Dzięki publicznej wypowiedzi Beaty Pawlikowskiej na temat leków antydepresyjnych większość Polaków, do gruntownej znajomości techniki skoków narciarskich, mikrobiologii i strategii wojennych dodała nową specjalizację. W ekspresowym tempie staliśmy się ekspertami w psychofarmakologii.
Histeryczne reakcje na tę wypowiedź powinny przerazić (choć wątpię, czy tak się stanie), bo uwidocznił się w nich nasz stosunek do autorytetów i wyobrażenie o zdolności racjonalnego myślenia zwykłych ludzi. Jeśli, zdaniem niektórych psychiatrów i osób ich wspierających, wypowiedź na temat psychofarmakologii sformułowana przez dziennikarkę specjalizującą się w podróżach ma tak ogromną siłę rażenia, że należy ją ścigać sądownie lub za pomocą prokuratora, to z tej konstatacji rodzi się szereg pytań. Czy lekarze psychiatrzy, przedstawiciele zawodu zaufania społecznego, cieszą się tak niskim autorytetem, że obawiają się o decyzje pacjentów podejmowane pod wpływem takich wypowiedzi? A jeśli tak, czy ten brak zaufania nie jest przypadkiem efektem ich wieloletniej pracy z pacjentami? Czy poziom edukacji w naszym społeczeństwie jest tak zatrważający, że przeciętny Polak w swoich decyzjach zdrowotnych nie potrafi rozróżnić autorytetu lekarza specjalisty lub naukowca od pierwszego lepszego celebryty? A może w trakcie edukacji nauczono go gardzić prawdziwymi autorytetami i zachęcano do tego?
Jeśli nawet niektóre tylko odpowiedzi na te pytania są twierdzące, to powinniśmy zadrżeć z lęku i gruntownie przemyśleć, jakie koszmarne błędy popełniliśmy w edukacji, w budowaniu relacji pomiędzy służbą zdrowia a pacjentami, w tworzeniu wizerunku naukowców, którzy są jedynymi osobami zdolnymi wypowiadać się kompetentnie na temat wyników badań naukowych. Prokurator nie naprawi tych błędów, nawet jeśli za pomocą policji będzie prześladował każdego, kto opowiada pseudonaukowe bzdury. Nie tędy droga, a fakt, że próbujemy nią podążać jest zatrważający, bo oznacza, że już zaszliśmy za daleko i nie potrafimy z niej zawrócić.
Uważniejsze przyjrzenie się toczącej dyskusji odkrywa jej drugie dno – odwieczny konflikt pomiędzy zwolennikami modeli biologicznych i psychologicznych leczenia chorób psychicznych. Wiem, wiem, że są tacy, którzy łączą oba podejścia. Jednak zaskakująco wielu zwolenników psychoterapii popiera lub usprawiedliwia wypowiedzi Pawlikowskiej, podczas gdy wśród atakujących królują adwokaci podejścia biologicznego. Niestety, od dawna wrogiem obu ugrupowań nie jest choroba psychiczna. Czyż to nie w nią powinno być skierowane ostrze uwagi? Kością niezgody w tym sporze jest pacjent, który będzie wybierał gdzie zostawi swoje pieniądze – u psychiatry, u którego odnowi lub zmieni swoją receptę, czy w gabinecie psychoterapeutycznym.
Depresja jest dzisiaj prawdopodobnie najczęściej naddiagnozowanym zaburzeniem psychicznym na świecie i co za tym idzie, najczęściej niepotrzebnie leczonym, ale ten fakt nie budzi niczyjego niepokoju. To nie jest żaden problem, bo depresja to wspaniała wielka dojna święta krowa. Nikt nie protestuje przeciwko rozszerzaniu kryteriów diagnozy. Dzięki temu krowa da więcej mleka! Wrzawa podnosi się wówczas, kiedy pojawia się zagrożenie, że część z tych niepoprawnie zdiagnozowanych pacjentów mogłaby zrezygnować z niepotrzebnego, często szkodliwego leczenia. Szkodliwego dla pacjenta i korzystnego dla usługodawcy. Dodajmy, że ów harmider podnosi się po obu stronach barykady, sam byłem wielokrotnym celem niewybrednych ataków zwolenników psychoterapii i nie wątpię, że ta wypowiedź również je sprowokuje. Na sztandarze, którym wymachują zaniepokojeni utratą pacjentów, wypisują ostrzeżenia: „To jest zniechęcanie do szukania pomocy!” Dzisiaj machają nim zwolennicy farmakoterapii, jutro będą to robić obrońcy psychoterapii. Dlaczego nikt nie wymachuje sztandarem z ostrzeżeniem: „Niepotrzebne leczenie jest groźne dla pacjentów”? Albo „Błędna diagnoza krzywdzi pacjenta”? No tak, kto miałby niby machać? Kto mógłby cokolwiek z tego mieć?
