O pandemii, mądrości i prognozach cz. III

Podobno ludzkość już bardzo wiele się nauczyła podczas ogłoszonej parę tygodni temu pandemii. Wśród tych zaskakujących lekcji z pewnością jest odkrycie faktu, że jesteśmy śmiertelni. Inną lekcją o kolosalnym znaczeniu (być może odebraną jedynie nieco zbyt późno), jest ta o znaczeniu we współczesnym społeczeństwie gwiazd piłki nożnej i naukowców. Popularne memy, udostępniane masowo w mediach społecznościowych, wyliczają podobnych lekcji i płynących z nich wniosków kilkanaście. A jednak lekcja, której ludzkość chyba nigdy się nie nauczy, dotyczy przewidywania przyszłości. Wygląda nawet na to, że czas pandemii nasilił motywacje ludzi do prognozowania. Przeczytałem ich w ostatnich tygodniach dziesiątki – prognozy ekonomiczne, polityczne, epidemiologiczne, społeczne, psychologiczne i filozoficzne. Dysponując nieco większym zasobem czasu niż zwykle z lubością je formułujemy mając w głębokiej pogardzie fakt, że wszystkie one są… nic niewarte. A pokazało nam to z uderzającą wyrazistością „małe wredne żyjątko” właśnie kilka tygodni temu. Sięgnijcie po jakąkolwiek prognozę sprzed listopada 2019 roku. Ile z nich ma dzisiaj jakąkolwiek wartość? Ile z nich przewidziało dzisiejszą sytuację? A jeśli prognozy formułowane dzisiaj są tyle warte, co te z wczesnej jesieni 2019 roku, to po co nadal je formułujemy? Prognozowanie to jedna z funkcji nauki. Chyba ta najtrudniejsza. W świetnej książce Davida Mayersa Intuicja. Jej siła i słabość analizie poddana została wartość różnych prognoz naukowych. Wśród wielu różnych palmę pierwszeństwa dzierżą… prognozy pogody! Tak, tak, właśnie te wykpiwane, wyśmiewane prognozy meteorologiczne należą do najtrafniejszych wśród prognoz naukowych, pod warunkiem wszelako, że dotyczą kilku najbliższych dni. Im krótsze, tym trafniejsze. Prognozy długofalowe mają tę samą wartość, co obecne prognozy np. socjologiczne. Dość wysoką trafność uzyskują prognozy oparte na danych aktuarialnych, ale proszę mi wierzyć, w chórze obecnych proroków, poza opracowaniami niektórych epidemiologów, nie trafiłem na ani jedną wizję przyszłości sformułowaną na podstawie rzetelnie gromadzonych przez lata liczb. W chórze wyroczni niepoślednie miejsce zajmują psycholodzy, psychoterapeuci i psychiatrzy. Wieszczą głównie traumę, depresję i mnóstwo zła, które wkrótce nas dosięgnie. Przewidują też wiele tłustych lat z tego powodu[1]. Jako przedstawiciel tej branży jestem szczególnie zażenowany formułowanymi wizjami przyszłości. Z dwóch względów. Pierwszym jest nieukrywana drapieżna pazerność. Drugim są dane, które upoważniają formułowanie prognoz wręcz przeciwnych. Gdybyście posłuchali błyskotliwego wystąpienia Dana Gilberta, które wygłosił podczas konferencji TED[2], przekonalibyście się, że ludzie którzy wygrali główny los na loterii (Gilbert mówi o 314 mln dolarów) po roku od wygranej są tak samo szczęśliwi, jak ludzie, których rok wcześniej dotknął całkowity paraliż nóg. Przypadek? Absolutnie nie. Gilbert przekonuje dalej: Z badań w terenie i w laboratorium widać, że wygrana lub przegrana w wyborach, pozyskanie albo strata partnera, otrzymanie lub utrata awansu, zdanie lub oblanie egzaminu mają znacznie mniejszy wpływ, są mniej intensywne i długotrwałe, niż się oczekuje. Jak wynika z ostatnich badań, co mnie powaliło, wielkie traumy życiowe, od których minęło ponad trzy miesiące, z paroma wyjątkami, nie mają żadnego wpływu na samopoczucie[3]. Dlaczego tak się dzieje? Gilbert odpowiada po prostu: „Ponieważ szczęście możemy syntetyzować”, a nasze wykształcone w toku ewolucji mózgi świetnie realizują to zadanie[4]. Oczywiście, to o czym mówi Gilbert nie oznacza, że nie będziemy, przez jakiś czas, czuli się szczęśliwi po otrzymaniu głównej wygranej na loterii, że nie będziemy czuć się nieszczęśliwi po tym, jak dowiedzieliśmy się że już nigdy w życiu nie będziemy chodzić. Gilbert opowiada o naszym organizmie, jako o mechanizmie zaprogramowanym na odzyskanie równowagi emocjonalnej i stałego poczucia szczęścia. Jeśli zatem ktoś miałby dane po temu, aby formułować prognozy, to naukowcy tacy jak Gilbert, którzy te kwestie