez uproszczeń. Tego nie dowiecie się w Internecie – wykład wygłoszony podczas Holistic Talk 2025

Ignorancja jako cnota i mit złej natury ludzkiej

Ten prosty mechanizm trzyma ludzi w sektach i toksycznych związkach!

O POPpsychologii i psychobiznesie w radiu 357

Skąd obecny kryzys zdrowia psychicznego?

Jak żyć w obliczu współczesnych wyzwań?


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Zapraszam na Międzynarodowe Dni Ateizmu 2025 do Warszawy

O wolność od religii i nowego obskurantyzmu – Pod takim hasłem odbędą się tegoroczne Dni Ateizmu organizowane przez Fundację im. Kazimierza Łyszczyńskiego, Fundację Wolność od Religii oraz Fundację Teraz Nauka.

Miło mi poinformować, że na zaproszenie organizatorów wraz z Sanalem Edamaruku Shirajum Eriną i Rafałem Betlejewskim również wystąpię w programie pierwszego panelu zatytułowanym: Religie, teorie spiskowe, pseudonauka, szarlataneria.

Zapraszam serdecznie w imieniu organizatorów i własnym!

DNI ATEIZMU 2025 WARSZAWA
Sobota, 29.03., Pałac Staszica, Sala Lustrzana, wstęp wolny.

WSTĘPNY PROGRAM

Międzynarodowa Konferencja “O Wolność od Religii i Nowego Obskurantyzmu”

09.45 Rejestracja, powitalna kawa
10.00 Otwarcie: Marek Łukaszewicz (FKŁ, Polska), Dorota Wójcik (Fundacja Wolność od Religii), Maciej Podgórski (Fundacja Teraz Nauka)
10.15 Wprowadzenie: Nina Sankari (FKŁ) “Stary i Nowy Obskurantyzm przeciwko nauce, prawom i wolnościom człowieka”
10.30 Prof. Paweł Golik (Instytut Genetyki i Biotechnologii UW): “Małpi proces” w Polsce”. Dyskusja.
11.15 Panel I „Religie, teorie spiskowe, pseudonauka, szarlataneria”: Rafał Betlejewski, Sanal Edamaruku, dr Tomasz Witkowski, Shirajum Erina. Dyskusja.
12.30 Panel II: „Religijna opresja”: mec. Marcin Pawelec-Jakowiecki. Marta Lempart (OSK), Nina Sankari. Petycja. Dyskusja
13.30 Przerwa
14.30 Panel III: Nowy Obskurantyzm: rola AI i mediów społecznościowych w transmisji fake newsów, antynaukowych poglądów i ruchów politycznych: Maciej Podgórski (Teraz Nauka), Hugo Estrella Argentyna), dr Łukasz Polowczyk (UW). Dyskusja
15.30 Wystąpienie gościa honorowego: Prof. David Orenstein “Building Knowledge and Community” (Budowanie wiedzy i społeczności)
16.15 Przerwa kawowa
16.30 Ateistyczne (i pokrewne) inicjatywy: Tonoy Emroz (Prezes Atheist Alliance International), Rafał Betlejewski
17.00 Ateistyczne książki, prasa i politycy: Prof. Krzysztof Dołowy, Piotr Szumlewicz, Stanisław Pisarek, Lech Jan Mazurek, Prof. Joanna Senyszyn
18.00 Podsumowanie i zakończenie konferencji.

19.30 Bankiet Ateistyczny


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Ten prosty mechanizm trzyma ludzi w sektach i toksycznych związkach!

Rozmowa w podcaście Światusy z Sarą i Edwinem Kozubami: dlaczego tak trudno wyjść z sekty albo toksycznego związku, czym są nieregularne wzmocnienia i dlaczego „ja bym się nie dał” to złudzenie.

To tytuł rozmowy, którą dla podcastu Światusy przeprowadzili ze mną Sara i Edwin Kozubowie. Zapraszam do wysłuchania!

O czym rozmawialiśmy

Sara i Edwin Kozubowie, którzy sami odeszli od Świadków Jehowy, prowadzą kanał o grupach destrukcyjnych – nie tylko religijnych. Rozmawiamy o tym, dlaczego tak trudno z nich wyjść. Przez niemal całą historię gatunku wykluczenie z grupy oznaczało śmierć, bo człowiek w pojedynkę nie był w stanie przeżyć. Lęk przed odrzuceniem siedzi w nas głęboko i grupy potrafią go wykorzystać.

