Jedyną sformalizowaną procedurą, jaką nauki empiryczne dysponują, by usunąć twierdzenie z korpusu wiedzy, jest wycofanie publikacji. Kłopot polega na tym, że mechanizm ten jest ściśle powiązany z orzekaniem o moralnej winie. Uruchamia go fałszerstwo, plagiat albo kardynalny błąd proceduralny, a nie to, że uczciwie sformułowana hipoteza okazała się po latach zwyczajnie błędna. Kto chce coś z korpusu usunąć, musi najpierw kogoś oskarżyć.
W 1949 roku Beulah Jones zaczęła mówić rzeczy, których rodzina nie potrafiła zrozumieć. Trafiła najpierw pod opiekę psychiatryczną, potem na elektrowstrząsy, a kiedy i one nie przyniosły poprawy, w 1954 roku położono ją na stole operacyjnym i przecięto połączenia między jej płatami czołowymi a resztą mózgu. Z tego zabiegu nie wróciła już do domu. Resztę życia, aż do śmierci w 1989 roku, spędziła w zakładach opieki.
Christine Johnson, jej wnuczka jest bibliotekarką medyczną z Levittown w stanie Nowy Jork. Nie napisała wspomnień ani nie pozwała szpitala. Zrobiła to, co bibliotekarka umie najlepiej: zaczęła szukać dokumentów. Zebrała wokół założonej przez siebie strony kilkadziesiąt rodzin z podobnymi historiami i w 2005 roku zażądała od Fundacji Nobla, by pośmiertnie odebrała nagrodę z 1949 roku, przyznaną portugalskiemu neurologowi Egasowi Monizowi „za odkrycie wartości leczniczej leukotomii w niektórych psychozach”.
Odpowiedź dyrektora wykonawczego fundacji jest w tej historii bardziej znamienna od samej odmowy. Odebrać nagrody nie można, bo… statut nie przewiduje odwołania od decyzji komitetu. To nie jest argument merytoryczny i nie miał nim być. To jasny komunikat, że procedura odwrotna do przyznawania nagrody nie istnieje.
Poczet noblistów przypomina pilnie strzeżony budynek, do którego skrupulatnie wyselekcjonowani wybrańcy dostają się jedyną bramką działającą jednokierunkowo, podobnie jak te w metrze czy na stadionie. Bramki wyjściowej nikt tam nie przewidział. Dlatego wśród laureatów znajdziemy nie tylko Moniza z jego lobotomią, ale i Johannesa Fibigera, nagrodzonego w 1926 roku za odkrycie, że raka żołądka wywołuje pasożytniczy nicień i kilku innych uczonych dość mocno mijających się z prawdą. Żadnej z tych nagród nie odebrano i żadna odebrana nie będzie. Nie dlatego, że ktoś ich broni, lecz dlatego, że nie ma sposobu, aby to zrobić.
Fundacja Nobla nie jest tu przypadkiem odosobnionym. Cały społeczny system kontroli nauki zdaje się skonstruowany tak, jak budynek z obrotowymi drzwiami wejściowymi, które umożliwiają tylko wejście. Złudzenie kontroli nad tym, co dostaje się do jego wnętrza, uzyskuje dzięki temu, że stawia przy drzwiach czujnych bramkarzy, pilnie baczących, kto i z czym wchodzi do środka. Czy są oni jednak nieomylni? I czy wszystko, co raz dostanie się do wnętrza, powinno tam pozostać na zawsze?
Informacja dla oszczędnych: „Forum Akademickie” uwalniało kiedyś artykuły zza paywalla po 3 miesiącach od daty publikacji. Nie wiem, czy ten zwyczaj pozostał. Jeśli nie zależy ci na czasie, poczekaj i sprawdź.
Inne moje artykuły, które ukazały się w FORUM AKADEMICKIM:
Druga rozmowa z Janem Pińskim: jak budować odporność psychiczną dzieci, które sygnały kryzysu są naprawdę ważne, jak szkodzą media społecznościowe i dlaczego rozdrapywanie traumy bywa groźniejsze od samej traumy.
Zapraszam do wysłuchania drugiej już rozmowy, którą dla swojego kanału przeprowadził ze mną Jan Piński.
O czym rozmawialiśmy
Zamiast pytać, jak chronić dzieci przed kryzysem, lepiej zapytać, jak budować ich odporność. Gdy kryzys już wybuchnie, zostaje gaszenie pożaru. Różnimy się wprawdzie wrodzoną siłą układu nerwowego, ale umiejętności radzenia sobie z trudnościami nabywamy przez całe życie. Pokazał to już Aaron Antonovsky, który pytał, dlaczego część ocalałych z obozów zagłady zdołała potem założyć rodziny i normalnie żyć, a część utknęła w traumie. Odpowiedzią okazała się odporność psychiczna – i z pewnością nie buduje się jej, usuwając dzieciom z drogi wszystkie przeszkody.
Najlepsze wyniki dają programy, w których współpracują szkoła, nauczyciele i rodzice. Ostrzegam przy tym przed nadwrażliwym wyłapywaniem „sygnałów kryzysu”. Uwagę powinny zwrócić raczej gwałtowne zmiany: nastroju, wagi, kontaktów z rówieśnikami, a przede wszystkim problemy ze snem.
Rozmawiamy też o szkole, która wciąż działa według dziewiętnastowiecznego pruskiego wzorca i uczy posłuszeństwa zamiast krytycznego myślenia, oraz o mediach społecznościowych – świecie porównań, hejtu i ostracyzmu, do którego wpuszczamy dzieci, wyrządzając im ogromną krzywdę. Opowiadam o zjawisku „cyfrowych samookaleczeń”, w którym nastolatek atakuje sam siebie z fałszywego konta, by sprawdzić, czy ktokolwiek stanie w jego obronie.
Na koniec wracam do tezy, którą powtarzam od lat: psychika, podobnie jak ciało, potrafi sama zabliźnić ranę. Przekonanie, że traumę trzeba „wydobyć i przepracować”, to jeden z najszkodliwszych mitów pop-psychologii. Terapia rozdrapująca stare rany bywa wtórną traumatyzacją.
Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Rozmowa z Janem Pińskim o tym, dlaczego psychoterapia nie jest panaceum, ilu pacjentów wychodzi z gabinetu w gorszym stanie i jak wybrać terapeutę, który ma większą szansę pomóc niż zaszkodzić.
Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą dla swojego kanału przeprowadził ze mną Jan Piński.
O czym rozmawialiśmy
Mój sceptycyzm wobec psychologii zaczął się już na pierwszym roku studiów. W liceum, w klasie biologiczno-chemicznej, nauczono mnie, że w nauce zwykle obowiązuje jedna dominująca teoria, a gdy okazuje się błędna, wypiera ją lepsza. W psychologii zastałem kilkanaście konkurujących koncepcji osobowości, a wykładowcy radzili, by wybrać tę, która nam „pasuje”. To nie jest nauka. Z tego niepokoju wyrosła „Zakazana psychologia” – miała być jedną małą książką, a stała się trylogią, i nawet ona nie wyczerpała tematu.
Psychoterapia nie jest panaceum. Dostępne badania pokazują, że 10–20% pacjentów wychodzi z gabinetu w gorszym stanie niż do niego weszło. Średnio co trzeci przerywa terapię i znika – nie wiemy, czy dlatego, że mu pomogła, czy dlatego, że mu zaszkodziła. W leczeniu depresji odsetek takich zniknięć sięga nawet 60%. Jeden z przeglądów wykazał, że zaledwie 3% badań nad skutecznością psychoterapii w ogóle mierzyło skutki negatywne. To tak, jakbyśmy badali leki, nie pytając o działania uboczne.
Jak więc wybrać terapeutę? Najlepiej zacząć od psychologa klinicznego i jego diagnozy. Terapeuta powinien w ciągu kilku spotkań postawić diagnozę, ustalić z nami cel i orientacyjny czas terapii, mieć ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej i pracować metodami opartymi na dowodach. Więcej takich wskazówek zebrałem w „poradniku pacjenta terapii eksperymentalnych” w drugim tomie „Zakazanej psychologii”.
Rozmawiamy też o tym, co w psychologii jest twardą nauką – prawa uczenia się, zapamiętywania i spostrzegania – oraz o tym, co jest modą: o naddiagnozowaniu ADHD u dzieci, które po prostu dojrzewają wolniej od rówieśników, i o „dyktaturze szczęścia”, w której smutek i żałoba uchodzą za usterki do naprawienia w terapeutycznym pit stopie. Tymczasem negatywne emocje są naturalną, ewolucyjnie ukształtowaną częścią naszego życia.
Pod koniec mówię o stoicyzmie, który przebija spomiędzy wersów „Tryptyku haniebnego”, i o polskim, bezpłatnym wydaniu podręcznika Vikrama Patela „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, przygotowanym z inicjatywy Klubu Sceptyków Polskich.
Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii i rozmowy z terapeutami zebrałem w książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Tak zatytułowano rozmowę, którą dla Gazety Wyborczej przeprowadził ze mną Kasper Kalinowski. Zapraszam do lektury!
Kasper Kalinowski: Skąd pomysł na wydanie w Polsce podręcznika do samopomocy dla osób chorych psychicznie?
Dr Tomasz Witkowski: To nie tylko samopomoc, to też instruktaż, jak pomóc bliskim.
Inspiracją jest książka „Where There Is No Psychiatrist” prof. Vikrama Patela i prof. Charlotte Hanlon. I związany z nią model myślenia o „psychicznej pierwszej linii”, która jest odpowiedzią na banalny i brutalny fakt – w wielu miejscach świata specjalistów jest za mało, by „klasyczna psychiatria” mogła pomóc zażegnać kryzys zdrowia psychicznego.
Gdy Patel zaczynał pracę jako psychiatra, wyjechał do Zimbabwe, gdzie pisał doktorat. W tym kraju przypadał jeden psychiatra na 1,5 mln mieszkańców. W Czadzie, Erytrei i Angoli było jeszcze gorzej – tam jeden psychiatra przypadał na cały kraj.
Patel postanowił dać potrzebującym podręcznik. Nie ma w nim metod niepotwierdzonych naukowo porad czy opinii. To zbiór metod dostępnych dla przeciętnego człowieka. Nie trzeba być specjalistą, by je zastosować.
Podręcznik powstał na wzór wcześniejszego i sprawdzonego na całym świecie „Where there’s no doctors” („Kiedy nie ma lekarza”) , który jest uniwersalnym, kompendium medycznym opisującym większość sytuacji zdrowotnych, medycznych, urazów, chorób podstawowych oraz sposobów radzenia sobie w sytuacji, kiedy nie ma dostępu do lekarza.
Kim jest Vikram Patel?
– To niesamowity człowiek. Był bardzo chorowitym dzieckiem, kilka razy otarł się o śmierć. Gdy postanowił zostać lekarzem, stwierdzono, że nie dożyje przecież czasu rozpoczęcia studiów medycznych.
Nie tylko skończył studia, ale został jednym z najbardziej znanych psychiatrów na świecie. W 2015 r. tygodnik „Time” uznał go jednym ze 100 najbardziej wpływowych ludzi świata.
To Patel pokazał Zachodowi skalę cierpienia psychicznego w krajach rozwijających się. Do pewnego czasu uważano, że np. depresja dotyczy tylko cywilizacji zachodniej.
To m.in. Patel i jego współpracownicy odkryli, że depresja dotyka w takim samym stopniu ludzi z krajów biednych, jak ludzi Zachodu.
W Zimbabwe spotkał Dixona Chibandę, jednego z kilku psychiatrów w tym kraju. Jego pacjentka popełniła samobójstwo tylko dlatego, że nie miała 10 dolarów na bilet, żeby móc przyjechać do szpitala. To mocno wstrząsnęło początkującym psychiatrą.
Chibanda zainicjował wówczas projekt „ławki przyjaźni”. To specjalnie oznaczone ławki, które są ustawiane w pobliżu przychodni czy w innych miejscach publicznych. Postanowił przeszkolić nieprofesjonalistów, żeby mogli pomagać osobom z problemami psychicznymi. Przydzielono mu do pomocy kilkanaście kobiet po pięćdziesiątce po kursach z profilaktyki AIDS. W Afryce to grupa, która cieszy się największym zaufaniem społecznym.
Jeśli ktoś ma jakiś problem, przysiada na ławce i zaczyna rozmawiać z jedną z nich. Okazało się, że metoda sprawdza się bardzo dobrze. Badania pokazały, że u połowy osób korzystających z tej formy pomocy nastąpiła redukcja objawów depresji.
Teraz Patel organizuje podobne interwencje w różnych miejscach świata – pomaga np. cierpiącym na depresję poporodową w Pakistanie.
Przykłady aktywności Patela i jego współpracowników, najczęściej wolontariuszy, można mnożyć. Badania pokazują, że są skuteczniejsze od formalnych systemów opieki zdrowotnej.
Właśnie te metody będę mogli poznać polscy czytelnicy?
– Tak, m.in. metody, które są stosowane na ławkach przyjaźni. Z grupą wolontariuszy kończymy pracę nad polskim wydaniem podręcznika Patela i Hanlon, który będzie nosił tytuł „Tam gdzie nie ma psychiatry”. W ciągu kilku tygodni każda osoba będzie go mogła za darmo ściągnąć ze strony http://www.tamgdzieniemapsychiatry.wordpress.com.
To wstyd, że nie wydano go dotychczas w Polsce. Jest dostępny w kilkunastu różnych językach na całym świecie.
Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Rozmowa z Anitą Różańską (Holistic News) ułożona z komentarzy widzów: jak rozpoznać, że terapia szkodzi, czy wolno nagrywać sesje, dlaczego terapia psychodynamiczna opiera się na błędnym modelu psychiki i skąd w szkołach pseudoterapie.
Tę rozmowę ułożyli widzowie Holistic News. Pod poprzednimi odcinkami pojawiły się setki komentarzy – od podziękowań przez osobiste historie po ostrą krytykę – i na wybrane z nich odpowiadam wprost.
Nadużywanie modnych diagnoz uderza w tych, którzy naprawdę cierpią. Zwolnienia lekarskie z powodu depresji należą do najczęściej wystawianych, a gdy zaczniemy patrzeć na każdą osobę z taką diagnozą jak na potencjalnego oszusta, najbardziej stracą rzeczywiście chorzy. Paradoksem jest też to, że kandydat na posiadacza broni musi przejść badania psychologiczne, a psycholog, który wystawia mu zaświadczenie – już nie.
Czy pacjent może nagrywać sesje? Tajemnica zawodowa wiąże terapeutę, nie pacjenta. Rozsądnie jest uzgodnić z terapeutą, że nagranie posłuży wyłącznie jako prywatna notatka. Jeśli terapeuta bardzo się przed tym wzbrania, powinna nam się zapalić czerwona lampka. Inny sygnał ostrzegawczy to poczucie, że bez kontaktu z terapeutą nie potrafimy już podjąć żadnej decyzji – to początek uzależnienia od niego.
Odpowiadam też na zarzut, że „nie rozumiem” terapii psychodynamicznej. Rozumiem ją dobrze: opiera się na modelu psychiki, którego badania nie potwierdzają. Nie ma dowodów na istnienie mechanizmu wyparcia, a nieświadomość to głównie procesy automatyczne, nie magazyn tłumionych popędów. Gdy taka terapia pomaga, działają czynniki niespecyficzne – relacja i kontekst – a nie jej teoretyczny rdzeń. Szkodzi natomiast rozgrzebywanie dzieciństwa. Za George’em Bonanno przypominam, że zespół stresu pourazowego rozwija niewielka część osób, które przeżyły wydarzenie traumatyczne.
Mówię też o szkołach, które powoli zamieniają się w ośrodki pseudoterapii, o kinezjologii edukacyjnej i „neurodydaktyce”, a na koniec polecam starą zasadę: niech się strzeże kupujący. Relacja z terapeutą jest także relacją handlową. Moje sądy – w przeciwieństwie do zachęt do terapii – nie stoją za żadną ofertą sprzedaży.
Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii i rozmowy z terapeutami zebrałem w książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Rozmowa z Arturem Mohrem (PST TV): dlaczego fotel terapeuty zastąpił konfesjonał, czym jest „kult cargo” w naukach społecznych i co łączy obietnicę samorealizacji z dążeniem do świętości.
Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą dla podcastu Praktyczna Strona Treningu przeprowadził ze mną Artur Mohr.
O czym rozmawialiśmy
Psychoterapia weszła w obszary, które przez wieki zajmowała religia. Fotel terapeuty pełni dziś funkcję konfesjonału: przychodzimy, by zrzucić z siebie ciężar wstydu i winy i zostać wysłuchanymi. Podobieństwa sięgają jednak dalej. W religii rodzimy się z grzechem pierworodnym i całe życie dążymy do nieosiągalnej świętości. W psychoterapii rodzimy się „zranieni” i całe życie gonimy za równie nieosiągalną samorealizacją „ukrytego potencjału”.
Tymczasem większość z nas jest po prostu przeciętna – to zwykłe prawo biologii i rozkładu normalnego. Jeśli mamy wyjątkowe zdolności, ujawniają się one zwykle już w dzieciństwie. Nie potrzebujemy kapłanów nowej religii, którzy w wieku dorosłym będą je w nas odkrywać.