A co powiesz na temat tych badań, o których mówiła Pawlikowska? To pytanie zadano mi wielokrotnie w ostatnich dniach. Nic nie powiem. Studiuję psychologię dopiero 41 lat, badania prowadziłem tylko na czterech uniwersytetach w kraju i za granicą i nigdy nie specjalizowałem się w psychofarmakologii. Żebym mógł się wypowiadać, na ich temat, musiałbym poznać sposób doboru osób badanych do grup, modele teoretyczne w ramach których sformułowano hipotezy, kryteria diagnozy, modele eksperymentalne, które zastosowano, modele statystyczne zastosowane do obliczeń, ich słabości, moc statystyczną, uzyskane wartości statystyczne i kilkadziesiąt innych szczegółów, których znaczenie poznaje się po latach pracy naukowej i śledzenia badań w danej specjalizacji. Taką wiedzę na temat badań nad antydepresantami posiedli psychofarmaceuci, którzy latami uczą się o specyficznych problemach występujących w tych badaniach, o możliwych przekłamaniach, o ich słabych stronach, ale wy spytajcie tych, którzy uważają, że do tego wystarczy znajomość języka angielskiego i lektura abstraktu artykułu. A może nawet już tylko umiejętność obsługi Google translatora?
W etologii wyróżnia się kilka rodzajów stad. Najprostsze, to tak zwane stado anonimowe. Przykładem jest ławica ryb. To grupa otwarta – każdy osobnik tego samego gatunku może do nich dołączyć, a wskazówką, że jest to odpowiednia grupa często jest ubarwienie lub zapach. Określenie anonimowe jest znamienne. Członkowie takiego stada nie znają się osobiście. Zabicie przez drapieżnika jednego lub kilku osobników z ławicy ryb nic nie zmienia w życiu pozostałych. W takim stadzie nie ma również hierarchii ani przywódców. Przewodzi ta ryba, która porusza się w bardziej zdecydowany sposób od innych. Ona to bowiem najprawdopodobniej dostrzega niebezpieczeństwo lub pokarm.
Wyższe ewolucyjnie są stada, w których występuje hierarchia, a pozycję w tej hierarchii zdobywa się za pomocą walorów fizycznych i umysłowych. Przewodnikiem stada staje się osobnik najbardziej doświadczony, bo od jego wiedzy i doświadczenia zależy dobrostan całego stada. Jest autorytetem, a inne osobniki poszukują autorytetów. Takimi wysoce wyspecjalizowanymi stadami były kiedyś grupy ludzkie. Wytworzyły pojęcie autorytetu i kultywowały je. Napisałem były, bo śledząc tę histeryczną dyskusję, która stała się przyczynkiem do tych paru przemyśleń, nieodmiennie przychodzi mi na myśl pewne doświadczenie, które dawno temu przeprowadził niemiecki uczony Erich von Holst na strzeblach potokowych. Oto, na czym polegało:
Usunął on operacyjnie tylko jednej rybce przodomózgowie, w którym znajdują się – przynajmniej u tego gatunku – wszystkie reakcje łączności z ławicą. Strzebla pozbawiona przodomózgowia widzi, pływa i je jak ryba normalna; jedyna cecha zachowania się, jaka odróżnia ją od zdrowej ryby, polega na tym, że jest jej obojętne, gdy wydostaje się z ławicy i żadna z jej towarzyszek nie płynie za nią. Brakuje więc jej tej pełnej wahania czujności normalnej ryby, która nawet jeżeli najbardziej zdecydowanie chce płynąć w pewnym kierunku, rozgląda się już przy pierwszych ruchach za innymi członkami ławicy i uzależnia swoje zachowanie od tego, czy one za nią płyną i jak licznie. Wszystko to nic a nic nie obchodziło ryby pozbawionej przodomózgowia; gdy tylko ujrzała pokarm, albo gdy z jakichkolwiek innych względów chciała zboczyć z drogi, płynęła bez wahania w obranym kierunku i – o dziwo! –cała ławica płynęła za nią. Operowane zwierzę zupełnie jednoznacznie stało się wodzem właśnie przez to swoje upośledzenie.[1]
Obserwując otaczające mnie stado ludzkie, nie mogę opędzić się od przekonania, że nastąpił jakiś rodzaj inwolucji, który uwstecznił nasze zachowania, do tych, charakterystycznych dla stada anonimowego, a my zamiast autorytetów wybieramy sobie za przywódców osobniki jednoznacznie upośledzone, ale za to zdecydowane i nieświadome ograniczającego je upośledzenia.
