Jeśli ty masz jabłko i ja mam jabłko i wymienimy się nimi, każdy z nas nadal ma jedno jabłko. Ale jeśli ty masz pomysł i ja mam pomysł i wymienimy się nimi, każdy z nas ma dwa pomysły.
George Bernard Shaw
Za dostęp do jednego artykułu naukowego płacę dziś zwykle od dwudziestu do czterdziestu dolarów. Autorzy tych tekstów nie dostają za nie ani centa. Recenzenci, którzy je oceniali, też nie. Badania sfinansowali najczęściej podatnicy. Pieniądze inkasuje wydawca, który nie zrobił nic poza tym, że stanął w drzwiach. Trudno o czystszy przykład sytuacji, w której ktoś pobiera myto na moście, którego nie zbudował.
Kiedy po raz kolejny trafiłem na stronę z płatnymi artykułami naukowymi, przypomniała mi się gospodarka zbudowana na założeniu dokładnie odwrotnym. Kilka lat temu miałem okazję przyjrzeć się jej z bliska, na wyspie Vancouver, gdzie przetrwały ślady kultury, którą przez sto lat opisywano w podręcznikach jako etnograficzne kuriozum: kultury potlaczu. Im dłużej się jej przyglądałem, tym silniejsze miałem wrażenie, że nie oglądam wcale osobliwości, lecz działający przez kilkaset lat system, który rozwiązał problem, z jakim współczesna nauka do dziś sobie nie radzi. Jak sprawić, żeby najbardziej opłacalną strategią zdobywania prestiżu było oddawanie, a nie zatrzymywanie?
Blacha, którą trzeba pociąć
Ludy północno-zachodniego wybrzeża Ameryki nie znały pieniądza, dysponowały za to instrumentami finansowymi o zaskakującej finezji. Najsłynniejszym z nich były coppers – tarcze wyklepane z miedzianej blachy, wielkości sporej tacy, o wartości ustalanej umownie i sięgającej równowartości tysięcy koców. Należały do najznamienitszych rodów. Zdumiewa w nich jednak co innego. Najwyżej ceniono nie egzemplarze, które zachowały się w nienaruszonym stanie, lecz te pocięte i wielokrotnie zszywane z powrotem – poranione, połatane, noszące na sobie ślady własnej historii.
Dziwaczny fetysz? Raczej rejestr transakcji. Żeby zostać właścicielem takiej blizny na miedzi, trzeba było wcześniej potrafić rozciąć tarczę, rozdać jej kawałki, a potem przez lata cierpliwie je odszukiwać i odkupywać za coraz to wyższe ceny. Blacha była zatem instrumentem wartościowym, którego kupon wypłacano w prestiżu, a warunkiem jego wykupu było wcześniejsze wzbogacenie innych. Na taką operację mogli sobie pozwolić wyłącznie ci, którzy stali najwyżej i właśnie w ten sposób potwierdzali, że stoją najwyżej. Wartość rosła nie mimo dzielenia, lecz dzięki niemu.
Cała reszta tej ekonomii jest konsekwencją tej jednej zasady. Gromadzenie nie było w niej cnotą, tylko objawem braku zaradności. Człowiek trzymający kilka koni i korzystający z jednego, uchodził za marnotrawcę, bo pozbawiał wspólnotę użytku ze zwierząt, sam nie zyskując nic poza kłopotem karmienia. Wzajemność nie wymagała umowy ani zabezpieczeń, była oczywistością, jak w naszej kulturze oczywistością jest paragon. Gdyby przenieść tam człowieka, który kupuje trzeci dom i drugi jacht, zapewne uznano by, że przygotowuje się do wyjątkowo okazałej ceremonii, i czekano by z życzliwym zainteresowaniem, kiedy wreszcie to wszystko rozda.
Ciąg dalszy artykułu TUTAJ
Informacja dla oszczędnych: „Forum Akademickie” uwalniało kiedyś artykuły zza paywalla po 3 miesiącach od daty publikacji. Nie wiem, czy ten zwyczaj pozostał. Jeśli nie zależy ci na czasie, poczekaj i sprawdź.
Inne moje artykuły, które ukazały się w FORUM AKADEMICKIM:
Obrotowe drzwi nauki – mój najnowszy artykuł w Forum Akademickim
Pochwała jednoznaczności – mój nowy artykuł w „Forum Akademickim”
Moja rozmowa z dr. Konradem Bocianem na temat wyników Many Labs 2 w „Forum Akademickim”
AGENCI PALIWODY. Pozorna, mentalna przyczynowość procesów nauki i pseudonauki
Dodawanie przez odejmowanie czyli epistemologia subtraktywna

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