Richard Feynman nazwał nauki społeczne „nauką kultu cargo”: naśladują gesty nauk ścisłych, nie rozumiejąc ich istoty. Wiele terapii działa podobnie. Zapycha luki w wiedzy wygodnymi domysłami, a poprawę, która przyszła sama – z upływem czasu albo przez powrót do średniej – zapisuje na swoje konto. Część zaburzeń mija nawet w kolejce do psychiatry.
Z religią łączy psychoterapię także odporność na falsyfikację. Wystarczy pojęcie „oporu”: im bardziej pacjent nie zgadza się z terapeutą, tym bardziej ma to dowodzić, że terapeuta trafił w czuły punkt. To tak, jakby chirurg uznawał krzyk pacjenta za dowód, że dobrze grzebie w ranie. Rozmawiamy też o tym, dlaczego wielu wybitnych naukowców było wierzących, o „bogu fizyków”, o odwołaniu mojego wykładu na Śląskim Festiwalu Nauki i o polskim wydaniu podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”.
Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Rozmowa o projekcie „Tam, gdzie nie ma psychiatry” przeprowadzona dla magazynu „Twój STYL” przez red. Magdalenę Jankowską.
Gdy zmagamy się z problemami psychicznymi, powinniśmy szukać pomocy u psychiatry lub psychologa. W świecie idealnym przyjąłby nas następnego dnia. Ale co robić, jeżeli żyjemy w miejscu, gdzie na wizytę u specjalisty trzeba czekać tygodniami? Pytamy psychologa, dr. Tomasza Witkowskiego.
PANI: Jako społeczeństwo jesteśmy w takim punkcie, że problemy psychiczne narastają (mówi się nawet o kryzysie zdrowia psychicznego), a kolejki do psychiatrów i psychologów nie maleją. System zawodzi. Jest wyjście z tej sytuacji?
DR TOMASZ WITKOWSKI: Oczywiście, że jest. To prawda, że czujemy się czasem bezradni, bo ulegliśmy w ostatnich dekadach trendowi intensywnej profesjonalizacji różnych sfer życia, które do tej pory były prywatne. Nie tylko wzywamy specjalistów do wbicia gwoździa w ścianę i podłączenia sprzętu AGD, ale nasze zdrowie fizyczne i psychiczne zostało zmedykalizowane i sterapeutyzowane. A to nie jest jedyny sposób życia. Przez wieki radziliśmy sobie z problemami inaczej. Samodzielnie albo z pomocą przyjaznych nam osób.
Chce pan powiedzieć, że możemy pomóc sobie i naszym bliskim w problemach psychicznych, nie będąc psychologami ani psychiatrami?
Chcę powiedzieć, że kiedy system zawodzi, narzędzia daje nauka. A system zawodzi w wielu miejscach na świecie. Podczas pracy nad moją książką „Giganci psychologii” spotkałem się z Vikramem Patelem, wybitnym psychiatrą, profesorem z Harvard Medical School. Kiedy Patel jako młody lekarz pojechał robić doktorat do Zimbabwe, odkrył, że jeden psychiatra przypada tam na półtora miliona mieszkańców. W Czadzie, Erytrei przypada jeden na cały kraj. To jest dopiero wyzwanie – jak pomóc ludziom w takich miejscach, bo przecież problemy psychiczne w krajach rozwijających się są równie intensywne jak w krajach Zachodu. Tam ludzie również cierpią z powodu nałogów, traum, chorują na depresję, zmagają się z agresją i innymi trudnymi emocjami. Ktoś może powiedzieć: no, ale w Europie mamy zupełnie inną sytuację. To prawda, mamy dobrych specjalistów, mamy leki i dowody, że interwencja psychiatryczna, psychologiczna i społeczna znacząco poprawia jakość naszego życia. Ale w zamożnych krajach Zachodu tylko połowa ludzi ma dostęp do tych profesjonalnych usług. Z powodu kolejek, ale też miejsca zamieszkania z dala od większego miasta, problemów komunikacyjnych z dojazdem na terapię. Z powodu braku pieniędzy, bo te usługi i leki nie są tanie. To jest problem dotkliwy u nas w Polsce, ale również w Niemczech, Belgii, Hiszpanii. Vikram Patel stworzył Centrum Globalnego Zdrowia Psychicznego i zaczął pracować nad narzędziami, które pomogłyby zniwelować tę przepaść pomiędzy wiedzą, którą posiadamy na temat skutecznych metod leczenia, a dostępem do niej. Obejść system. Zidentyfikować najskuteczniejsze techniki pomocy i dostarczyć tę pomoc tam, gdzie ludzie jej nie mają.
Jakie to techniki?
Jednym z pierwszych projektów, do którego przystąpił Patel, były „ławki przyjaźni” wymyślone przez psychiatrę z Zimbabwe Dixona Chibandę. Zwyczajne ławki oznaczone tabliczką o tej nazwie, ustawione wokół przychodni, szkoły, na skwerze obok instytucji publicznej. Ponieważ badania pokazują, że w większości krajów świata osobami budzącymi największe zaufanie są kobiety w średnim wieku – dojrzałe mamy, babcie – Chibanda wyszkolił grupę kobiet po pięćdziesiątce w metodach rozmowy terapeutycznej wziętych głównie z terapii poznawczo- behawioralnej. Były przygotowane do tego, że jeśli ktoś usiądzie na ławce przyjaźni, one przysiadają obok i rozpoczynają rozmowę z taką osobą. Kiedy badania pokazały, że skuteczność tej techniki jest wyższa niż pomocy ambulatoryjnej, projekt rozszerzono na cały kraj, a później sprawdzono jego skuteczność także w innych krajach świata.
Chciałabym umieć prowadzić taką rozmowę.
I na pewno może się pani jej nauczyć. Vikram Patel na początku szkolił głównie pracownice zdrowotnej opieki społecznej, potem do pomocy nastolatkom młodych wolontariuszy, bo jak pokazują badania, młodzież chętniej przyjmuje pomoc od rówieśników. Realizował swoje projekty w Afryce, ale także w Kanadzie i w stanie Washington w USA. Koncentrował się na wybranych problemach obecnych w danej społeczności, na przykład na zapobieganiu samobójstwom wśród młodych ludzi bądź depresji poporodowej. Wyniki były bardzo obiecujące, dawały od 60 do 70 procent skuteczności. To jest nawet dwa razy więcej niż w przypadku pomocy udzielanej tradycyjnie w przychodni.
Dlaczego, jak to możliwe?
Uważamy, że ta przewaga jest skutkiem udzielania pomocy w miejscu życia chorej osoby. Jak mówiłem, idealnie byłoby, gdybyśmy wszyscy mieli dostęp do profesjonalistów najwyższej klasy na zawołanie. Ale tak nie jest. Jeśli chora osoba musi pojechać do innego miasta, postać w kolejce, zmieścić się ze swoim problemem w czasie przewidzianym na wizytę, a potem wraca do siebie, do środowiska w którym nie ma wsparcia, jest jej trudno podążać za wskazówkami psychiatry. Dixon Chibanda miał pacjentkę, która popełniła samobójstwo. Nie miała 10 dolarów na autobus, żeby przyjechać do niego, do szpitala psychiatrycznego. Jej śmierć była impulsem, który zainicjował projekt „ławki przyjaźni”.
Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Terapia bywa droga. Specjalistów brakuje. Nie każdy ma dostęp do psychoterapeuty, ale każdy może nauczyć się, jak dbać o zdrowie psychiczne – swoje i bliskich. Dr Tomasz Witkowski wyjaśnia, dlaczego książka stworzona z myślą o krajach rozwijających się dziś może pomóc także w Polsce. W czym tkwi jej największa wartość?
Jak dbać o zdrowie psychiczne. Jedyny taki podręcznik
Przemysław Kołodziej: Na rynku jest bardzo dużo książek psychologicznych, zarówno naukowych, jak i popularnonaukowych. Podręczników, poradników, pozycji coachingowych. Wiele z nich obiecuje, że dowiemy się, jak dbać o zdrowie psychiczne. Dlaczego potrzebujemy jeszcze jednej i dlaczego akurat Tam, gdzie nie ma psychiatry?
Dr Tomasz Witkowski*: Jest to książka absolutnie wyjątkowa. Stanowi pokłosie wieloletnich doświadczeń Vikrama Patela z pracy z bardzo prostymi ludźmi – takimi, którzy czasami po prostu potrafili pisać i czytać – w krajach rozwijających się, w Afryce i Azji. W miejscach, gdzie nie ma psychiatrów i dostępu do profesjonalnej pomocy w zakresie problemów psychicznych. Podręcznik został dostosowany do osób, które nie mają szerszej wiedzy, jeśli chodzi o funkcjonowanie psychiki, psychiatrię, psychologię itd.