od dawna zgłębiają. A jednak to nie takich prognoz słuchamy. Pilniej przysłuchujemy się prognozom złowieszczym, bo jak wykazali to w swoim artykule Roy Baumeister i jego współpracownicy – zło jest silniejsze niż dobro (Bad is stronger than good)[5]. Nadstawiamy więc ucha na kasandryczne wieści, szukamy zapowiedzi tych katastroficznych wizji w otaczającej nas rzeczywistości i… odnajdujemy! Podobnie jak student medycyny odnajduje u siebie symptomy większości chorób opisywanych w podręcznikach, a student psychologii przygotowując się do egzaminu z psychopatologii diagnozuje u siebie najcięższe zaburzenia psychiczne. A jeśli do tego uwierzymy w swoje diagnozy i spostrzeżenia oraz jak mantra powtarzane kłamliwe przekazy, że „nieprzepracowane problemy ujawnią się ze zwielokrotnioną siłą w przyszłości”, to biegniemy do psychoterapeuty chcąc nie chcąc potwierdzając złowróżbne przepowiednie. Tych z nas, którzy bronią się przed takimi rozwiązaniami, otoczenie poddawane intensywnej psycho-perswazji prędzej czy później złamie. A oto moja prognoza, którą dorzucam do tych już sformułowanych: Część z nas umrze, niektórzy stracą swoich bliskich, wielu straci to, czego dorobili się w ciągu swojego życia. Będą pewnie i tacy, którym los nie oszczędzi kilku z tych trudnych doświadczeń, będących nieodłącznym elementem sytuacji, w której znalazł się dzisiaj cały świat. Większość z tych, którzy przeżyją w przeciągu paru miesięcy odzyska równowagę psychiczną. Niektórzy będą jeszcze przez wiele lat szukać jej w gabinetach psychologów, psychoterapeutów i psychiatrów. Jak wielu trafi tam niepotrzebnie? Cóż, to kwestia skuteczności perswazji autorów kasandrycznych wizji. Dla nich to czas siewu nasion lęku i poczucia zagrożenia. Z tych nasion wyrosną przyszli pacjenci, którzy zapełnią ich gabinety. Czy moja prognoza się sprawdzi? Nie mam pojęcia, podobnie jak nie mają pojęcia autorzy tych już sformułowanych. Być może większość z nas umrze? A może wyginie wirus, który nas gnębi? A może zdarzy się coś równie nieprzewidywalnego, jak pojawienie się tego „małego wrednego stworzonka”, którego nikt nie przewidział? Jedno wszak w tej prognozie jest pewne, bo nie dotyczy przyszłości, tylko prawidłowości – Większość z tych, którzy przeżyją w przeciągu paru miesięcy odzyska równowagę psychiczną. Ludzie od tysięcy lat próbują okiełznać przyszłość. Robią to na dwa sposoby. Formułując prognozy i postępując według nich lub przewidując różne scenariusze i przygotowując się na nie. Głupcy stają się niewolnikami prognoz, które postawili lub w które uwierzyli. Ludzie mądrzy czekają przygotowani na to, co przyniesie przyszłość i nie żałują środków, które przeznaczają na zakup tratw ratunkowych, których nigdy nie wykorzystają, a jeśli podobna sytuacja będzie miała miejsce w przyszłości, ponownie wyposażą w nie swój statek. [1] https://www.money.pl/gospodarka/psychologowie-szykuja-sie-na-5-intensywnych-lat-ludzie-beda-mieli-gigantyczne-traumy-6494456137000577a.html?fbclid=IwAR30ZCccsoEjKJ2CmjauAQpC2fA2eBD5zTojFhkTe8ZKyW_s3vvR_-DnUqs [2] https://www.ted.com/talks/dan_gilbert_the_surprising_science_of_happiness?language=pl [3] Ibid. [4] O tym, jak ewolucja kształtowała nasze mózgi pod tym względem pisałem m.in. w poprzednim odcinku tego cyklu esejów: https://tomwitkow.wordpress.com/2020/03/28/o-pandemii-madrosci-i-ewolucji-cz-ii/ [5] https://assets.csom.umn.edu/assets/71516.pdf
Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

O pandemii, mądrości i ewolucji cz. II

A ja myślę, że człowieka przygotowano po to, żebyśmy my, psychologowie mogli go poprawiać i że każdy to wie, no chyba każdy. Bo spójrzmy na to tak, ponad dwa miliony lat ewolucja kształtowała rodzaj Homo.

Oto cała historia. Człowiek jest tutaj od 32 tysięcy lat. Ponieważ potrzeba było 100 milionów lat, by świat dla niego przygotować, dowodzi to, że po to ten świat zrobiono. Myślę, że tak. Nie wiem. Gdyby wieża Eiffla wyobrażała wiek świata, warstwa farby na najwyższej gałce na jej szczycie odpowiadałaby udziałowi człowieka; i każdy by wiedział, że po to zbudowano wieżę, żeby na niej znalazła się ta farba. Chyba każdy, nie wiem.

