Odkrycie w latach 60. XX wieku, że zwierzęta posługują się narzędziami było szokiem tak ogromnym, że Louis Leakey stwierdził: „Musimy na nowo zdefiniować narzędzie, człowieka albo szympansa.” Odkrycie w 2016 roku „kamiennych ołtarzy szympansów” sprawia, że powinniśmy na nowo zdefiniować religię, człowieka, albo szympansa. Jak głęboko w ewolucji tkwią źródła religii? Czy zwierzęta doświadczają mysterium tremendus et fascinas? Co czują słonie żegnając swoich zmarłych? Czy zachowania protoreligijne szympansów są faktem, czy nieuprawnioną antropomorfizacją? Czy religia jest jedynie ewolucyjną adaptacją przekształconą przez człowieka w misterne rytuały? – to niektóre z pytań, na które odpowiedzi spróbuję udzielić podczas swojego wykładu w ramach:
XI Wrocławskich Dni Darwina,
które odbędą się 21-22 lutego we Wrocławiu, w dużej sali wykładowej Wydziału Nauk Biologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego, na ul. Sienkiewicza 21.
Mój wykład odbędzie się w sobotę 21 lutego 12;30. O szczegółach i godzinach rozpoczęcie poszczególnych wykładów będę informował zarówno w tym poście, jak tylko program zostanie zaakceptowany przez organizatorów.
Podczas tegorocznych Dni Darwina wystąpią między innymi: prof. dr hab. Ewa Bartnik, prof. David Orenstein, dr Łukasz Budzicz-Rękosiewicz, dr Paweł Jedynak, Łukasz Sakowski, Artur Mohr.
W trakcie pierwszego dnia ogłoszone zostaną wyniki oraz odbędzie się gala wręczenia nagród w konkursie Moje spotkanie z Darwinem.
Debata z Wrocławskich Dni Darwina 2025 z udziałem Kai Bryx, Bartosza Borczyka i Jacka Tabisza: sztuczna inteligencja w nauce, sztuce i informacji – szansa czy zagrożenie?
To tytuł debaty, która odbyła się podczas tegorocznych Wrocławskich Dni Darwina, a w której uczestniczyłem wraz z Kają Bryx, Jackiem Tabiszem i Bartoszem Borczykiem. Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania!
O czym była debata
Debata odbyła się podczas Wrocławskich Dni Darwina, zaraz po moim wykładzie, z udziałem Kai Bryx, dr. Bartosza Borczyka i Jacka Tabisza. Pierwszą jej część poświęciliśmy pytaniom moderatorki, drugą – pytaniom z sali.
Rozmawialiśmy o tym, co modele językowe zmieniają w nauce i edukacji: o pracach pisanych przez maszyny, o danych i artykułach generowanych bez pokrycia w rzeczywistości i o tym, kto ma je wychwytywać. Zastanawialiśmy się, dlaczego sztuczna inteligencja poszła drogą ewolucyjną, a nie konstrukcyjną, jak wyobrażał to sobie Lem, i czy maszyna bez ciała i subiektywnego doświadczenia może kiedyś stać się samoświadoma.
Druga część dotyczyła sztuki tworzonej przez algorytmy trenowane na cudzej twórczości bez zgody autorów, dezinformacji i tego, czy lekarstwem na fałszywe treści ma być edukacja i sceptycyzm, czy cenzura. Zakończyliśmy optymistycznie: potrafimy chronić się przed zagrożeniami sztucznej inteligencji, a uczące się algorytmy mogą posłużyć wielu dobrym celom.
Moje rozmowy z ludźmi, którzy ukształtowali współczesną psychologię – także poznawczą, z której wyrosła sztuczna inteligencja – znajdziesz w „Gigantach psychologii”.
Mój wykład z X Wrocławskich Dni Darwina: czy ludzka moralność jest wyjątkowa, czy jest kontynuacją zachowań moralnych zwierząt – od opieki nad potomstwem po empatię i pojednanie.
Czy moralność podlega procesom ewolucji? Co ją kształtuje – dobór naturalny czy tylko kultura? Czy zwierzęta są moralne? A może tylko bywają? A jeśli tak, to czy wolno nam również mówić o moralności roślin? Ile biologii jest w Dekalogu? Jak wiele kwestii moralnych potrafi wyjaśnić neurobiologia? Czy pozbawieni kamiennych tablic pogrążymy się w anarchii a nasza natura ulegnie zezwierzęceniu? Jaka będzie przyszłość moralności?
To tylko niektóre z pytań, na które starałem się odpowiedzieć w swoim wykładzie wygłoszonym podczas dziesiątych-jubileuszowych Wrocławskich Dni Darwina organizowanych przez Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów, Instytut Biologii Uniwersytetu Wrocławskiego i Klub Sceptyków Polskich z okazji urodzin wielkiego przyrodnika. Zapraszam do wysłuchania!