Jest to chyba najczęściej używany poradnik tego typu na świecie, a do tego darmowy. Przetłumaczono go już na ponad 15 języków. Czymś podobnym jest dużo starsza pozycja Where There Is No Doctor. Tamta praca skupiała się na wiedzy medycznej, ale przyświecał jej podobny cel. Przygotowano ją z myślą o wykorzystaniu na tych obszarach naszego globu, gdzie nie ma dostępu do lekarzy i profesjonalnej opieki medycznej. Istnieją więc dwa podręczniki do pomagania sobie i innym. Jeden z zakresu pierwszej pomocy medycznej i drugi z zakresu pomocy psychiatrycznej.
Dla pracowników służby zdrowia, dla rodziny, dla każdego
Do kogo w Polsce kierowana jest ta książka? Kto może korzystać z narzędzi, które są w niej proponowane?
Książka pierwotnie była adresowana do pracowników podstawowej służby zdrowia, pielęgniarzy, pielęgniarek czy innego personelu medycznego. I nadal świetnie sprawdzi się w tej roli. Jednocześnie jest to tom, który każdy powinien mieć w swoich zbiorach i sięgać po niego wtedy, gdy coś niepokojącego dzieje się z jego bliskim czy nim samym. Otrzymujemy całościowe kompendium, napisane bardzo przystępnym językiem. Przedstawia metody do wykorzystania i dostosowania do każdych warunków w domu chorego.
Może z niego korzystać w zasadzie każdy dorosły, który potrafi czytać i ma podstawowe lub średnie wykształcenie. Tam, gdzie nie ma psychiatry ułatwia zrozumienie zaburzeń psychicznych osób nam bliskich. Wskazuje konkretnie, w jaki sposób można im pomóc. Ale książka ta ma też charakter profilaktyczny. Nie tylko poszerza naszą świadomość związaną z zaburzeniami i sytuacjami, w których mogą one wystąpić. Daje nam także narzędzia do większej dbałości o własne zdrowie psychiczne.
Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Zapraszam do Częstochowy na spotkanie poświęcone samopomocy w zakresie zdrowia psychicznego, podczas którego pokażę różne perspektywy patrzenia na problemy psychiczne. Porównam dwa paradygmaty – patogenetyczny i salutogenetyczny. Pokażę podejście środowiskowe do zdrowia psychicznego. Opowiem o niezwykłym projekcie „Ławek przyjaźni” autorstwa psychiatry z Zimbabwe – Dixona Chibandy Omówię również model pomocy psychiatrycznej SUNDAR zaproponowany przez światowej sławy psychiatrę Vikrama Patela, który w rozwiązywaniu problemów zdrowia psychicznego omija establishment psychiatryczno-terapeutyczny. Serdecznie zapraszam wszystkich zainteresowanych!
Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Rozmowa z Arturem Mohrem (PST TV) o polskim wydaniu podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”: ławki przyjaźni Vikrama Patela, pomoc poza gabinetami i to, co naprawdę działa w zapobieganiu samobójstwom.
Z Arturem Mohrem dla podcastu Praktyczna strona treningu, rozmawiamy na temat projektu przetłumaczenia i udostępnienia polskiemu czytelnikowi książki Vikrama Patela Where, there is no psychiatrist. Zapraszam do wysłuchania!
O czym rozmawialiśmy
Rozmawiamy o projekcie, który uważam za jeden z najważniejszych w moim życiu: polskim, bezpłatnym wydaniu podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry” Vikrama Patela. Szacuje się, że nawet połowa ludzi w Europie, także w Polsce, nie ma realnego dostępu do profesjonalnej pomocy psychicznej – z powodów finansowych, geograficznych albo dlatego, że kolejki są zbyt długie.
Patel zaczynał w krajach, w których na cały kraj przypadał jeden psychiatra. Zaproponował task shifting: przeniesienie pomocy poza gabinety, do przeszkolonych zwykłych ludzi. W Zimbabwe najpierw sprawdził, komu ludzie najbardziej ufają – okazało się, że kobietom po pięćdziesiątce – i przeszkolił je do rozmów na „ławkach przyjaźni”. Bez gabinetu, bez stygmatyzacji, bez kolejki, a z efektami potwierdzonymi w badaniach publikowanych w „The Lancet”. Jego zasada „uprośćmy” dotyczy też języka: psychiatryczny żargon często służy głównie oddzieleniu specjalistów od reszty.
Mówimy też o tym, jak niewiele zmieniło pół wieku badań nad zapobieganiem samobójstwom – metaanaliza ponad tysiąca badań pokazała, że skuteczność metod nie wzrosła przez 50 lat, choć liczba publikacji rosła wykładniczo – i o tym, jak skuteczne bywają proste ograniczenia dostępu do środków. Patel nie trzyma się żadnej szkoły terapii. Jego jedynym kryterium jest skuteczność potwierdzona badaniami, a jego podręcznik to model prosty, ale – jak mówił statystyk George Box – użyteczny.
O tym, dlaczego potrzebujemy więcej przyjaciół, a mniej specjalistów, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców”.
Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Kiedy prof. Vikram Patel rozpoczynał swoją działalność w Afganistanie, Rwandzie, Czadzie, Erytrei i Liberii przypadał tam JEDEN psychiatra na cały kraj, a mimo to udało mu się znacząco poprawić stan zdrowia psychicznego w tych krajach. Wśród narzędzi, które dał zwykłym ludziom do ręki, była książka:
Tam, gdzie nie ma psychiatry –
– napisany przez specjalistów podręcznik pierwszej pomocy ludziom zaburzonym i chorym psychicznie. Do dzisiaj podręcznik został przetłumaczony na 15 języków i jest dostępny bezpłatnie online niemal na całym świecie… ale nie w Polsce.
W Polsce odpowiedzią na kryzys zdrowia psychicznego jest marketing usług terapeutycznych. Najlepiej płatnych i długotrwałych. Aby umożliwić wszystkim potrzebującym pomocy i ich bliskim zajęcie się własnym zdrowiem psychicznym, niecały rok temu postanowiłem doprowadzić do przetłumaczenia tego podręcznika na język polski i bezpłatnego udostępnienia online dla wszystkich bez wyjątku. Dzisiaj z radością informuję, że udało mi się zebrać zespół tłumaczy, redaktorów, korektorów, grafików i woluntariuszy, którzy zdecydowali się poświęcić swój czas na relizację tego projektu. Wszystkim im w tym miejscu z góry serdecznie dziękuję!
Co niezwykle ważne, zakończyłem również negocjacje z właścicielem praw autorskich – Cambridge University Press. Umowę licencyjną do wydania polskiego na okres dziesięciu lat podpisało Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów, które zobowiązało się do bezpłatnego udostępniania podręcznika na swoim serwerze, za co mu również dziękuję.
Zakup praw autorskich był możliwy dzięki darowiźnie Mateusza Paradowskiego – ogromne dzięki!
Już zostało przetłumaczone ok. 15% tekstu i wszystko wskazuje na to, że uda się zakończyć pracę nad tłumaczeniem do końca roku. Wierzę, że książka trafi do potrzebujących już w przyszłym roku. Jednocześnie zapraszam do współpracy każdego, komu moja inicjatywa jest bliska i kto dysponuje niezbędną wiedzą i umiejętnościami w zakresie składu komputerowego, promocji i marketingu podobnych projektów.
Tych, którzy chcieliby wesprzeć projekt choćby symboliczną złotówką, proszę o przekazywanie darowizn na:
97 1020 5226 0000 6002 0822 2962 Odbiorca: Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów Tytuł: darowizna na wydanie książki Vikrama Patela
Dogońmy trzeci świat w trosce o zdrowie psychiczne!
Klikając na okładkę otworzysz stronę Cambridge University Press, które wydało książkę w j. angielskim. Znajdziesz tam bezpłatny dostęp do treści książki w formacie pdf.
Powstanie tej książki zainspirowane zostało powodzeniem podręcznika Where there is no doctor, który uratował życie i zdrowie wielu ludziom na całym świecie.
Jest to praktyczny podręcznik chorób psychicznych dla osób bez specjalistycznego przeszkolenia oraz pracowników służby zdrowia w placówkach o niskich zasobach. Zawiera wyłącznie wskazówki i sposoby postępowania oparte na dowodach.
Vikrama Patela poznałem podczas mojej pracy nad książką Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku. Poniżej znajdziesz obszerną notę biograficzną mojego autorstwa przybliżającą postać tego wybitnego psychiatry.
Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Za zgodą autorki, udostępniam publicznie list, który dostałem kilka dni temu.
Piszę do Pana ponieważ powiedziano mi, że może mi Pan pomóc….