Mark Twain

  A ja myślę, że człowieka przygotowano po to, żebyśmy my, psychologowie mogli go poprawiać i że każdy to wie, no chyba każdy. Bo spójrzmy na to tak, ponad dwa miliony lat ewolucja kształtowała rodzaj Homo. Potem, kiedy już z tych pierwszych, znacznie jeszcze owłosionych, choć już wyprostowanych, ludzi wyłonił się Homo sapiens, potrzebnych było jeszcze 200 tysięcy lat, abyśmy dostali w swoje ręce ten kompletnie niedoskonały produkt. I wreszcie my, psychologowie, porównywalni swoim udziałem w ewolucji do cieniutkiej warstwy farby na najwyższej gałce wieży Eiffla, możemy ten produkt poprawiać niemal w każdym aspekcie jego funkcjonowania. Czy sam fakt, ze musimy go poprawiać nie dowodzi tego, że po to ewolucja przygotowała nam człowieka? Przez te ponad dwa miliony lat nasi przodkowie obrywali na prawo i lewo. Kładąc się spać ryzykowali życiem. Czy pojawiał się w ich głowach lęk? Tego na pewno nie wiemy, ale jeśli weźmiemy tylko skromne 200 tysięcy lat ewolucji Homo sapiens, którego umysł funkcjonował dokładnie tak jak nasz, to należy uznać, że lęk musiał być wszechobecnym elementem każdego dnia. Czy dzisiaj nie stanę się obiadem dla jakiegoś drapieżnika? Czy nie potknę się łamiąc nogę i stając się bezradnym na długie tygodnie, podczas których nie będę w stanie sprostać codzienności? Czy mojemu potomstwu nic nie grozi, kiedy będę na polowaniu? A przecież to tylko bardzo konkretne przyczyny lęku. Do tego doszły te irracjonalne – gniew bogów, klątwa rzucona przez zawistnego pobratymca. Nawet, kiedy stosunkowo niedawno osiedliliśmy się, powodów do odczuwania lęku wciąż nie brakowało. Może nasi przodkowie nie odczuwali go już każdej nocy przed pójściem spać, ale powodów, dla którego sen niekoniecznie był spokojny nie brakowało. Czy starczy pożywienia do wiosny? Czy moja kobieta przeżyje kolejny poród? Ile z moich dzieci dożyje dorosłego wieku? Czy w tym roku mór nie nawiedzi naszej osady? Czy rabusie znowu nie napadną na wioskę? Czy przedstawiciele władzy nie zabiorą mojego najstarszego syna, aby zrobić z niego żołnierza w kolejnej wojnie? Dzień po dniu, przez 200 tysięcy lat uczyliśmy się radzić sobie z lękiem i… nie udało się. Dzisiaj w zasadzie bez pomocy psychologa lub terapeuty jesteśmy bezradni w obliczu lęku. To oni poznali prawdziwe i skuteczne metody radzenia sobie z nim i wyręczyli ewolucję, która najwyraźniej sfuszerowała człowieka. Nawet nie myślcie, że sobie bez nich poradzicie – lęk was sparaliżuje! A już na pewno stanie się tak w obliczu pandemii. Zadzwońcie, porozmawiajcie. Wielu z nich chętnie udzieli wam pomocy. Niektórzy z nich już wiedzą (nawet jeśli wy tego nie wiecie), że jesteście w żałobie. Wiedzą nawet, na którym jej etapie. Podobnie sprawa wygląda jeśli idzie o problemy z lękiem naszych dzieci. Próbowaliśmy tłumaczyć im rzeczy niezrozumiałe, koić lęk przed nieznanym, przerażającym. Pocieszaliśmy, kiedy na ich oczach umierało ich rodzeństwo, zapewnialiśmy, że będzie bezpiecznie w ślad za tym, jak droga w wiosce spłynęła krwią ich kolegów, zabitych przez okrutnych najeźdźców. Uspokajaliśmy podczas szaleńczej burzy zesłanej przez mściwych i nieprzewidywalnych bogów. Tłumaczyliśmy przyczyny śmierci w gorączce, konwulsjach i tej w wyniku śmiertelnych ran. I w tym wypadku 200 tysięcy lat doświadczeń zafundowanych nam przez ewolucję nie przyniosło efektu. Dzisiaj na szczęście możemy zasięgnąć rady psychologa, który wytłumaczy nam, jak rozmawiać z dziećmi, które obawiają się koronawirusa albo poda receptę na to, jak radzić sobie z nimi, kiedy nie mogą opuszczać domu. I niech wam się nie wydaje, że będziecie się w stanie uporać z tym samodzielnie. Nie majsterkujcie przy psychice swoich dzieci, bo to może zaciążyć na całym ich dorosłym życiu! Zostawcie to profesjonalistom. Jeszcze gorzej ma się sprawa z radzeniem sobie z traumą, której nasi przodkowie doświadczali nieustannie. Śmierć była dla nich chlebem powszednim. Rzeczywistość serwowała ją bez znieczulenia z wszelkimi przynależnymi jej atrybutami – krwią, rozszarpanymi wnętrznościami, konwulsjami bólu, pośmiertnymi drgawkami i wypróżnianiem się, odorem rozkładających się ciał i padlinożernymi zwierzętami, które ciała zmarłych pozbawiały wszelkiej godności. Nasi przodkowie tysiące lat uczyli się jej, a wiele wskazuje również na to, że traktowali ją także jak rozrywkę – tłumnie gromadzili się w miejscach publicznych kaźni, aby oglądać i komentować widowisko zadawania bólu i pozbawiania życia ich pobratymców. Jeszcze w XIX wieku poród z bardzo dużym prawdopodobieństwem mógł zakończyć się śmiercią rodzącej kobiety i traumą dla jej dzieci i męża. W tym samym czasie z trudem można było znaleźć rodzinę, w której wszystkie dzieci dożyły okresu dojrzewania – większość rodziców doświadczała śmierci swoich dzieci. Niektórzy z naszych rodziców i dziadków, a już z pewnością nasi pradziadkowie i przedstawiciele wszystkich dawniejszych generacji mieli szczęście, jeśli doświadczyli w swoim życiu tylko jednej wojny i związanych z tym okropieństw. Udziałem wielu z nich było kilka wojen i rebelii. Wszystkie te doświadczenia nie zdały się na nic. Dzisiaj, w XXI wieku, jesteśmy tak krusi i wrażliwi, że usłyszawszy o małym „wrednym żyjątku”, które może sprowadzić na nas chorobę, musimy szukać pomocy psychologów. Gdyby nie oni, nasze życie zamieniłoby się w koszmar wypełniony powracającymi bez końca obrazami traumy. To dzięki nim znaleźliśmy sposoby na to, jak uwolnić się od traum i poczuć się dobrze…Bo czyż nie chodzi o to, żeby przestać się martwić, poczuć dobrze i zacząć żyć? Czyż nie jest sukcesem rodzaju ludzkiego (a w szczególności ich przedstawicieli z branży psy-), że pokonaliśmy bezduszną naturę i uwolniliśmy się od naszych lęków i innych złych i niepożądanych emocji? Ano nie, bo nie ma czegoś takiego jak złe i niepożądane emocje (tak długo, jak długo poruszamy się poza obszarem psychopatologii, czyli tam, gdzie przebywa większość z nas). Wszystkie emocje są równie ważne, bo dzięki nim możemy przeżyć, zachować autonomię i aktywnie kształtować nasze otoczenie dla własnych potrzeb. Wyobraź sobie, że siedzisz w pomieszczeniu, w którym jest bardzo gorąco i temperatura wciąż się podnosi. Czego będziesz szukać: sposobów na to, jak radzić sobie ze swoimi negatywnymi odczuciami, numeru do swojego terapeuty czy raczej sposobu obniżenia tej temperatury lub opuszczenia tego pomieszczenia? Dzisiaj wszyscy jesteśmy zamknięci w mniejszej lub większej przestrzeni i większość z nas odczuwa lęk z powodu małego „wrednego żyjątka”, które wbrew naszej woli może dostać się do naszych płuc. Jeśli znajdziesz sposób na to, by tego lęku się pozbyć i poczuć dobrze, niewykluczone, że skończysz tak, jak parę tysięcy Włochów, którzy swój los zawdzięczają tym, którzy lęku nie czuli. A przy okazji pociągniesz za sobą wielu innych. Jeśli potraktujesz go poważnie, masz szansę ochronić siebie i innych. Jeśli coś cię boli, to możesz próbować pokonać go za pomocą treningu relaksacyjnego lub pójść do lekarza i zbadać jego przyczyny. Jeśli czujesz się sfrustrowana tym, że ktoś za ciebie chce decydować czy masz urodzić, a przy okazji w jakich okolicznościach i ile dzieci, to możesz poszukać ukojenia u psychologa albo podjąć jakieś działania, które uwolnią ciebie, i tobie podobne kobiety, od tej frustracji. Jeśli czujesz złość i agresję na szefa, który molestuje twoje koleżanki w pracy, to możesz iść pogadać ze swoim terapeutą, albo wkurwić się i zmienić tę sytuację. Jeśli czujesz się przygnębiony zmianami klimatycznymi, to po powrocie z pracy możesz oddać się praktyce mindfulness, a potem przestać się martwić albo… Jeśli jesteś ratownikiem medycznym, który pracuje w czasie rozpoczynającej się pandemii ponad siły przy niedostatku podstawowego sprzętu zabezpieczającego bezpieczeństwo swoje i pacjentów, a jednocześnie widzi jak pajace z Wiejskiej urządzają sobie zabawę w maseczkach ochronnych najwyższej klasy, to możesz… zadzwonić do psychologa i uzyskać od niego realne, prawdziwe i autentyczne wsparcie. I to wszystko bezpłatnie! (Ale tylko w czasach pandemii.) To prawda, ewolucji nie udało się załatwić nam życia, w którym będziemy codziennie cieszyć się dobrym samopoczuciem, nawet trzy dni po pogrzebie najbliższej nam osoby, która stanowiła dla nas sens życia albo tydzień po tym, jak usłyszeliśmy diagnozę raka. To jest ta fuszerka, którą branża psy-, ta najcieńsza do wyobrażenia warstwa farby na najwyżej umieszczonej najmniejszej gałce na wieży Eiffela wykorzystuje, aby wołać: „Masz prawo do dobrych emocji!”, „Przestań się martwić i zacznij żyć!”, „Jesteś tego warta!”, „Podaruj sobie odrobinę…(odpowiednie wstawić)”. Jeśli odpowiada ci ta, ochoczo wspierana przez psychologów i terapeutów, dyktatura szczęścia (a na pewno odpowiada systemowi, w którym zmotywowany człowiek deklarujący świetne samopoczucie będzie zawsze dużo wydajniejszy od tego „pozwalającego sobie” na złe emocje) to biegnij do psychoterapeuty! Tak, tak, biegnij, nie sięgaj po telefon, nie próbuj kontaktować się online, bo nawet w czasach pandemii, my przedstawiciele branży psy- „pozostajemy przy stanowisku, iż tylko osobisty kontakt pomiędzy psychoterapeutą i pacjentem zarówno w fazie diagnostycznej jak i leczniczej wyczerpuje kanon dobrej praktyki klinicznej. Informujemy, że aktualna sytuacja w kraju nie stwarza powodów do przejścia na system terapii online”[1]. Oczywiście nakłaniamy do tego „pozostając zarazem wiernymi pryncypialnej zasadzie primum non