[1] K. Lorenz, Tak zwane zło. PIW, Warszawa 1996.

O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Drogi Panie Tomaszu,
dziękuję za ten artykuł.
To wszystko prawda, o której ja już dawno wiem.
Mam tu na myśli eksperyment z rybkami.
Lecz nikt do tej pory tak trafnie nie nadał tym zjawiskom, tym fenomenów, odpowiedniego kształtu słów.
Właściwie to przyznam się szczerze, że jest to pierwszy artykuł, który komentuję. Bo z odwagą i ekshibicjonizmem internetowym u mnie krucho. Ale u Pana na portalu czuję się bezpiecznie i niszowo, więc wyznam wszystko, jak było.
#
Wysłałam ten artykuł leciwym pracownikom dydaktycznym, którzy siedzą po dwa lata na urlopach zdrowotnych przedłużanych z miesiąca na miesiąc, albo z roku na rok, ze zdiagnozowaną naciąganą depresją.
Ja uważam tak, że naciąganą, ponieważ z ich relacji wychodzi materiał na scenariusz rosyjskiego dramatu psychologicznego, a z dokumentacji medycznej i opisanej etiologii „depresji” u pacjenta na kartach wypisowych ze szpitala – wychodzi materiał na scenariusz najwyżej filmu obyczajowego.
Schemat jest prosty:
Po wyłudzeniu znacznej ilości pożyczek/kredytów z parabanków i wpadnięciu w pętlę zadłużeniową, bezceremonialnie wpierw należy napisać do najstarszego potomstwa list pożegnalny informujący o zamiarze popełnienia samobójstwa, po czym wysłać go „przez przypadek” do własnej pracy, tym samym stawiając wszystkich na równe nogi w swoim zakładzie pracy i wpędzając ich wszystkich w okrutne poczucie winy. Potem należy do torby z laptopa wziąć największy nóż kuchenny i iść do najbliższego parku na ławeczkę w godzinach późnowieczornych, gdzie przechyli się „małpeczkę”, lub dwie, i czekać na dalszy bieg wypadków.
A co… Niech służby mnie szukają po okolicy!
Przeważnie potem przyjeżdża Pogotowie Ratunkowe, Policja, i po deklaracjach długo poszukiwanego przez GPS delikwenta, że chce popełnić samobójstwo, odwozi się go z ławeczki na najbliższy oddział psychiatryczny, choćby nawet z braku miejsc miał leżeć przypięty w pasach na korytarzu.
Podczas kilkutygodniowego pobytu na takim oddziale pacjenci wymieniają między sobą doświadczenia oraz wiedzę, jak można „w ciula” robić system i uczą się uprawdopodabniania symulacji choroby. Wiedzą, że leki można wykupywać (najlepiej jako dowód wykupu na fakturę VAT), ale już niekonieczne trzeba je zażywać.
Jednak są i tacy, którzy posłusznie i potulnie łykają wszystko, byle mieć mocne „żółte papiery” (które oczywiście są białe), wyniszczając swoją wątrobę i trzustkę.
Wg wyznań wielu z nich, aby podrasować swój ciężki stan zdrowia i diagnozę, najpewniej jest chodzić do psychiatry prywatnego, i prosić go po wyjściu o ponowne skierowanie na szpital.