1,5 roku temu obiecałam swojej córce, że każdy winny jej krzywdy poniesie konsekwencje… Wtedy jeszcze żyła Od jej śmierci minął rok a nikt za to nie odpowiedział… Oprócz oczywistych sprawców jej krzywdy są też inni… w cieniu, którzy mogli pomóc ale zabrakło im chęci, kompetencji, wiedzy, wrażliwości? M. in. psychologowie, psychiatrzy i psychoterapeuci. W ich sprawie piszę do Pana.
W styczniu ubiegłego roku dowiedziałam się, że moja córka od 6 roku życia była molestowana przez własnego dziadka. Od 2014 roku… To był też rok kiedy ministerstwo zobligowało 6 latków do obowiązku szkolnego. Zmiany w jej zachowaniu zauważyłam szybko, były subtelne ale dla mnie widoczne bardzo. Otwarte, radosne, przebojowe i otoczone wianuszkiem przyjaciół dziecko nagle straciło całą pewność siebie, poczucie wartości, zamknęło się w sobie i nie mogło odnaleźć wśród rówieśników. Pracowałam wtedy w przedszkolu jako nauczyciel terapeuta i jako pierwszą o pomoc poprosiłam koleżankę na etacie psychologa. To jedyna osoba do której nie mam żalu. Wiedziałam, że jest świeżo po studiach, bez doświadczenia ale… byłam przekonana, że powodem zmiany zachowania jest szkoła. Wbrew zapewnieniom rządu Hania trafiła do klasy 7 latków jako jedna z dwóch sześciolatek. Wychowawczyni bez podejścia do dzieci.
Temat złego dotyku poruszałam z dziećmi i… po pierwsze byłam przekonana, że dobrze je przygotowałam, po drugie, byłam pewna, że mając z nimi super relacje powiedzą mi, po trzecie nigdy nie przyszłoby mi do głowy, że coś takiego mógłby zrobić ktoś z rodziny… tej rodziny….
Koleżanka mimo braku współpracy szkoły starała się wzmocnić Hanię na zajęciach socjoterapeutycznych. Widziała, że ma problem ale nie potrafiła zdiagnozować. W 2016/2017 roku byłyśmy dwukrotnie u psycholog, która jest biegłą sądową. Pani psycholog nie chciała na pierwszej wizycie rozmawiać ze mną i od razu zaczęła od spotkania z Hanią. Wnioski po tym spotkaniu były identyczne z moimi – ogólne zauważenie problemu. W 2021 zabrałam Hanię do swojej byłej psychoterapeutki. Tuż przed pandemią byłam u niej na kilku wizytach i uważałam, że bardzo mi pomogła. Ufałam jej. Po roku chodzenia do pani pracującej w nurcie psychodynamicznym, która podczas sesji znudzona wpatrywała się w zegar nade mną i mówiła tylko „już koniec”, ta na kilku spotkaniach zrobiła na mnie wrażenie kogoś kto wie jak pomagać… Hania wtedy już zaczęła się głodzić, samookaleczać i praktycznie nie wychodzić z łóżka. Uczyła się w ramach edukacji domowej w przyjaznej szkole demokratycznej…
Dlatego zdecydowałam się poprosić o pomoc kogoś komu ufam. Na wizycie jednak usłyszałam, że jestem histeryczką, matką wariatką, mam się odczepić od dziecka i nie mam prawa ingerować w jej życie i namawiać jej na terapię. Hania cały czas mówiła, że pójdzie jak skończy 18 lat (dzisiaj już wiem dlaczego)… W rozmowie z Hanią, terapeutką powiedziała, że współczuje jej takiej matki a mężowi, że ma mnie pilnować i trzymać z dala od Hani. Wyszłam załamana, czułam jakby ktoś odebrał mi dziecko. Widząc jak Hania niknie w oczach nie rozumiałam dlaczego nie muszę dwunastolatki pytać czy chce iść do lekarza gdy kaszle ale nie mogę jej zabrać do lekarza kiedy widzę jak choruje jej psychika. Czułam, że to złe a z drugiej strony- to specjalistka a ja? Ja wiedziałam, że mam do przepracowania jeszcze wiele rzeczy w życiu. Straciłam zaufanie do siebie, do własnej intuicji.
Po jakimś czasie zdecydowałam wrócić do niej na terapię. Myśląc, że ze mną jest coś nie tak. Terapia trwała prawie rok, na spotkaniach zwracała uwagę, że za mało myślę o sobie i dbam o siebie i swoje potrzeby, że jestem zbyt surowa dla siebie i za wrażliwa. Długo namawiała mnie na pójście na L4, w końcu się na to zdobyłam….
W międzyczasie okazało się, że Hania ma myśli samobójcze i 1 probę samobójczą za sobą. Poprosiłam by poleciła mi kogoś dla Hani. Hania chodziła na terapię od listopada 2022. Ja do tej Pani do lutego 2023. W tym czasie będąc na zwolnieniu moje życie zaczęło się rozpadać, co tydzień zamiast o postępach mogłam mówić o kolejnych tragediach… w lutym poszłam na spotkanie z mężem. Chciałam by pomogła mi wytłumaczyć mu mój stan, i Hani- mąż kompletnie nie rozumiał i nie umiał wspierać- zwłaszcza Hani. Wycofał się.
Na tym spotkaniu poczułam się zaatakowana. Terapeutka, która na wielu spotkaniach słyszała o moich problemach z mężem – totalnie zamkniętym na komunikacje i lubiącym kłamstwa, która na tych spotkaniach”uczyła” mnie jak sobie radzić na tym lutowym spotkaniu nagle stanęła po drugiej stronie barykady i powiedziała, że jej nie słucham… była w tamtym czasie jedyną osobą której ufałam i której słuchałam nawet jeśli nie byłam pewna, nie czułam, że mi to pomoże. Poczułam się odrzucona, opuszczona, oszukana, zawiedziona, zdradzona. Zrezygnowałam z terapii.
Hania uczęszczała na terapię do osoby poleconej przez moją psychoterapeutkę. Każda wizyta odbywała się w innym miejscu i gabinecie, co chwilę zmiany. Hania mówiła, że ta Pani jest miła ale nie wie czy jej pomaga. W międzyczasie odbyła się pierwsza wizyta psychiatryczna Hani na zalecenie terapeutki. Dostała leki.
O przemocy seksualnej Hania powiedziała mi i jej terapeutka dowiedziała się ode mnie. Powiedziała wtedy, że teraz rozumie zachowanie Hani, która uciekała w dysocjację i unikała rozmów innych niż o niczym. Stwierdziła PTSD i powiedziała, że teraz już wie jak ma z Hanią pracować. Po informacji o molestowaniu byliśmy znów u psychiatry w ZIP w Szczecinie. Lekarz namawiał nas na oddział ale ostatecznie przepisał nowe leki i zalecił oddział gdyby się pogorszyło. Hania mówiła jej, że chce szukać sponsora. Nam też. Dzisiaj już wiem, że retraumatyzacja jest typowa u dzieci doświadczonych przemocą seksualną. Wtedy rozmawiałam z Hanią ale wiedząc, że terapeutka wie o tym i nie reaguje, byłam przekonana, że nie ma zagrożenia… Myliłam się.
Hania wykorzystała kilka dni ferii gdy wyjechałam z młodszym synem i spotkała się z mężczyzną. Zawiozłam ją na oddział Psychiatrii dzieci i młodzieży… sam moment przyjęcia był straszny. Pani doktor która wrzeszczała na mnie przy Hani, że wymuszam przyjęcie dziecka. Nie chciała słuchać mnie, zobaczyć wiadomości Hani która pisała, że teraz może i musi zakończyć swoje życie. Ta sama doktor która namawiała nas na oddział…
Jak wyglądał pobyt Hani… może Pan częściowo przesłuchać tutaj…. przemoc, stres, strach…
Zabrałam ją, pisałam skargi, nikt nie zareagował. Dopiero po tym, w marcu/kwietniu 2023 znalazłam psychiatrę i psychotraumatologa, którzy naprawdę zajęli się Hanią… Psychiatra na pierwszej wizycie po analizie wyników i stanu Hani wypisał skierowanie na cito do szpitala w Toruniu, gdzie ordynatorem jest psychiatra dziecięcy i seksuolog. Niestety odmówiono nam przyjęcia Hani. Została pod kontrolą psychiatry i miała wizyty 2 razy w tygodniu u psychotraumatolog, która oprócz pracy z Hanią, uczyła też nas jak ją wspierać, chronić i… ratować bo była na skraju samobojstwa.