nocere”[2]. Tylko czasami nam coś nie wyjdzie. Taki „wypadek przy pracy” przydarzył nam się po ataku na World Trade Center, kiedy to „niechcący skrzywdziliśmy tysiące, i tak już ciężko doświadczonych ludzi, o którym pisałem w poprzedniej części. Taka „niezręczność” przytrafiła się również wtedy, kiedy próbowaliśmy wytłumaczyć dlaczego w latach 50. XX wieku, w czasie wojny koreańskiej, 70% spośród 7190 jeńców amerykańskich przetrzymywanych w chińskich obozach, zostało nakłonionych do kolaboracji, przekonanych przez chińską propagandę do przystąpienia do komunistów lub podpisania petycji nawołujących do zakończenia wojny a niektórzy z nich składali niewiarygodne zeznania, jakoby Amerykanie byli zaangażowani w wojnę bakteriologiczną przeciwko swoim wrogom. Wymieniali domniemane misje, spotkania i konferencje strategiczne, a także nazwiska. Amerykańska opinia publiczna wstrząśnięta faktem, że synowie z najlepszych jankeskich rodzin, wychowani w najbardziej demokratycznej i najbardziej terapeutycznej kulturze świata, sprzeniewierzyli się wpajanym im wartościom, domagała się wyjaśnienia. Wszak tak ogromny dysonans, jaki spowodowały te doniesienia musiał zostać jakoś złagodzony. Z pomocą przyszedł im Edward Hunter – amerykański pisarz, dziennikarz i agent CIA. Ukuł termin „pranie mózgu” i dorobił do niego koncepcję, według której amerykańscy jeńcy w obliczu przemożnej wszechogarniającej manipulacji nie mieli żadnego wyboru. Pojęcie „pranie mózgu” padło na podatny grunt, a branża psy- ruszyła ze wsparciem dla powracających do domu jeńców wojennych. Dziesiątki, jeśli nie setki, psychiatrów, psychoanalityków i psychologów rozpoczęło intensywne badania tych złamanych ludzi. Pojęcie „prania mózgu” i ochoczo włączono do arsenału podręcznych wyjaśnień trudno wytłumaczalnych zachowań, uzupełniając je dodatkowo pojęciem „programowania umysłu”.   John Ploch, jeden z powracających z wojny koreańskiej Amerykanów. Zdjęcie zrobione podczas wymiany wieźniów. Foto by Michael Rougier.      A jednak do tego pięknego obrazka, w którym amerykański chłopiec poddawany jest tajemniczej procedurze „prania mózgu”, przed którą nic nie jest w stanie go ochronić, coś nie pasowało. Okazało się bowiem, że w tych samych obozach jenieckich skapitulowało niewielu poddawanych takim samym zabiegom żołnierzy brytyjskich i żaden chyba, żołnierz turecki (a jeśli taki był, to nic o nim nie wiadomo). Turcy – których traktowano tak samo i którzy przebywali w tych samych obozach – nie kolaborowali z wrogiem nawet w najmniejszym stopniu. Żaden z tureckich żołnierzy nie zginął również w niewoli, zaś Amerykanów zginęły setki. W czym tkwiła tajemnica?
Podczas gdy amerykańskie morale było bardzo niskie, Turcy celowo utrzymywali wysokie morale. Jeśli jeden z nich zachorował, inni byli wyznaczani do karmienia i kąpania go, aby zapewnić mu szansę wyzdrowienia. Wewnętrzną dyscyplinę zachowywano bez względu na wszystko. Amerykanie cierpieli psychicznie w wyniku chińskiej taktyki odseparowywania przywódców od reszty grupy, natomiast Turcy zastosowali rozwiązanie, które uniemożliwiło Chińczykom złamanie ich morale. Jeśli usuwano tureckiego oficera dowodzącego, jego rolę przejmował następny w kolejności oficer. Jeśli tego odseparowano, dowództwo znowu przechodziło w dół i tak dalej, aż wreszcie, jeśli zachodziła taka konieczność, dowodził szeregowy. Turecka reakcja na chińskie techniki przesłuchania polegała na szyderstwie. Ich masowy opór przyniósł skutek. (…) Wielu badaczy doświadczeń koreańskich zwróciło uwagę na taktyki, które osobom stawiającym opór wydawały się pomagać w sprzeciwie. Ciekawe jest to, że większość z tych taktyk to zdroworozsądkowe poglądy podkreślające potrzebę rozwijania i utrzymywania właściwej perspektywy na życie – zwykłe życie[3].  
Utrzymanie biologicznie nam wrodzonej hierarchii, dyscyplina bez względu na wszystko, szyderstwo, zdrowy rozsądek, właściwa perspektywa na życie. Nie pytajcie, jaki zespół psychologów i psychiatrów tureckich wypracował ten program psychologicznego oporu? Skąd czerpali inspirację? Jacy terapeuci i trenerzy szkolili tureckich żołnierzy wyruszających na front w Korei? Kto badał żołnierzy po powrocie? Ilu psychoanalityków udzielało im wsparcia? I słusznie. nie pytajcie. To już zamierzchła historia. Branża psy- udziela dzisiaj odpowiedzi na dużo ważniejsze pytania – trudne pytania stawiane w czasach zarazy. Nie znajdziecie w nich tak prostych odpowiedzi, jak zdrowy rozsądek lub dyscyplina. Już prędzej dowiecie się, że doświadczacie traumy i że najlepiej zrobicie wyruszając przez miasto do gabinetu psychoterapeuty psychodynamicznego. Może dopiero za kilkadziesiąt lat ktoś odkryje… Ale o tym sza! To mogłoby być zbyt proste, a do prostych spraw nie