Dzięki publicznej wypowiedzi Beaty Pawlikowskiej na temat leków antydepresyjnych większość Polaków, do gruntownej znajomości techniki skoków narciarskich, mikrobiologii i strategii wojennych dodała nową specjalizację. W ekspresowym tempie staliśmy się ekspertami w psychofarmakologii.
Histeryczne reakcje na tę wypowiedź powinny przerazić (choć wątpię, czy tak się stanie), bo uwidocznił się w nich nasz stosunek do autorytetów i wyobrażenie o zdolności racjonalnego myślenia zwykłych ludzi. Jeśli, zdaniem niektórych psychiatrów i osób ich wspierających, wypowiedź na temat psychofarmakologii sformułowana przez dziennikarkę specjalizującą się w podróżach ma tak ogromną siłę rażenia, że należy ją ścigać sądownie lub za pomocą prokuratora, to z tej konstatacji rodzi się szereg pytań. Czy lekarze psychiatrzy, przedstawiciele zawodu zaufania społecznego, cieszą się tak niskim autorytetem, że obawiają się o decyzje pacjentów podejmowane pod wpływem takich wypowiedzi? A jeśli tak, czy ten brak zaufania nie jest przypadkiem efektem ich wieloletniej pracy z pacjentami? Czy poziom edukacji w naszym społeczeństwie jest tak zatrważający, że przeciętny Polak w swoich decyzjach zdrowotnych nie potrafi rozróżnić autorytetu lekarza specjalisty lub naukowca od pierwszego lepszego celebryty? A może w trakcie edukacji nauczono go gardzić prawdziwymi autorytetami i zachęcano do tego?
Jeśli nawet niektóre tylko odpowiedzi na te pytania są twierdzące, to powinniśmy zadrżeć z lęku i gruntownie przemyśleć, jakie koszmarne błędy popełniliśmy w edukacji, w budowaniu relacji pomiędzy służbą zdrowia a pacjentami, w tworzeniu wizerunku naukowców, którzy są jedynymi osobami zdolnymi wypowiadać się kompetentnie na temat wyników badań naukowych. Prokurator nie naprawi tych błędów, nawet jeśli za pomocą policji będzie prześladował każdego, kto opowiada pseudonaukowe bzdury. Nie tędy droga, a fakt, że próbujemy nią podążać jest zatrważający, bo oznacza, że już zaszliśmy za daleko i nie potrafimy z niej zawrócić.
Uważniejsze przyjrzenie się toczącej dyskusji odkrywa jej drugie dno – odwieczny konflikt pomiędzy zwolennikami modeli biologicznych i psychologicznych leczenia chorób psychicznych. Wiem, wiem, że są tacy, którzy łączą oba podejścia. Jednak zaskakująco wielu zwolenników psychoterapii popiera lub usprawiedliwia wypowiedzi Pawlikowskiej, podczas gdy wśród atakujących królują adwokaci podejścia biologicznego. Niestety, od dawna wrogiem obu ugrupowań nie jest choroba psychiczna. Czyż to nie w nią powinno być skierowane ostrze uwagi? Kością niezgody w tym sporze jest pacjent, który będzie wybierał gdzie zostawi swoje pieniądze – u psychiatry, u którego odnowi lub zmieni swoją receptę, czy w gabinecie psychoterapeutycznym.
Depresja jest dzisiaj prawdopodobnie najczęściej naddiagnozowanym zaburzeniem psychicznym na świecie i co za tym idzie, najczęściej niepotrzebnie leczonym, ale ten fakt nie budzi niczyjego niepokoju. To nie jest żaden problem, bo depresja to wspaniała wielka dojna święta krowa. Nikt nie protestuje przeciwko rozszerzaniu kryteriów diagnozy. Dzięki temu krowa da więcej mleka! Wrzawa podnosi się wówczas, kiedy pojawia się zagrożenie, że część z tych niepoprawnie zdiagnozowanych pacjentów mogłaby zrezygnować z niepotrzebnego, często szkodliwego leczenia. Szkodliwego dla pacjenta i korzystnego dla usługodawcy. Dodajmy, że ów harmider podnosi się po obu stronach barykady, sam byłem wielokrotnym celem niewybrednych ataków zwolenników psychoterapii i nie wątpię, że ta wypowiedź również je sprowokuje. Na sztandarze, którym wymachują zaniepokojeni utratą pacjentów, wypisują ostrzeżenia: „To jest zniechęcanie do szukania pomocy!” Dzisiaj machają nim zwolennicy farmakoterapii, jutro będą to robić obrońcy psychoterapii. Dlaczego nikt nie wymachuje sztandarem z ostrzeżeniem: „Niepotrzebne leczenie jest groźne dla pacjentów”? Albo „Błędna diagnoza krzywdzi pacjenta”? No tak, kto miałby niby machać? Kto mógłby cokolwiek z tego mieć?