Niestety za późno….Hania się nie zabiła, nawet chwilę przed śmiercią odzyskała chęć życia. Ale przez cały ten czas…. Przez te kilka miesięcy w jej organizmie rozwijał się zespół hemofagocytarny, którego nikt nie zauważył, nie zdiagnozował… nikt nie zareagował. Zmarła 10 maja 2023 roku…
Przez cały ten czas noszę w sobie chęć spojrzenia w oczy tej „mojej” terapeutce i zapytania jej, jak może patrzeć w lustro bez wyrzutów sumienia i zastanawiam się ile jeszcze osób skrzywdziła… I boję się zaufać, skorzystać z pomocy terapeuty… bo nie wiem co jeszcze mogą mi odebrać skoro odebrali mi wszystko. Macierzyństwo było moją siłą, czułam się dobrą mamą i kochałam swoje dzieci nad życie. Dziś boję się samej siebie a lęk paralizuje całe moje życie…
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. Moja powieść „Defekt” to historia zdolnego młodego człowieka, jego związków i kolejnych terapii – o tym, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Kiedy prof. Vikram Patel rozpoczynał swoją działalność w Afganistanie, Rwandzie, Czadzie, Erytrei i Liberii przypadał tam JEDEN psychiatra na cały kraj, a mimo to udało mu się znacząco poprawić stan zdrowia psychicznego w tych krajach. Wśród narzędzi, które dał zwykłym ludziom do ręki, była książka:
Tam, gdzie nie ma psychiatry –
– napisany przez specjalistów podręcznik pierwszej pomocy ludziom zaburzonym i chorym psychicznie. Do dzisiaj podręcznik został przetłumaczony na 15 języków i jest dostępny bezpłatnie online niemal na całym świecie, ale nie w Polsce.
W Polsce odpowiedzią na kryzys zdrowia psychicznego jest marketing usług terapeutycznych. Najlepiej płatnych i długotrwałych. Aby umożliwić wszystkim potrzebującym pomocy i ich bliskim zajęcie się własnym zdrowiem psychicznym, postanowiłem doprowadzić do przetłumaczenia tego podręcznika na język polski i bezpłatnego udostępnienia online dla wszystkich bez wyjątku. Zobowiązuję się do tego bez względu na koszty i trudności i zapraszam do współpracy każdego, komu moja inicjatywa jest bliska i kto dysponuje niezbędną wiedzą i umiejętnościami.
Dogońmy trzeci świat w trosce o zdrowie psychiczne!
Aby projekt zrealizować, potrzebuję:
Tłumaczy z języka angielskiego (3 już zadeklarowało pomoc);
Redaktorów naukowych (sam wykonam część pracy);
Redaktorów językowych (1 już zadeklarował pomoc);
Korektorów;
Specjalistów od komputerowego składu książek;
Ilustratorów;
Wydawnictwa, które stanie się właścicielem praw autorskich i będzie dystrybuować książkę w systemie print on demand po kosztach;
Dziennikarzy i popularyzatorów, którzy o inicjatywie napiszą i ułatwią dotarcie do książki:
Last but not least, pieniędzy na zakup praw autorskich (dwa lata temu to było 750 GBP) oraz wykonanie prac, których nie wykonają wolontariusze.
Jeśli chciałbyś wykonać choćby niewielką część pracy, napisz do mnie. Każda pomoc na wagę złota.
Klikając na okładkę otworzysz stronę Cambridge University Press, które wydało książkę w j. angielskim. Znajdziesz tam bezpłatny dostęp do treści książki w formacie pdf.
Powstanie tej książki zainspirowane zostało powodzeniem podręcznika Where there is no doctor, który uratował życie i zdrowie wielu ludziom na całym świecie.
Jest to praktyczny podręcznik chorób psychicznych dla osób bez specjalistycznego przeszkolenia oraz pracowników służby zdrowia w placówkach o niskich zasobach. Zawiera wyłącznie wskazówki i sposoby postępowania oparte na dowodach.
Vikrama Patela poznałem podczas mojej pracy nad książką Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku. Poniżej znajdziesz obszerną notę biograficzną mojego autorstwa przybliżającą postać tego wybitnego psychiatry.
Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Dzięki publicznej wypowiedzi Beaty Pawlikowskiej na temat leków antydepresyjnych większość Polaków, do gruntownej znajomości techniki skoków narciarskich, mikrobiologii i strategii wojennych dodała nową specjalizację. W ekspresowym tempie staliśmy się ekspertami w psychofarmakologii.
Histeryczne reakcje na tę wypowiedź powinny przerazić (choć wątpię, czy tak się stanie), bo uwidocznił się w nich nasz stosunek do autorytetów i wyobrażenie o zdolności racjonalnego myślenia zwykłych ludzi. Jeśli, zdaniem niektórych psychiatrów i osób ich wspierających, wypowiedź na temat psychofarmakologii sformułowana przez dziennikarkę specjalizującą się w podróżach ma tak ogromną siłę rażenia, że należy ją ścigać sądownie lub za pomocą prokuratora, to z tej konstatacji rodzi się szereg pytań. Czy lekarze psychiatrzy, przedstawiciele zawodu zaufania społecznego, cieszą się tak niskim autorytetem, że obawiają się o decyzje pacjentów podejmowane pod wpływem takich wypowiedzi? A jeśli tak, czy ten brak zaufania nie jest przypadkiem efektem ich wieloletniej pracy z pacjentami? Czy poziom edukacji w naszym społeczeństwie jest tak zatrważający, że przeciętny Polak w swoich decyzjach zdrowotnych nie potrafi rozróżnić autorytetu lekarza specjalisty lub naukowca od pierwszego lepszego celebryty? A może w trakcie edukacji nauczono go gardzić prawdziwymi autorytetami i zachęcano do tego?
Jeśli nawet niektóre tylko odpowiedzi na te pytania są twierdzące, to powinniśmy zadrżeć z lęku i gruntownie przemyśleć, jakie koszmarne błędy popełniliśmy w edukacji, w budowaniu relacji pomiędzy służbą zdrowia a pacjentami, w tworzeniu wizerunku naukowców, którzy są jedynymi osobami zdolnymi wypowiadać się kompetentnie na temat wyników badań naukowych. Prokurator nie naprawi tych błędów, nawet jeśli za pomocą policji będzie prześladował każdego, kto opowiada pseudonaukowe bzdury. Nie tędy droga, a fakt, że próbujemy nią podążać jest zatrważający, bo oznacza, że już zaszliśmy za daleko i nie potrafimy z niej zawrócić.
Uważniejsze przyjrzenie się toczącej dyskusji odkrywa jej drugie dno – odwieczny konflikt pomiędzy zwolennikami modeli biologicznych i psychologicznych leczenia chorób psychicznych. Wiem, wiem, że są tacy, którzy łączą oba podejścia. Jednak zaskakująco wielu zwolenników psychoterapii popiera lub usprawiedliwia wypowiedzi Pawlikowskiej, podczas gdy wśród atakujących królują adwokaci podejścia biologicznego. Niestety, od dawna wrogiem obu ugrupowań nie jest choroba psychiczna. Czyż to nie w nią powinno być skierowane ostrze uwagi? Kością niezgody w tym sporze jest pacjent, który będzie wybierał gdzie zostawi swoje pieniądze – u psychiatry, u którego odnowi lub zmieni swoją receptę, czy w gabinecie psychoterapeutycznym.
Depresja jest dzisiaj prawdopodobnie najczęściej naddiagnozowanym zaburzeniem psychicznym na świecie i co za tym idzie, najczęściej niepotrzebnie leczonym, ale ten fakt nie budzi niczyjego niepokoju. To nie jest żaden problem, bo depresja to wspaniała wielka dojna święta krowa. Nikt nie protestuje przeciwko rozszerzaniu kryteriów diagnozy. Dzięki temu krowa da więcej mleka! Wrzawa podnosi się wówczas, kiedy pojawia się zagrożenie, że część z tych niepoprawnie zdiagnozowanych pacjentów mogłaby zrezygnować z niepotrzebnego, często szkodliwego leczenia. Szkodliwego dla pacjenta i korzystnego dla usługodawcy. Dodajmy, że ów harmider podnosi się po obu stronach barykady, sam byłem wielokrotnym celem niewybrednych ataków zwolenników psychoterapii i nie wątpię, że ta wypowiedź również je sprowokuje. Na sztandarze, którym wymachują zaniepokojeni utratą pacjentów, wypisują ostrzeżenia: „To jest zniechęcanie do szukania pomocy!” Dzisiaj machają nim zwolennicy farmakoterapii, jutro będą to robić obrońcy psychoterapii. Dlaczego nikt nie wymachuje sztandarem z ostrzeżeniem: „Niepotrzebne leczenie jest groźne dla pacjentów”? Albo „Błędna diagnoza krzywdzi pacjenta”? No tak, kto miałby niby machać? Kto mógłby cokolwiek z tego mieć?