potrzeba certyfikowanych, superwizowanych, oddanych swojej pracy, empatycznych, pełnych poświęcenia profesjonalistów. Gdyby wieża Eiffla wyobrażała wiek świata, to najcieńsza warstwa farby na najwyższej najmniejszej gałce na jej szczycie odpowiadałaby udziałowi nas, przedstawicieli branży psy- w poprawianiu człowieka. I chyba każdy przyzna, że podobnie jak to dlaczego zbudowano wieżę, żeby na niej znalazła się ta farba, człowieka przygotowano do tego, żebyśmy my, psychologowie, mogli go poprawiać. Chyba każdy, nie wiem…   Uwaga: Ta najcieńsza warstwa farby na najwyższej najmniejszej gałce wieży Eiffla, to oczywiście gruba przesada. Przyjmując realne wielkości do porównań warstwa ta byłaby niedostrzegalna. Porównanie to wykorzystałem wyłącznie dla zachowania spójności narracji. Ot, licentia poetica.   W kolejnej części spróbuję odpowiedzieć na pytanie, czy przedstawiciele branży psy- pomimo ogromu niewiedzy, jaką dysponują, mimo wszystko mogą być specjalistami od spraw życiowych, ekspertami codzienności.   [1] Cytat pochodzi z Oświadczenia Polskiego Towarzystwa Psychoterapii Psychodynamicznej opublikowanego 13 marca na FP Towarzystwa: https://www.facebook.com/Psychodynamika/posts/2765322463505496?__xts__[0]=68.ARDdJR3gy7Qinny8g1W_RCm5y0GABO70zbaHpmA7vZth3L8qpE4jqO1j38atyxzaHXncfrpyzkdAq4FGEjCXYlnfJId-_u5xyl1aknRl0Sf0-J2R1KJGm_Rp5XCLuVSu-QHBCrv–3nyCg7o23FW46Bry_NpvCpIwTrOkrAq101XKwWfrbI-AjnaGZebLLsmvOZG-4XBcBW5_WfigBkuiFH6Lo_WbsByNb6My3WIPIk-Do2176CuxMaVnDXNGdofjpAS6b_rC2UnaykoADVTvhyqPo7EJHPjxlLVxOeVxPqaDC7dxCGdSbFTZQc_j-XWwV1o9S5cI9OGaem0buvHlg&__tn__=H-R [2] Tamże. [3] D. Winn. Manipulowanie umysłem. Biblioteka Moderatora, Taszów 2003 (podkreśl. moje).
Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

O pandemii, mądrości i przyszłości cz. I

Mądrość rozpoznaje się między innymi po pokorze w stosunku do własnej wiedzy. Prawdopodobnie pierwszym krokiem ku mądrości jest rozpoznanie tego, czego nie wiemy.

Wolę być postrzegana jako niewiele robiąca, niż wyrządzająca wiele szkód.

Erica Burman

Mądrość rozpoznaje się między innymi po pokorze w stosunku do własnej wiedzy. Prawdopodobnie pierwszym krokiem ku mądrości jest rozpoznanie tego, czego nie wiemy. A jeśli tak, to chyba daleko jeszcze do niej przedstawicielom „branży psy-„ (psy-complex), jak nazwał David Ingleby psychologów, psychoterapeutów, psychiatrów itp. specjalistów od inżynierii społecznej[1], a co ja nazywam od dawna psychobiznesem. Od kilku, a nawet kilkunastu, tygodni jesteśmy świadkami rozwoju dwóch pandemii koronawirusa i… rad omnipotentnych przedstawicieli psy-complex. Media zalewa przytłaczająca fala porad na temat tego, jak rozmawiać z dzieckiem o pandemii, jak nie poddać się panice, jak przestać się martwić zagrożeniem chorobą, ale również jak się martwić (tylko przez zaplanowane 15 minut dziennie!), jak poradzić sobie z utratą pracy spowodowaną pandemią, jak poradzić sobie z kryzysem ekonomicznym wywołanym obecną sytuacją, jak uczyć dzieci w warunkach domowych, jak zmagać się z izolacją podczas kwarantanny, ile relacji społecznych podtrzymywać i w jaki sposób, bla, bla, bla… Liczba psycho-porad z pewnością przewyższyła liczbę osób zarażonych i zdiagnozowanych koronawirusem, a przynajmniej w naszym kraju. Nawet mnie dziennikarze próbowali wkręcić do tego chóru. Czytając te wypowiedzi nie sposób nie odnieść wrażenia, że ludzkość dotknięta bezsilnością wobec małego wrednego żyjątka, może liczyć na grupę ludzi, którzy naprawdę wiedzą, co w tej sytuacji zrobić. Cień wątpliwości nie przemknie przez ich oblicze. Podczas lektury wielokrotnie poczułem ukłucie zazdrości w stosunku do tak ogromnej wiedzy i jej pewności i zadałem sobie pytanie skąd może ona pochodzić? Przyszły mi do głowy trzy źródła. Pierwszym jest własne doświadczenie. Oto psychologowie, którzy nie raz zmagali się z sytuacją pandemii wypracowali metody radzenia sobie z towarzyszącymi jej skutkami psychicznymi, wypróbowali je na tysiącach ofiar i w szczerości serc oferują nam je w tych trudnych dla nas czasach. Zaraz, zaraz, ale przecież żaden z żyjących psychologów nie mógł doświadczyć podobnej sytuacji w swoim życiu! Pandemii tzw. świńskiej grypy”, która miała miejsce w latach 2009-2010 towarzyszyły obostrzenia związane z transportem żywności, czasami z przekraczaniem granicy. Dużo krzyku w mediach i prawie żadnych konsekwencji w codziennym życiu. Grypa Hong-Kong z 1968 roku? Ilu praktykujących psychologów ją pamięta? Oczywiście ci, którzy mają powyżej 75 lat, ale ich głosów w mediach nie odnalazłem. Odrzuciłem zatem to źródło. Drugim, dużo rzetelniejszym, źródłem wiedzy mogą być wyniki badań zgromadzone przez poprzednie pokolenia w podobnych sytuacjach. Niestety i tutaj zieje pustką. Badań