Relacjonowali, że można go jeszcze czymś delikatnie przyszantażować, że jak tego skierowania nie da, to się pacjent powiesi, albo takie tam…
Jednak często aż takiej artylerii nie trzeba używać, bo czynnik ekonomiczny (finansowy) zupełnie rozwiązuje sprawę.
Z mojego grona tych pacjentów psychiatrycznych, których obserwuję, a korzystających z prywatnej „opieki” psychiatrycznej, nie było ani jednej osoby, która na wizycie prywatnej otrzymałaby odmowę do wystawienia skierowania na szpital, gdy się o to zwróciła. I kilku z nich potwierdziło, że wiązało się to z dodatkową opłatą (nieoficjalnym cennikiem).
Leki wykupione, dany koncern farmaceutyczny jest zaspokojony, o to chodzi. Za każdym razem, po kolejnej wizycie, łącznie z lekami, kilka stówek idzie z kieszeni tego pacjenta, na co on się godzi w imieniu swych interesów, na jakich mu zależy.
To jest wersja bardziej optymistyczna, gdy ci symulanci owych leków nie spożywają. Ale bywa gorzej, gdy jednak je biorą (a tak naprawdę nie musieliby) i powoli stają się naprawdę inwalidami na ciele i na umyśle.
Bo przez opóźnianie powrotu do pracy, to tak naprawdę oni popadają w pewnego rodzaju egzystencjalne odrętwienie, lenistwo i marazm, dewastując własny organizm, a jeżeli tam u podłoża leży Zespół Zależności Alkoholowej, to właśnie on dyktuje im stwarzanie sobie super wygodnych warunków, aby mieć wieczną „labę”, być na ciągłym urlopie, nie mieć żadnych obowiązków związanych z pracą (czyli obowiązek trzeźwości), mieć dużo wolnego i żadnych rygorów.
No, po prostu żyć, nie umierać!
A alkoholizm się dalej rozwija…
Nie jestem pewna, czy wiecie, co chcę Panu i Wam, Kochani, uświadomić.
#
Na moją sugestię, że powinni – ci pacjenci – zakończyć ten „high life” i wrócić do pracy, spotkałam się z atakiem i zarzutami o brak empatii.
A gdy wysłałam im Pański artykuł, wylał się na Pana hejt pod postacią szeroko pojętej dialektyki pogardy.
I ja bardzo dziękuję za ten artykuł, bo to jest czysty „trigger” emocjonalny, ponieważ ujawnia prawdę o rzeczywistości u tych osób, obnaża ich z tego kłamstwa oraz teatru, i dlatego wywołuje u nich skrajne emocje.
Ja ujrzałam dzięki temu tekstowi ich oblicze, o jakie bym ich nigdy nie posądzała. I kolacji już z nimi nie zjem.
Nie zjem dlatego (choć jestem wielkim łasuchem i smakoszem podniebienia), że nie okazują szacunku osobie, którą ja bardzo szanuję.
I zamiast po prostu wyrazić konstruktywną krytykę popartą konkretnymi argumentami, to potrafią jedynie rzucać inwektywami, obrażać, być cynicznymi, i szydzić z kogoś.
Uważajmy jako ludzie na osoby, które szydzą z innych, uważajmy na szyderców oraz na cyników.
To jest świadectwo o toksyczności takich ludzi.
I jeśli są zdolni szydzić z innych poprzez brak obiektywizmu, to przy sprzyjających wiatrach to my możemy stać się obiektem ich szyderstwa i zadawanej przykrości.
Jest mi dzisiaj bardzo przykro.
Ale zarazem jestem wdzięczna, bo poznałam naturę osób, o których miałam bardzo wysokie mniemanie, a okazali się ludźmi bardzo nieżyczliwymi w stosunku do naszego krajana, który odnosi sukcesy w danej dziedzinie.
Ogólne w Polsce obserwuję z przykrością, że nie potrafimy się cieszyć z sukcesów innych osób, zaś najbardziej – z konkurencji w tej samej branży. A przecież zgodnie z zasadami „fair play” powinniśmy umieć pogratulować drugiej osobie, że odniosła sukces, że jej się udało, że się wraz z nią cieszymy, że jej się powodzi.
I powinniśmy bez żadnego wstydu, a z pokorą umieć zapytać:
„Powiedz mi, proszę, jak odniosłeś taki sukces?
Chciałabym się od Ciebie tego nauczyć.
