To tytuł mojego wykładu, który wygłosiłem podczas VIII Wrocławskich Dni Darwina, 18 lutego 2023 roku tradycyjnie w Instytucie Biologii Uniwersytetu Wrocławskiego. (Szczegóły wydarzenia TUTAJ.)
Setki lat obowiązująca wśród ludzi kultura honoru została zastąpiona w XIX i XX wieku przez kulturę godności. Dzisiaj jesteśmy świadkami wypierania tej ostatniej przez kulturę ofiar. O ile korzenie ewolucyjne kultury honoru są oczywiste, o tyle kultura ofiar wydaje się być, intuicyjnie sprzeczna z doborem naturalnym – latami przecież uczono nas o przetrwaniu najsilniejszych. Czy na pewno tak jest? Czy jednostki słabsze, skrzywdzone są skazane na wyginięcie? A może w pewnych warunkach bycie ofiarą przynosi ewolucyjne korzyści? A jeśli tak, to jakie warunki muszą zostać spełnione, aby doszło do konkurencji pomiędzy skrzywdzonymi, tak charakterystycznej dla kultury ofiar? Na te i szereg podobnych pytań próbuję odpowiedzieć w trakcie swojego wykładu. Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania!
O czym jest ten wykład
Według anegdoty Margaret Mead za początek cywilizacji uznała zrośniętą kość udową – ślad, że ktoś zainwestował własne zasoby w przeżycie ofiary wypadku. Obserwacje etologa Irenäusa Eibl-Eibesfeldta pokazują jednak, że opieka nad pokrzywdzonymi istnieje już u zwierząt stadnych: stado karmiło ślepego pelikana i fregatę z uszkodzonym skrzydłem. Bezdzietne samice magotów „pożyczają” młode od innych, by udobruchać agresywnego samca. Gotowość do pomocy ofiarom ma więc głębokie ewolucyjne korzenie – i właśnie dlatego tak łatwo ją wykorzystać.
Kultura ofiar wyrosła na tym mechanizmie. W Stanach Zjednoczonych tak wiele osób pretenduje do miana ofiary, że wielu Amerykanów może zaliczyć się do niej z kilku powodów naraz. Jej skrajnym przejawem są „cyfrowe samookaleczenia”: badania ośrodka zajmującego się cyberprzemocą wskazują, że kilka procent nastolatków hejtuje samych siebie, często po to, by zwrócić na siebie uwagę dorosłych i rówieśników.
Na zmiany kulturowe staram się patrzeć przez pryzmat ekonomii i biologii. Pokazuję dane, które dają do myślenia – choć mają ograniczenia pomiarowe, o czym mówimy w dyskusji – o spadku poziomu testosteronu i płodności u mężczyzn. Kończę ostrzeżeniem: gdy pretendentów do roli ofiary przybywa szybciej niż zasobów, które społeczeństwo może im dać, rośnie agresja wewnątrz grupy, a tracą na tym najsłabsi, czyli ci, którzy naprawdę potrzebują pomocy.
Szerzej o kulturze ofiar i terapeutyzacji życia piszę w zbiorach esejów „Zawracanie statków głupców” i „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”.
Posty o podobnej tematyce:
Kultura ofiar. Kto na niej zarabia?

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Prof. Witkowski w 45 minucie filmu, po zakończeniu wykładu, przed pytaniami, dodał coś, co we mnie rezonuje z obecną sytuacją pacjentek w Polsce, a mianowicie: że w społeczeństwie, w którym ofiar jest coraz więcej (z powodów omówionych w wykładzie) a produktywność gospodarki jest ograniczona, dochodzi do rywalizacji między ofiarami – i wygrywają fałszywe ofiary, kosztem słabych – naprawdę pokrzywdzonych. — A przypomina mi to wyrok na Justynę. Wyborcza z troską pochyliła się nad strachem lekarskim, najwyraźniej dla nich ważniejszym niż życie Izy z Pszczyny, śmierć i dalsze trudne życie jej męża i dzieci – niech im się wszystko jak najlepiej układa.