jest jak na lekarstwo, a i te, które są nijak nie pokrywają się z wiedzą, która spływa z ust psycho-guru. Porzuciłem zatem również nadzieję, że w badaniach odkryję źródło wiedzy. Trzecim źródłem, które dawało mi nadzieję były oczywiście zdolności ludzkiego intelektu do uogólniania, syntezy itd. Przecież wiedzę na temat zachowań ludzi w sytuacjach paniki pod wpływem kryzysu gospodarczego można zgeneralizować na sytuację pandemii. Z obawami dzieci wobec pandemii można radzić sobie podobnie, jak z innymi ich lękami. Na pewno właśnie tak, w genialny sposób, postąpili wszyscy ci udzielający porad psycho-guru! A jednak poddawszy to przypuszczenie mozolnej obróbce umysłowej musiałem je odrzucić. Taki scenariusz byłby bardzo prawdopodobny, gdyby człowiek i grupy ludzkie były mechanizmami prostymi, to jest takimi, które po rozłożeniu na części i zrozumieniu działania każdej z nich jesteśmy zrozumieć funkcjonowanie całości. Tak jest w przypadku samochodu. Dla kogoś, kto pierwszy raz zobaczył samochód na oczy, urządzenie to może zdać się niezwykłym stworem – jeździ, staje, trąbi i mruga. Jednak postawienie tego stwora w warsztacie i rozłożenie go na części, wyjaśnia wszelkie jego zachowania. Tymczasem człowiek, a już tym bardziej grupy społeczne, nie są układami prostymi, w których suma działań cząstkowych składa się na efekt końcowy. Ludzie są układami złożonymi, to jest takimi, w których suma działań cząstkowych daje w rezultacie kompletnie nieprzewidziany rezultat, którego w żaden sposób nie da się wyprowadzić z analizy jego fragmentów. Kilkadziesiąt lat trwające rozkładanie ludzkiego mózgu na części nie dało nam odpowiedzi na temat istoty świadomości, która jest właśnie wynikiem działania układu złożonego. Sytuacja, w jakiej się wszyscy znaleźliśmy jest sytuacją bez precedensu w historii. Nigdy dotychczas nie było tak ogromnego przepływu informacji pomiędzy ludźmi na świecie. Nigdy w dziejach z taką łatwością i w takiej skali ludzie nie podróżowali, nie transportowali dóbr. Nigdy też ludzie nie dysponowali tak dużą wolnością osobistą, którą wykorzystują m.in. do organizacji korona-party, co w przypadku pandemii historycznych byłoby traktowane jak szaleństwo. Nigdy jeszcze w historii jako ludzie nie korzystaliśmy z takiego nadmiaru dóbr, jakim cieszyliśmy się do niedawna. Nikt nigdy nie przekonał się, czy w takich okolicznościach można ludzi skłonić do samoograniczeń skoro nikt nie wie, jak długo one potrwają. Żadna dotychczasowa pandemia nie rozwijała się w warunkach tak bardzo zmienionego klimatu. Te rozważania można podsumować dość banalnym stwierdzeniem – nikt z nas nie zna przyszłości. Być może będzie prozaiczna, a być może przerośnie nasze wszelkie wyobrażenia o niej. Przepraszam, nie zna jej nikt, poza psycho-guru. Jak bowiem inaczej odbierać udzielane przez nich rady? Branża psy- nie poprzestaje jednak tylko na słowach. Jej przedstawiciele rzucili się na pomoc i ratunek. Wielu z nich robi to z odruchu serca, charytatywnie, poświęca się dla innych. Inni, sprytniejsi zarabiają. Kogo ratują i komu pomagają? Oczywiście ofiarom! Kto jest ofiarą? Oczywiście, każdy, kto się nią czuje, ale nie tylko. Jeśli skrzywdzonych przez życie zabraknie, branża psy- zidentyfikuje ich i przekona, że zasługują na pomoc, że powinni się jej poddać. A jeśli mimo to, miałoby ich zabraknąć, przekonają nas, że te przeżycia niepoddane terapii, pozostawione same sobie mogą przynieść w przyszłości katastrofalne skutki. Czy można jednak winić ludzi za chęci niesienia pomocy? Można. 11 września 2001 roku tysiące psychologów, psychoterapeutów i pracowników socjalnych kierowanych godnym szacunku ludzkim odruchem, dobrowolnie zdecydowały się udać na miejsce katastrofy, aby udzielić psychicznego wsparcia ofiarom ataku na Word Trade Center. W obliczu zaistniałej tragedii ich cel był prosty – ochronić ludzi przed przyszłymi konsekwencjami traumy, zapobiec rozwinięciu się syndromu stresu potraumatycznego (PTSD). W tym celu wykorzystali procedurę znaną jako debriefing psychologiczny (psychological debriefing – PD). Metoda składa się z serii rozmów, których celem jest umożliwienie skonfrontowania się ofiary z tragicznym wydarzeniem i podzielenie swoimi emocjami z doradcą. Dzięki temu ma ona lepiej ustrukturyzować wspomnienia dotyczące tego wydarzenia. Sesje PD często umożliwiają rozmowy na temat swoich traumatycznych przeżyć z innymi ofiarami tego samego wydarzenia. PD przeprowadza się natychmiast po lub w trakcie pierwszych trzech dni po kryzysie. Metodę stosuje się, aby udzielić pierwszej psychologicznej pomocy osobom poszkodowanym, tym, którzy widzieli rannych lub zabitych lub udzielali im pierwszej pomocy. 