Podziwiam Cię”.
Czemu my tak nie potrafimy?
Ani na ulicach się nie uśmiechamy?
Dlaczego my jesteśmy tacy zamknięci?
I dlaczego po uśmiech i radość z życia trzeba wędrować aż na Dalekie Południe, w kierunku równika…?
Albo do Gruzji, lub Grecji, lub Guany…?
Jak to jest, czy to kwestia Słońca, że tam ludzie życie tak mięsiście przeżywają?
I wspólnie biesiadują, i grają, i śpiewają…?
A przecież u nas też byli tacy, co mieli takie DNA…
Hucułami ich zwali, krzywd w sobie nie pielęgnowali, bo przychodził nowy dzień i czas na zabawę.
„Niech słońce nie zachodzi nad gniewem waszym” – tak w swym „Liście do Efezjan” (Efez. 4; 26-27) zalecał twórca chrześcijaństwa, niejaki Paul z Tarasu (ten marketingowiec, co miał rzymskie obywatelstwo i łeb do interesów).
I u Hucułów to było ze wszech miar zdrowe, najlepszy antydepresant – bieszczadzkie połoniny, kuce huculskie, pyszne jedzenie, i zabawy przy ognisku okraszone spontaniczną „ars amandi”…
Ciekawa jestem, co by na taką alternatywną formę terapii powiedział hinduski psychiatra – Vikram Patel.
Bo wg moich skromnych obserwacji, gdy brak psychiatrów, to my sami – jako ludzie – sami dla siebie jesteśmy jedynym „zbawieniem”, lekarstwem i ukojeniem.
Barierą jest jedynie deficyt neuronów lustrzanych w naszym mózgu, odpowiedzialnych za empatię.
Ale i to już nie będzie barierą i ograniczeniem, skoro transhumaniści pokładają nadzieję i widzą rozwiązania w inżynierii genetycznej.
Nie wiem, jak Pan i nasi ukochani Czytelnicy sądzą, ale chyba możemy dopomóc ewolucji gatunku „homo sapiens”…???
Już i tak jesteśmy na wiele sposobów zmodyfikowani genetycznie.
Czas świadomie przejąć ten ster.
Piszecie poniżej, proszę.
Oczywiście, piszcie bardzo ostrożnie i SCE-PTY-CZNIE.
(…)
Do zobaczenia w najbliższą środę w przepięknym Wrocławiu!
#
Ściskam wszystkich gorąco.
😘
Podoba mi się Pana wyważona reakcja na film Beaty Pawlikowskiej.
Moim zdaniem w naszym społeczeństwie mamy kryzys zaufania, który wynika z dużej ilości kłamstw oraz braku uczciwości. To powoduje, że warto wszystko sprawdzić, nawet zalecenia lekarzy.
W przypadku antydepresantów można znaleźć trzy metaanalizy, które kwestionują działanie tych leków:
1) Pierwszą metaanalizę wykonał Irving Kirsch, PhD w 2008 roku. Kirsch badał wtedy efekt placebo na Harvard Medical School i przypadkowo zainteresował się tym badaniem. Efektem jego pracy jest książka:
„Nowe leki cesarza. Demaskowanie mitu antydepresantów”
2) Drugą metaanalizę w 2018 roku wykonał zespół Dr Klausa Munkholma z Cochrane Denmark. Badanie jest opisane w artykule Wprost: „Czy antydepresanty rzeczywiście działają? Odpowiedź może cię zaskoczyć”
3) Trzecia metaanaliza została wykonana w 2022 roku przez Profesor Joanna Moncrieff na University College London. O tych badaniach wspomina Beata Pawlikowska.
Na YouTube są wywiady z autorami tych badań co pomaga lepiej zrozumieć ich wyniki i kontekst.
Te trzy badania oraz spór o skutki uboczne (pod adresem antydepresantów są wysuwane bardzo poważne oskarżenia) pokazują, że wśród psychiatrów i naukowców nie ma zgody co do tego jak antydepresanty działają i czy leczą depresję.
Trudniejsze jest określenie kto w tym sporze ma rację. Tutaj pomaga zapoznanie się z historią psychiatrii (polecam wywiady z Robertem Whitakerem) oraz przyjrzenie się sposobom działania firm farmaceutycznych. Kiedy już to zrobimy to można określić kto w tym sporze jest bardziej wiarygodny, a co za tym idzie kto ma rację.