A co powiesz na temat tych badań, o których mówiła Pawlikowska? To pytanie zadano mi wielokrotnie w ostatnich dniach. Nic nie powiem. Studiuję psychologię dopiero 41 lat, badania prowadziłem tylko na czterech uniwersytetach w kraju i za granicą i nigdy nie specjalizowałem się w psychofarmakologii. Żebym mógł się wypowiadać, na ich temat, musiałbym poznać sposób doboru osób badanych do grup, modele teoretyczne w ramach których sformułowano hipotezy, kryteria diagnozy, modele eksperymentalne, które zastosowano, modele statystyczne zastosowane do obliczeń, ich słabości, moc statystyczną, uzyskane wartości statystyczne i kilkadziesiąt innych szczegółów, których znaczenie poznaje się po latach pracy naukowej i śledzenia badań w danej specjalizacji. Taką wiedzę na temat badań nad antydepresantami posiedli psychofarmaceuci, którzy latami uczą się o specyficznych problemach występujących w tych badaniach, o możliwych przekłamaniach, o ich słabych stronach, ale wy spytajcie tych, którzy uważają, że do tego wystarczy znajomość języka angielskiego i lektura abstraktu artykułu. A może nawet już tylko umiejętność obsługi Google translatora?
W etologii wyróżnia się kilka rodzajów stad. Najprostsze, to tak zwane stado anonimowe. Przykładem jest ławica ryb. To grupa otwarta – każdy osobnik tego samego gatunku może do nich dołączyć, a wskazówką, że jest to odpowiednia grupa często jest ubarwienie lub zapach. Określenie anonimowe jest znamienne. Członkowie takiego stada nie znają się osobiście. Zabicie przez drapieżnika jednego lub kilku osobników z ławicy ryb nic nie zmienia w życiu pozostałych. W takim stadzie nie ma również hierarchii ani przywódców. Przewodzi ta ryba, która porusza się w bardziej zdecydowany sposób od innych. Ona to bowiem najprawdopodobniej dostrzega niebezpieczeństwo lub pokarm.
Wyższe ewolucyjnie są stada, w których występuje hierarchia, a pozycję w tej hierarchii zdobywa się za pomocą walorów fizycznych i umysłowych. Przewodnikiem stada staje się osobnik najbardziej doświadczony, bo od jego wiedzy i doświadczenia zależy dobrostan całego stada. Jest autorytetem, a inne osobniki poszukują autorytetów. Takimi wysoce wyspecjalizowanymi stadami były kiedyś grupy ludzkie. Wytworzyły pojęcie autorytetu i kultywowały je. Napisałem były, bo śledząc tę histeryczną dyskusję, która stała się przyczynkiem do tych paru przemyśleń, nieodmiennie przychodzi mi na myśl pewne doświadczenie, które dawno temu przeprowadził niemiecki uczony Erich von Holst na strzeblach potokowych. Oto, na czym polegało:
Usunął on operacyjnie tylko jednej rybce przodomózgowie, w którym znajdują się – przynajmniej u tego gatunku – wszystkie reakcje łączności z ławicą. Strzebla pozbawiona przodomózgowia widzi, pływa i je jak ryba normalna; jedyna cecha zachowania się, jaka odróżnia ją od zdrowej ryby, polega na tym, że jest jej obojętne, gdy wydostaje się z ławicy i żadna z jej towarzyszek nie płynie za nią. Brakuje więc jej tej pełnej wahania czujności normalnej ryby, która nawet jeżeli najbardziej zdecydowanie chce płynąć w pewnym kierunku, rozgląda się już przy pierwszych ruchach za innymi członkami ławicy i uzależnia swoje zachowanie od tego, czy one za nią płyną i jak licznie. Wszystko to nic a nic nie obchodziło ryby pozbawionej przodomózgowia; gdy tylko ujrzała pokarm, albo gdy z jakichkolwiek innych względów chciała zboczyć z drogi, płynęła bez wahania w obranym kierunku i – o dziwo! –cała ławica płynęła za nią. Operowane zwierzę zupełnie jednoznacznie stało się wodzem właśnie przez to swoje upośledzenie.[1]
Obserwując otaczające mnie stado ludzkie, nie mogę opędzić się od przekonania, że nastąpił jakiś rodzaj inwolucji, który uwstecznił nasze zachowania, do tych, charakterystycznych dla stada anonimowego, a my zamiast autorytetów wybieramy sobie za przywódców osobniki jednoznacznie upośledzone, ale za to zdecydowane i nieświadome ograniczającego je upośledzenia.