Ten sam mechanizm trzyma ludzi w toksycznych związkach: nieregularne wzmocnienia. Źle dobrane, kłótliwe małżeństwa od czasu do czasu przeżywają dobre chwile i to właśnie nadzieja, że one wrócą, trzyma partnerów razem. Granica manipulacji jest płynna. Niemowlę, które nauczyło się, że płacz sprowadza matkę, nie jest manipulatorem. Manipulacja w pełnym sensie zachodzi wtedy, gdy sprawca jest świadomy tego, co robi, a ofiara – nie.

Wielu ludzi jest przekonanych, że „ja bym się nie dał”. Na jedno silne oddziaływanie rzeczywiście się nie damy, ale tysiąc drobnych, rozproszonych wpływów działa jak powolne podgrzewanie wody w metaforze gotowania żaby. Kontrola informacji i zniechęcanie do zewnętrznych źródeł robią resztę. Z grupy najtrudniej wyjść komuś, wokół kogo jest społeczna pustka. Potrzebny jest ktoś z zewnątrz, kto pomoże zobaczyć argumenty przychylnie, a nie z pozycji „głupi byłeś, że tam wszedłeś”.

O tym, jak działa wpływ i manipulacja, piszę w książce „Psychomanipulacje” (dostępnej także jako audiobook), a o tych, którzy sprzedają gotowe recepty na życie, w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”.

Wpisy o podobnej tematyce:

Premiera AUDIOBOOKA „Psychomanipulacji”

O kłamcach patologicznych – rozmowa w na:Temat.pl

Psychoterapia bez makijażu – Psychoterapia jest religią

Inteligentni kłamią częściej i chętniej. Jak rozpoznać, kiedy to robią? – wywiad dla NEWSWEEK

Zanim prawda włoży buty, kłamstwo obiegnie pół świata – wykład w Centrum Nauki Kopernik

Kłamstwo


Psychomanipulacje – okładka

Jak rozpoznawać manipulację i jak się przed nią bronić, piszę w książce „Psychomanipulacje. Jak je rozpoznawać i jak sobie z nimi radzić”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

NAUKA – NIE UROJENIA

Pod takim hasłem odbędą się tegoroczne Dni Ateizmu organizowane przez Ateistyczną Fundację im. Kazimierza Łyszczyńskiego. Wśród wielu znamienitych gości, niekwestionowana gwiazda – prof. Richard Dawkins.

Miło mi poinformować, że na zaproszenie organizatorów wraz z Prof. Ewą Bartnik, Sanalem Edamaruku i Sami Abdallahem również wystąpię w programie pierwszego panelu zatytułowanym: Nauka jako źródło wiedzy vs. poglądy nienaukowe, pseudonaukowe, paranaukowe, religijne.

Zapraszam serdecznie w imieniu organizatorów i własnym!

WSTĘPNY PROGRAM KONFERENCJI „ NAUKA – NIE UROJENIA”*

Piątek, 31.03.2023 r.

8.30 Rejestracja

9.30 Powitanie – Marek Łukaszewicz, Nina Sankari (FKŁ), Dorota Wójcik (WOR)

9.40 Intro – Nina Sankari

10.00 Wykład otwierający – Prof. Paweł Golik

10.40 Dyskusja

11.00 Przerwa kawowa

11.30 Panel I: Nauka jako źródło wiedzy vs. poglądy nienaukowe, pseudonaukowe, paranaukowe, religijne: Prof. Ewa Bartnik, Dr Tomasz Witkowski, Sanal Edamaruku, Sami Abdallah

12.30 Dyskusja

12.50 Łukasz Polowczyk wiersze z tomiku „Sąd Ostateczny na wynos”

13.00 Gra Dan Barker

13.30 Richard Dawkins podpisuje książki

14.00 Przerwa obiadowa

15.30 Panel: Etyka, bioetyka vs. religijne nakazy i zakazy – Prof. Jan Hartman, Dan Barker, dr Joanna Różyńska, Prof. Stanisław Obirek

16.30 Dyskusja

17.00 Panel: Edukacja – nie indoktrynacja! – Rafał Betlejewski, Shirajum Erin, Christian Kobluk, (+1). Moderator: Maciej Podgórski

18.00 Dyskusja

18.30 Koniec 1-szego dnia

Sobota, 01.04.