Bardzo ciekawy komentarz, bardzo esencjonalny, zachęcający do zgryzienia się w temat.
Dziękujemy.
Warto zapoznać się z filmami na temat antydepresantów zrobionymi przez dziennikarzy śledczych z Dani, Francji, USA oraz Niemiec:
Mroczna strona antydepresantów – Farmakoterapia
Śmierć na Receptę Dokument Lektor PL
The Untold Story of Psychotropic Drugging – Making a Killing – Full Documentary
Tabletten gegen Depressionen | WDR Doku
Do: Dr Tomasz Witkowski
Na kanale Copernicus obejrzałem Pana wykład Czy psychologia to jeszcze nauka? W związku z tym co Pan mówił o biegłych sądowych oraz o eksperymencie Rosenhana jestem ciekawy co Pan myśli o informacjach zawartych w dwóch pierwszych filmach.
1) W filmie „Mroczna strona antydepresantów” jest mowa o tym, że w USA, Kanadzie, Australii oraz Holandii są sprawcy morderstw, którzy mają obniżone wyroki ponieważ dokonali ich w trakcie kuracji antydepresantami. Dokładniej został omówiony przypadek Holendra, który zastrzelił 3 osoby (od 34:07). Ponieważ obrona twierdziła, że przyczyniły się do tego antydepresanty Sąd Najwyższy Holandii zażądał przeprowadzenia eksperymentu naukowego, który miał sprawdzić, czy antydepresanty zwiększały agresję u tego człowieka. Eksperyment to potwierdził.
2) W filmie „Śmierć na Receptę” dziennikarze wybierają się z ukrytą kamerą do 6 gabinetów lekarskich (od 6:39). Każdemu lekarzowi dziennikarz mówi o tych samych dolegliwościach aby sprawdzić jakie diagnozy zostaną postawione oraz jakie będą zalecenia. Wynik tego eksperymentu był łatwy do przewidzenia.
Obejrzę w wolnej chwili i dam znać.
Jak każda osoba robiąca w nauce oraz edukacji, cały czas poszukuję inspiracji jak przekazywać wiedzę lepiej, doceniam i podziwiam jak potrafią streścić i przystępnie przekazać często skomplikowaną wiedzę książki popularno naukowe, a także także pani Beata Pawlikowska w filmie „Depresja. Najnowsze badania naukowe”.
W dyskursie naukowym liczą się tylko argumenty. W trakcie prowadzonych zajęć zawsze są momenty, gdy studenci zadają wiele pytań – większość zwykłych, ale trafiają się też naprawdę celne, trudne dla mnie, pokazujące np. błąd, brak wiedzy. Jako naukowiec dziękuję za to i czuję satysfakcję, ponieważ widzę że myślą, to ich interesuje, myślą krytycznie – akademia żyje.
W tej kategorii, dyskursu naukowego, postrzegam film pani Pawlikowskiej, natomiast jako zupełnie spoza dyskursu (a ze świata biznesu), postrzegam zachowanie pani Herman: zastraszanie pozwami sądowymi, słowa: „Czas zacząć karać”. „Dość walki tylko słowem pisanym, czas na sąd”. Widzę w tym wyłącznie walkę o ochronę swoich dochodów. Psychiatra bierze 150-400 zł za wizytę 60-15 minut. Stąd mawia się, że na uczelni zostają tylko osoby, które mają np. bogatego męża lub przegrywy. Przykre. Nie mówi się o osobach, które zostały by dbać o następne pokolenie. Godzin jest mało, ale trzeba walczyć o publikacje, a tak naprawdę o dopisywanie się do badań. Na doktoracie dostaje się około 4000 – 5000, oczywiście to zależy od uczelni i od ilości studentów na studiach płatnych. To z tego są pieniądze, prawdziwe środki, nie jakaś mała kwota, a jeszcze większe są w grantach. Punkty, granty są bezwzględne, nieludzkie i zniekształcają prawdziwego naukowca w „pracownicę naukową”. To jest problem. Środowisko grzmi o tym od lat. Edukacja, tak samo jak i reszta medycyny, stała się biznesem. Trzeba z tym walczyć, ale rozsądnie.