A co powiesz na temat tych badań, o których mówiła Pawlikowska? To pytanie zadano mi wielokrotnie w ostatnich dniach. Nic nie powiem. Studiuję psychologię dopiero 41 lat, badania prowadziłem tylko na czterech uniwersytetach w kraju i za granicą i nigdy nie specjalizowałem się w psychofarmakologii. Żebym mógł się wypowiadać, na ich temat, musiałbym poznać sposób doboru osób badanych do grup, modele teoretyczne w ramach których sformułowano hipotezy, kryteria diagnozy, modele eksperymentalne, które zastosowano, modele statystyczne zastosowane do obliczeń, ich słabości, moc statystyczną, uzyskane wartości statystyczne i kilkadziesiąt innych szczegółów, których znaczenie poznaje się po latach pracy naukowej i śledzenia badań w danej specjalizacji. Taką wiedzę na temat badań nad antydepresantami posiedli psychofarmaceuci, którzy latami uczą się o specyficznych problemach występujących w tych badaniach, o możliwych przekłamaniach, o ich słabych stronach, ale wy spytajcie tych, którzy uważają, że do tego wystarczy znajomość języka angielskiego i lektura abstraktu artykułu. A może nawet już tylko umiejętność obsługi Google translatora?
W etologii wyróżnia się kilka rodzajów stad. Najprostsze, to tak zwane stado anonimowe. Przykładem jest ławica ryb. To grupa otwarta – każdy osobnik tego samego gatunku może do nich dołączyć, a wskazówką, że jest to odpowiednia grupa często jest ubarwienie lub zapach. Określenie anonimowe jest znamienne. Członkowie takiego stada nie znają się osobiście. Zabicie przez drapieżnika jednego lub kilku osobników z ławicy ryb nic nie zmienia w życiu pozostałych. W takim stadzie nie ma również hierarchii ani przywódców. Przewodzi ta ryba, która porusza się w bardziej zdecydowany sposób od innych. Ona to bowiem najprawdopodobniej dostrzega niebezpieczeństwo lub pokarm.
Wyższe ewolucyjnie są stada, w których występuje hierarchia, a pozycję w tej hierarchii zdobywa się za pomocą walorów fizycznych i umysłowych. Przewodnikiem stada staje się osobnik najbardziej doświadczony, bo od jego wiedzy i doświadczenia zależy dobrostan całego stada. Jest autorytetem, a inne osobniki poszukują autorytetów. Takimi wysoce wyspecjalizowanymi stadami były kiedyś grupy ludzkie. Wytworzyły pojęcie autorytetu i kultywowały je. Napisałem były, bo śledząc tę histeryczną dyskusję, która stała się przyczynkiem do tych paru przemyśleń, nieodmiennie przychodzi mi na myśl pewne doświadczenie, które dawno temu przeprowadził niemiecki uczony Erich von Holst na strzeblach potokowych. Oto, na czym polegało:
Usunął on operacyjnie tylko jednej rybce przodomózgowie, w którym znajdują się – przynajmniej u tego gatunku – wszystkie reakcje łączności z ławicą. Strzebla pozbawiona przodomózgowia widzi, pływa i je jak ryba normalna; jedyna cecha zachowania się, jaka odróżnia ją od zdrowej ryby, polega na tym, że jest jej obojętne, gdy wydostaje się z ławicy i żadna z jej towarzyszek nie płynie za nią. Brakuje więc jej tej pełnej wahania czujności normalnej ryby, która nawet jeżeli najbardziej zdecydowanie chce płynąć w pewnym kierunku, rozgląda się już przy pierwszych ruchach za innymi członkami ławicy i uzależnia swoje zachowanie od tego, czy one za nią płyną i jak licznie. Wszystko to nic a nic nie obchodziło ryby pozbawionej przodomózgowia; gdy tylko ujrzała pokarm, albo gdy z jakichkolwiek innych względów chciała zboczyć z drogi, płynęła bez wahania w obranym kierunku i – o dziwo! –cała ławica płynęła za nią. Operowane zwierzę zupełnie jednoznacznie stało się wodzem właśnie przez to swoje upośledzenie.[1]
Obserwując otaczające mnie stado ludzkie, nie mogę opędzić się od przekonania, że nastąpił jakiś rodzaj inwolucji, który uwstecznił nasze zachowania, do tych, charakterystycznych dla stada anonimowego, a my zamiast autorytetów wybieramy sobie za przywódców osobniki jednoznacznie upośledzone, ale za to zdecydowane i nieświadome ograniczającego je upośledzenia.
W tym roku kilkakrotnie uczestniczyłem w audycjach radia 357 prowadzonych przez red. Patrycjusza Wyżgę oraz red. Krzysztofa Tubilewicza. Rozmowy odbywały się w cyklu Patronautyka. Ponieważ nie ma tam osobnych linków do poszczególnych audycji, dla zainteresowanych wysłuchaniem przedstawiam poniżej spis tych, w których uczestniczyłem.
Patronautyka 05.12.21, 142’ Nauki przyrodnicze na pierwszym planie
Patronautyka 01.08.21, 120’ Nauka w służbie zdrowiu psychicznemu
Rozmawiamy o tym co sprawia, że psychiatria i psychologia wciąż bywają wkładane między bajki. To krzywdzące nie tylko dla ekspertów, ale i dla potrzebujących wsparcia. W pierwszej godzinie wizyta w gabinecie doktora Edwarda Krzemińskiego, psychiatry z ponad 50-letnim doświadczeniem. Później psycholog Tomasz Witkowski. Obaj specjaliści nie unikną rozmowy o pewnym konflikcie między swoimi środowiskami. W międzyczasie Paulina, współtwórczyni inicjatywy „Idź Pobiegaj,” która również odkłamuje krzywdzące stereotypy.
Patronautyka 21.03.21, 121’ Zmierzyć mądrość
Dr Tomasz Witkowski (psycholog) o ilorazie mądrości, prof. Piotr Nowak (Instytut Matematyki PAN) o symetrii wszystkich symetrii.
Podcasty rozmów można odnaleźć na stronie, do której prowadzi link poniżej zamieszczonego obrazka Patronautyki.
Szarlatani nie narodzili się w XXI wieku. W powieści „Tryptyk haniebny” cofam się do czternastowiecznej Europy Środkowej, do pracowni alchemika, który obiecuje kamień filozoficzny, i pytam, czy to poszukiwanie doskonałości, czy genialne oszustwo.
To tytuł mojego artykułu, który ukazał się w Merion West. Ciekaw jestem, czy spotka się z podobnie emocjonalną reakcją terapeutów jak moje polskojęzyczne publikacje na ten temat? Stawiam 10 do 1, że nie. Niewielka jest szansa, że pacjenci lub kandydaci na pacjentów to przeczytają, a przecież we wszystkich tych zadymach nie chodzi o prawdę o psychoterapii, tylko o to, żeby przypadkiem pacjenci nie zwątpili w moc terapeutów. Zapraszam do lektury!
“This modest and inconspicuous doctor published a 2018 guide for lay people, describing simple methods for helping people with mental health problems, entitled Where There Is No Psychiatrist.”
In 1847, the United States Patent Office registered patent No. 5231: the invention of a rocking chair with a fan. The inventor, Charles Horst, placed a traditional rocking chair on a solid base, equipped it with a massive arm and, using a complicated mechanism of levers and gears, transferred the energy of the chair to a fan placed above the head of the person using it. People, however, did not regard this impressive invention as particularly useful. Perhaps it did not seem that the work of fanning oneself was excessively burdensome; maybe would-be customers concluded that the level of complexity of the invention in relation to its benefits was absurd. As such, rocking chairs with fans never became a fixture in our homes. Common sense protects us quite effectively from being surrounded by similar gadgets. However, this does not always extend to other realms of life.
Common Sense and a Healthy Psyche?
An area where common sense is particularly difficult to harness is when it comes to our mental well-being. The emotions that seem to dominate our reason (the incomprehensible impulses to which we succumb) and the amazing qualities of the mind still make our own psyche seem mysterious and impenetrable. In trying to understand ourselves, we fall prey particularly easily to suggestive narratives, and we are often persuaded to perform actions that differ little from rocking in an armchair in order to cool our faces with a fan. Today, there are well over 600 different psychotherapeutic modalities available on the market, often offering completely different ways of understanding the psyche and treating mental illnesses and disorders. Many are extremely complex and are akin to washing one’s hair with a 24-finger robot controlled by a microprocessor.
The absurdities which have become established in the sphere of mental health and traditional psychotherapy can be seen through the prism of simple but unconventional actions which are taken and the effects that they have. An interesting example of this is the work of Vikram Patel, an Indian psychiatrist who is revolutionizing the treatment of mental illness. Patel spent two years in Zimbabwe, a country where only ten psychiatrists at the time were working to treat a handful of wealthy patients. During this same period, only one or two psychiatrists were working in Afghanistan, Rwanda, Chad, Eritrea, and Liberia. It is estimated that even in Western European countries, only half of the population has access to professional mental health services. Meanwhile, the number of patients with mental health problems in the poorest areas of the globe was (and still is) overwhelming, even though some once mistakenly believed that depression and some other mental illnesses only existed in wealthy communities.