11 września 2001 roku większość psychologów pomagająca tym, którzy przeżyli ataki terrorystyczne, wykorzystywała debriefing psychologiczny (PD), aby ochronić ich przed PTSD. Czy udało im sią osiągnąć ten chwalebny cel? Gorzka i trzeźwa odpowiedź brzmi NIE. Nie mogli go osiągnąć, ponieważ to co próbowali robić w następstwie katastrofy WTC było pozbawione wartości. Co gorsza, rytuały, którym poddawali ofiary i świadków tragedii, miały na nie szkodliwy wpływ. Czy jednak biorąc pod uwagę szlachetne pobudki, które kierowały wolontariuszami niosącymi pomoc psychologiczną, nie powinniśmy ich usprawiedliwić? Odpowiedź ponownie brzmi NIE. Podstawową powinnością każdego profesjonalisty jest odpowiedzialność za zdobycie wiedzy, która może być w praktyce wykorzystana do pomocy innym. W owym czasie, kiedy próbowali nieść pomoc ofiarom zamachów na WTC, powinni mieć świadomość co najmniej dwóch rzeczy: braku naukowych dowodów na skuteczność PD i uzdrawiającej siły ludzkiej odporności, która powoduje, że u większość z nas nie rozwija się PTSD. Niestety, stało się to oczywiste dopiero w 2011 roku za sprawą specjalnego wydania flagowego czasopisma American Psychological Association (APA) – „American Psychologist”. Wydanie to zawierało kilkanaście recenzowanych artykułów. Jeszcze przed ukazaniem się tego numeru drukiem, media zareagowały na jego treść. Jednym z pierwszych prominentnych czasopism, które opublikowało swój komentarz, był „The New York Time”. To, co w nim napisano, wydawało się szokujące dla wszystkich:
Eksperci znacznie przeszacowali liczbę osób w Nowym Jorku, które mogły cierpieć z powodu długotrwałego stresu emocjonalnego. Terapeuci ruszyli, by ukoić ofiary za pomocą metod, które później okazały się szkodliwe dla niektórych z nich[2].
Raport zatytułowany Dziesięć lat później nie przedstawiał żadnych wątpliwości – ofiary, którym udzielono pomocy psychologicznej, po dziesięciu latach radziły sobie z PTSD dużo gorzej od tych, którzy mieli szczęście nie natknąć się na niosących pomoc[3]. Dlaczego? Bo, jak pokazują badania, organizmy większości z nas są doskonale przygotowane przez ewolucję do radzenia sobie z podobnymi sytuacjami i wystarczy im nie przeszkadzać. Brzmi gorzko? Cóż, powrócę raz jeszcze do banalnego i boleśnie prawdziwego stwierdzenia „nikt nie zna przyszłości”. Nie znali jej psychologowie, którzy ruszyli pomagać na ruiny WTC. Nie znają jej współcześni epidemiolodzy i wypowiadający się w mediach psycho-guru. Ja także jej nie znam. Znam jednak dość dobrze przeszłość i skutki działań inicjowanych przez ludzi, którym wydaje się, że przyszłość znają. Aż nazbyt często ofiary, którym chcą pomóc, ostatecznie stają się ich ofiarami. Znam też wyniki badań, które pokazują, że ludzie posługujący się własnym zdrowym rozsądkiem w większości przypadków doskonale radzą sobie z podobnymi sytuacjami. W sytuacjach takich, jaka miała miejsce po 11 września 2001 roku, jak ma miejsce teraz i w wielu podobnych wygranymi niezmiennie pozostają przedstawiciele branży psy-. To oni budują swoje znaczenie, to ich wizerunek się umacnia. Im większej liczbie ofiar udzielą „pomocy”, tym większe będzie zapotrzebowanie na ich usługi w przyszłości. Ich będzie też chronił immunitet niesienia „bezinteresownej pomocy”, a ja już widzę lecące w moim kierunku kamienie. Mimo to, do wszystkich tych zaleceń formułowanych przez epidemiologów, lekarzy, WHO i inne autorytety, które coś mogą wiedzieć i coś rzeczywiście mają do powiedzenia na temat obecnej sytuacji dołączyłbym jeszcze jedno: „Jeśli nie jest to niezbędne, unikaj kontaktu z przedstawicielami branży psy-, bo niewykluczone, że weźmiesz udział w kolejnym, niekontrolowanym eksperymencie, którego skutków nikt nie zna, a które odczujesz wyłącznie ty”.   W drugiej części dowiesz się o tym, dlaczego w przeciągu 200 tysięcy lat ewolucja mimo wszystko wyposażyła nas w lepsze metody radzenia sobie w trudnych sytuacjach niż psychologowie przez ostatnie sto lat, a także o tym, jak żyć bez psychologa w czasach zarazy. [1] Ingleby, D. (1972). Ideology and the human sciences: Some comments on the role of reification in psychology and psychiatry. In T. Pateman (Ed.) Countercourse: A handbook for course criticism, (pp 51–81). Harmondsworth, UK: Penguin [2] B. Carey, Sept. 11 Revealed Psychology’s Limits, Review Finds. “The New York Times”, July 28, 2011. [3] Bardzo szczegółowo opisałem debriefing psychologiczny, badania nad jego skutecznością, skutki działań psychologów podczas WTC i obecny stan wiedzy na ten temat w rozdziale 7 zatytułowanym O psychologach na zgliszczach, czyli traumatyczna turystyka i katastroficzny biznes w tomie 3 mojej Zakazanej psychologii, który ukazał się w 2019 roku nakładem wydawnictwa Bez Maski.
Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.