[1] K. Lorenz, Tak zwane zło. PIW, Warszawa 1996.

O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.






WHO szacuje, że obecnie ponad 350 milionów ludzi na świecie cierpi z powodu depresji, co stanowi prawie 5-6% populacji. W najgorszym razie depresja może prowadzić do śmierci wskutek samobójstwa. Szacuje się, że w ten sposób każdego roku umiera około miliona osób. W większości krajów odsetek ludzi, którzy w ciągu swojego życia chorują na depresję waha się pomiędzy 8 a 12%. Z tych danych wynika, że mamy do czynienia z pandemią choroby psychicznej o skali niespotykanej w całej historii rodzaju ludzkiego. Liczby cały czas rosną. W obliczu wzbierającej fali zachorowań nie do przecenienia są twarde dane, które wskazują kierunki, w których mogą podążać naukowcy i terapeuci poszukujący sposobów pomocy. Czasami, jak pokazała to 


Statek głupców to również metafora, która posłużyła Michelowi Foucaultowi do zobrazowania praktyk wykluczania ludzi chorych psychicznie w kulturze Zachodu. Jego dzieło „Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu” stało się, wbrew intencji autora, manifestem ruchu antypsychiatrii, który zapoczątkowano u schyłku lat 60. XX w.
Gdybyśmy spojrzeli na naszą historię z odpowiedniej perspektywy, dostrzeglibyśmy, że zatoczyła ona koło i dziś również nie brak tych chętnie wsadzających odmieńców na statki wywożące ich w pełne morze, aby wkrótce zawrócić je stamtąd i skierować do swoich portów, gdzie czekają wyspecjalizowani profesjonaliści gotowi z nieukrywaną troską zająć się ich ładunkiem.
WHO szacuje, że obecnie ponad 350 mln ludzi na świecie cierpi z powodu depresji, co stanowi prawie 5 proc. populacji. W większości krajów odsetek ludzi chorujących w ciągu swojego życia na depresję waha się pomiędzy 8 a 12 proc. Według tych samych szacunków na świecie ponad jedna trzecia ludzi w jakimś okresie swojego życia spełnia wszystkie kryteria diagnostyczne dla co najmniej jednego zaburzenia psychicznego. Z tych danych wynika, że mamy do czynienia z pandemią chorób psychicznych o skali niespotykanej w całej historii rodzaju ludzkiego. Dla porównania – grypa hiszpanka, która była największą w historii pandemią, pochłonęła według różnych szacunków 20–100 mln ofiar. A liczby ilustrujące skalę zaburzeń i chorób psychicznych cały czas rosną.
Wygląda też na to, że ludzkość jest atakowana przez coraz to nowe choroby psychiczne, które mutują niczym wirusy. W 1952 r. pierwsze wydanie podręcznika „Kryteria diagnostyczne zaburzeń psychicznych” wyróżniało zaledwie 106 jednostek chorobowych i zaburzeń psychicznych. W 1968 r., w drugim wydaniu, było ich już 182. Wydanie trzecie z roku 1980 przyniosło zdecydowany wzrost tej liczby, bo zawierało ich aż 265. Ale choroby i dolegliwości psychiczne zdawały się mutować dalej, bowiem w trzecim uzupełnionym wydaniu z roku 1987 było ich 292. Wydanie czwarte przyniosło niewielki wzrost do 297. Zrewidowana wersja z roku 2000 zawierała ich już tyle, ile dni liczy rok – aż 365. Ostatnie piąte wydanie wyróżnia 374 zaburzenia psychiczne. W ciągu zaledwie 60 lat liczba zaburzeń psychicznych wzrosła ponad trzy i pół raza.
Czytaj dalej klikając