08.30 Rejestracja

9.00 Emancypacyjna rola nauki vs. ideologie i instytucje ograniczające wolności i prawa człowieka

Panel I: Prawa osób LGBT – Anna Zawadzka, Kuba Gawron, Jimmy Bangash, (+1)

Panel II: Prawa kobiet- Annie Laurie Gaylor (online), Maryam Namazie (on line), Marta Lempart, Nada Peratovic,

Panel III: Prawa ateistów: Dr hab. Paweł Borecki, Mohamed Hisham, Michael Nugent. Moderuje: Anna Dryjańska

10.30 Dyskusja

11.00 Przerwa kawowa

11.30 Wolność sztuki – do potwierdzenia

11.45 Panel IV: Autorzy i wydawcy promujący światopogląd oparty na wiedzy naukowej – Prof. Krzysztof Dołowy, David Rand, Piotr Szwajcer, Stanisław Pisarek, dr Anjuli Pandavar

13.00 Przerwa obiadowa

14.15 Rafał Betlejewski

14.30 10-lecie Fundacji im. Kazimierza Łyszczyńskiego

15.00 Ogłoszenie wyników konkursu na Ateistę/Ateistkę Roku i Nagrody Specjalnej 2023

15.10 Wywiad z Richardem Dawkinsem

16.00 Dyskusja

16.30 Panel V: Proces odchodzenia od religii. Humaniśći, ateiści na rzecz społeczeństwa otwartego i światopoglądu opartego na wiedzy naukowej: Tonoy Emroz, Hugo Estrella, Urtė Žukauskaitė-Zabukė, Piotr Szumlewicz.

17.30 Dyskusja

17.50 Zamknięcie konferencji KLF, WOR

Ze względu na wysokie koszty tego wydarzenia rejestracja jest płatna. Link do formularza rejestracyjnego poniżej:

dniateizmu.conrego.com

KOSZT UCZESTNICTWA:

1. Uczestnik/uczestniczka: 199,00 zł

2. Uczestnik-Student/studentka: 99,00 zł.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Zapraszam do lektury wywiadu udzielonego dla francuskiego tygodnika L’Express

Tomasz Witkowski: „La psychologie et le développement personnel ont remplacé la religion”. PNL, thérapies „quantiques”, psychanalyse… Le psychologue rationaliste dénonce les fondements pseudoscientifiques de méthodes qui ont le vent en poupe.

Tomasz Witkowski : „La psychologie et le développement personnel ont remplacé la religion” 

PNL, thérapies „quantiques”, psychanalyse… Le psychologue rationaliste dénonce les fondements pseudoscientifiques de méthodes qui ont le vent en poupe.

Depuis une dizaine d’années, il n’a de cesse de dénoncer le „côté obscur” du secteur de la psychologie, et notamment les charlatans du développement personnel. Docteur en psychologie, le Polonais Tomasz Witkowski défend une approche rationnelle, basée sur les connaissances scientifiques, à travers ses ouvrages tel que Psychology Gone Wrong (BrownWalker Press) ou sur son blog. Dans un entretien accordé à L’Express, ce pourfendeur des pseudosciences analyse le boom du développement personnel, critique les fondements non scientifiques de la programmation neurolinguistique, des thérapies dites „quantiques”, mais aussi de la psychanalyse. „Aujourd’hui, la sainteté a pris la forme de l’épanouissement personnel”, explique-t-il. 

Dans votre livre à paraître, Fads, Fakes and Frauds, vous rappelez que le développement personnel connaît une popularité sans précédent. Aux Etats-Unis, les ventes de livres dans ce domaine avaient par exemple atteint les 18,6 millions d’exemplaires en 2019, une augmentation de 11 % depuis 2013. Et la pandémie du Covid-19 n’a fait que renforcer cette tendance. Comme l’expliquez-vous ?  

Tomasz Witkowski Il y a plusieurs raisons à cela. Premièrement, la tendance à viser l’excellence est un besoin naturel chez de nombreuses personnes, et fait partie de la motivation pour réussir, ce qui pousse les humains à créer des oeuvres d’art, à faire des découvertes ou à innover. Deuxièmement, la psychologie de l’amélioration et de la réalisation de soi a, d’une certaine façon, remplacé la religion. Notez que dans les siècles précédents, de nombreuses personnes ont tenté d’atteindre la sainteté, de s’améliorer spirituellement, et se sont mortifiées pour devenir meilleures. Aujourd’hui, alors que la religion a perdu de son importance aux yeux de beaucoup, la psychologie s’est occupée de ces besoins. 

Troisièmement, la mode du développement personnel est poussée par des tendances culturelles. L’individualisme, si caractéristique de la culture occidentale, n’a jamais été aussi intense qu’aujourd’hui. Il y a un demi-siècle, la famille et d’autres communautés auxquelles nous appartenions étaient importantes dans notre système de valeurs. Désormais, la valeur d’un individu pour lui-même est plus importante qu’à aucune autre époque de notre histoire. Certains évoquent même un narcissisme qui serait prédominant chez les jeunes générations. Enfin, au tournant du millénaire, un mouvement nommé „psychologie positive” a été initié. L’Association américaine de psychologie a déployé un gros effort de marketing pour populariser cette approche et éveiller les besoins en matière d’auto-amélioration. Le développement de ces tendances est rendu possible par…

Czytaj dalej klikając TUTAJ


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.