Patel, like a veritable David bravely facing the power of Goliath, decided to change this state of affairs. His logic was totally different from the reasoning of the inventor of the rocking chair with a fan; Patel recognized that if there were uncomplicated, effective, and inexpensive methods of psychiatric help which could be provided by less highly-trained people, then they should be identified and taught to primary healthcare and social workers. This modest and inconspicuous doctor published a 2018 guide for lay people, describing simple methods for helping people with mental health problems, entitled Where There Is No Psychiatrist. Initially used in the poorest regions of the world and then translated into several languages, it is now available free of charge in over 70 countries.
Patel did not stop at the textbook. He created a system and methods of training ordinary people to help the mentally ill, and, crucial for our consideration, he conducted systematic research on the effectiveness of such assistance. His work, published in the most renowned medical journals such as The Lancet, has led to several unambiguous findings. First, less-specialized professionals, such as social workers and counsellors, can be equipped with the essential skills to help people with mental health problems. Second, the content of such interventions should be relatively simple, short, and manageable in a routine healthcare setting. And, finally, these methods of assistance are universally applicable and are not culturally-specific.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Porównanie eksperymentu Davida Rosenhana do pojedynczego strzału, który zapoczątkował rewolucję w psychiatrii amerykańskiej, nie jest żadną przesadą. Na początku lat 70. XX wieku jego autor wraz z siedmioma innymi ochotnikami, którzy nigdy nie mieli żadnych problemów psychicznych zgłosili się do wybranych szpitali psychiatrycznych w USA, gdzie podczas badania oświadczali jedynie, że słyszą „głosy”. Każdy z tej ósemki został zdiagnozowany jako chory psychicznie, a następnie zatrzymany w szpitalu. Siedmiu uczestników eksperymentu zostało zakwalifikowanych jako schizofrenicy. Każdemu podawano silne leki psychotropowe. Wszyscy zostali zdekonspirowani przez innych pacjentów, ale żaden przez personel medyczny.
Rosenhan opisał swój nieortodoksyjny eksperyment w artykule zatytułowanym On being sane in insane places, który opublikował w prestiżowym piśmie „Science”, a który do dzisiaj jest jednym z najczęściej cytowanych artykułów psychologicznych. Oprócz relacji z przebiegu wydarzeń zawierał również alarmujące statystyki zebrane z doświadczeń pseudopacjentów podczas ich pobytów w szpitalach. Każdy z nich był hospitalizowany średnio przez 19 dni. Najkrótszy czas pobytu w szpitalu to tydzień, najdłuższy, to aż 52 dni. Wszyscy opuścili szpital na własną prośbę, wbrew zaleceniom lekarzy, co oznacza, że uznawano ich za zbyt chorych, aby mogli wyjść ze szpitala. Przepisano im w sumie ponad 2100 tabletek, w większości silnych leków psychotropowych. Kontakt z lekarzami wynosił średnio 6,8 minuty dziennie, 71% lekarzy mijało pseudopacjentów bez jakiejkolwiek reakcji, kiedy ci się do nich zwracali.
Wyniki eksperymentu wstrząsnęły amerykańską opinią publiczną i były szokiem dla współczesnej psychiatrii, potwierdzając jednocześnie zarzuty formułowane pod jej adresem przez ruch antypsychiatrii. Wykazały jednoznacznie, że psychiatrzy nie mają narzędzi umożliwiających im dokonanie rozróżnienia pomiędzy ludźmi zdrowymi i chorymi. Publikacja Rosenhana i dyskusja, jaka została przez nią wywołana, doprowadziła do tego, ze wiele szpitali psychiatrycznych w USA po prostu zamknięto. Przyczyniła się ona również do przeprowadzenia ogromnego programu badawczego, a w konsekwencji do zmian w metodach diagnozowania psychiatrycznego, które obecnie wielu autorów nie waha się nazwać rewolucyjnymi[1]. Badania, o których mowa, rozpoczęły się w 1974 r. i były prowadzone pod przewodnictwem Roberta Spitzera – psychiatry i zdecydowanego krytyka metody zastosowanej przez Rosenhana. Były one bezpośrednią odpowiedzią na panujący w psychiatrii kryzys ujawniony eksperymentem Rosenhana. W ich wyniku powstała trzecia wersja Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM), opracowana siłami American Psychiatric Association.
Dzisiaj jednak stanęliśmy przed koniecznością zweryfikowania nie tylko prawdziwości wniosków sformułowanych przez Rosenhana, lecz również realności opisywanych przez niego wydarzeń, bowiem wszystko wskazuje na to, że zostały one po prostu… zmyślone. Tak przynajmniej dowodzi Susannah Cahalan – autorka, dopiero co opublikowanej, książki The Great Pretender, znana szerszej publiczności z bestsellerowych pamiętnika Brain in Fire, który został również zekranizowany i może być znany polskiemu odbiorcy w postaci filmu Umysł w ogniu.
Cahalan swoje twierdzenia sformułowała na podstawie gruntownych studiów archiwum, jakie pozostawił po sobie Rosenhan, ale przede wszystkim dziennikarskiego śledztwa, jakie przeprowadziła próbując dotrzeć do uczestników tych niecodziennych wydarzeń. Szukając ich zatrudniła nawet agencję detektywistyczną i opublikowała w czasopiśmie „Lancet” prośbę o pomoc w skontaktowaniu jej z tymi osobami. Niestety, nadaremnie. Wszystko wskazuje na to, że większość uczestników eksperymentu nigdy nie istniała. Odnalazła zaledwie dwóch, przy czym ten drugi okazał się pseudopacjentem numer 9, którego Rosenhan wykluczył z analizy, a którego relacje również podważają wiarygodność znanej nam wersji wydarzeń.
Poszukiwania Cahalan ujawniły również, że David Rosenhan podpisał umowę na książkę, w której miał opisać szczegółowo doświadczenia uczestników swojego eksperymentu. Napisał około 200 stron maszynopisu, ale książki nigdy nie skończył, a wydawca, który wypłacił mu zaliczkę wystąpił w stosunku do niego z roszczeniami. Czyżby Rosenhan obawiał się, że książka może go zdemaskować?
W całej tej historii jest tylko jedno wydarzenie, co do którego możemy mieć pewność, że było prawdziwe. Kiedy sprawa stała się bardzo głośna, jeden ze szpitali rzucił Rosenhanowi wyzwanie, twierdząc, że może on podesłać do niego więcej oszustów i tym razem zostaną oni bezbłędnie rozpoznani. Rosenhan zgodził się na ten test. Po miesiącu szpital z dumą oświadczył, że rozpoznał 41 oszustów. Niestety, okazało się, że Rosenhan nie wysłał tam nikogo, co poniekąd miało potwierdzać jego wcześniejsze tezy na temat braku odpowiednich narzędzi diagnozy, którymi powinni dysponować lekarze psychiatrzy.
Susannah Cahalan w swojej książce podkreśla, że nie jest całkowicie pewna, czy Rosenhan dopuścił się oszustwa. Liczy też na to, że jej ukazanie się być może skłoni rzeczywistych uczestników eksperymentu Rosenhana do kontaktu z nią i uzupełnienia tej historii. Bez względu jednak, jaki będzie przebieg dalszych wydarzeń, stanęliśmy dzisiaj ponownie przed koniecznością korekty naszych podręczników, z których nauczamy psychologii i psychiatrii, a dla mnie osobiście oznacza to konieczność naniesienia korekt w pierwszym tomie mojej trylogii Zakazana psychologa. Podejrzenia Cahalan mają bardzo mocne podstawy. Jeśli nic ich nie podważy, w psychologii ponownie będziemy musieli zrewidować swoją wiedzę i ponownie zawęzić jej obszar, co do której mamy pewność, że jest wiedzą pewną i bezpieczną.
[1] R. Mayes, A. V. Horwitz, DSM-III and the revolution in the classification of mental illness. „Journal of the History of the Behavioral Sciences”, 41(3), s. 249–67, 2005; A. Speigel, The Dictionary of Disorder: How one man revolutionized psychiatry. „The New Yorker”, 80(41), s. 56-63, 2005; M. Wilson, DSM-III and the transformation of American psychiatry: a history. „American Journal of Psychiatry”, 150(3), s. 399–410, 1993.
Tłumaczenie oryginalnego tekstu artykułu Rosenhana można znaleźć w książce pod redakcją K. Jankowskiego Przełom w psychologii. Czytelnik, Warszawa 1978.
O eksperymencie Rosenhana i jego konsekwencjach pisałem również w I tomie Zakazanej psychologii.
Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.