O czym jest ten wykład
Czy ludzka moralność jest czymś jakościowo nowym, czy tylko kontynuacją tego, co widzimy w świecie zwierząt? W wykładzie zachęcam słuchaczy, by sami spróbowali na to odpowiedzieć, i daję im materiał do namysłu. Orangutanice wychowują młode przez siedem–osiem lat, a dorosłe dzieci odwiedzają matkę jeszcze jako kilkunastolatki. U magotów gibraltarskich pozycja samca w stadzie zależy od zaangażowania w opiekę nad potomstwem. Mangusty opiekują się młodym, które choruje po ukąszeniu węża, a papugi szare przekazują partnerowi żetony do wymiany na jedzenie, nie oczekując niczego w zamian.
W klasycznych, dziś porzuconych eksperymentach małpy rezusy przez wiele dni odmawiały pociągnięcia łańcucha, który dawał im jedzenie, ale raził prądem towarzysza. Frans de Waal przeciwstawia teorii „fasadowej” moralności – cienkiej warstwy kultury na zwierzęcej naturze – model matrioszki. W jego środku jest zakażenie emocjonalne, wokół niego empatia poznawcza, a na zewnątrz pełne przyjęcie cudzej perspektywy. Zwierzęta znają też gesty pojednania po konflikcie.
Systemy etyczne, które spisujemy na tablicach, mogą mieć bardzo różne uzasadnienia, a mimo to ich nakazy są zaskakująco podobne. Być może są po prostu sformułowaniem biologicznych skłonności, które zastaliśmy w świecie. Tym, co rzeczywiście może nas wyróżniać, jest zasięg grupy, wobec której stosujemy normy moralne – kultura pozwala nam poszerzać go daleko poza własne stado.
W tym roku będę miał zaszczyt wystąpić ze swoim wykładem podczas kolejnych dziesiątych-jubileuszowych Wrocławskich Dni Darwina organizowanych przez Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów, Instytut Biologii Uniwersytetu Wrocławskiego i Klub Sceptyków Polskich z okazji urodzin wielkiego przyrodnika. Tym razem tematem mojego wykładu będzie:
Ewolucja moralności
Czy moralność podlega procesom ewolucji? Co ją kształtuje – dobór naturalny czy tylko kultura? Czy zwierzęta są moralne? A może tylko bywają? A jeśli tak, to czy wolno nam również mówić o moralności roślin? Ile biologii jest w Dekalogu? Jak wiele kwestii moralnych potrafi wyjaśnić neurobiologia? Czy pozbawieni kamiennych tablic pogrążymy się w anarchii a nasza natura ulegnie zezwierzęceniu? Jaka będzie przyszłość moralności? – Już niedługo podejmę próbę przeprowadzenia słuchaczy przez ten gąszcz pytań.
Aktualności związane z tegorocznymi Dniami Darwina można śledzić na stronach FP Wrocławskich Dni Darwina:
Duża Sala Wykładowa Wydziału Nauk Biologicznych UWr.
PROGRAM X WROCŁAWSKICH DNI DARWINA
SOBOTA, 15 lutego 2025
10:30 Otwarcie
10:45-11:45 Prof. dr hab. Ewa Bartnik (UW i PAN), Człowiek modyfikowany.
Przerwa 15 min
12:00-13:00 Dr Tomasz Witkowski, prof. WSKZ (KSP i PSR), Ewolucja moralności.
13:00-14:00 Prof. Katarzyna Kaszycka (UAM), Czy istnieją rasy ludzkie?
Przerwa 20 min
14:20-15:20 Dr hab. Krzysztof Kolenda (UWr.), Pułapki ewolucyjne i jak w nie (nie) wpaść.
15:20-16:20 Prof. dr hab. Marta Wrzosek (UW), Cały las z perspektywy mrówki – badania mikrobiomów rudych mrówek leśnych Formica polyctena.
Przerwa 20 min
16:40 Ogłoszenie wyników Konkursu Darwinowskiego.
16:45-18:15 Debata „Ewolucja sztucznej inteligencji – szansa czy zagrożenie”. Udział wezmą: dr Bartosz Borczyk (UWr.), Jacek Tabisz (PSR), dr Tomasz Witkowski, prof. WSKZ.
NIEDZIELA, 16 lutego 2025
11:00-12:00 Dr. Susan Blackmore, Universal Darwinism for 2025 (wykład w języku angielskim)*
Przerwa 20 min
12:20-13:20 Dr Adrian Stencel (UJ), Jak ewolucja zmienia indywidualność? Od komórki eukariotycznej do eusocjalnych owadów.
13:20-14:20 Dr Karolina Królikowska (UPWr.), „Obyś żył w ciekawych czasach” – czy dotknęło nas przekleństwo antropocenu i Szóstego Wielkiego Wymierania?
Posłuchaj fragmentu audiobooka i wykładu pod tym samym tytułem, który wygłosiłem z okazji Wrocławskich Dni Darwina. Przeczytaj też recenzję prof. Czesława Nosala z miesięcznika „Nowe Książki”.
Jeśli chcesz dowiedzieć się czegoś więcej o zawartości audiobooka, posłuchaj wykładu pod tym samym tytułem, który wygłosiłem z okazji Wrocławskich Dni Darwina.
Obejrzyj zrealizowany przez TVP film z cyklu „Badacze natury” zatytułowany „Mądrość kruka”. Podstawą do nakręcenia tego filmu były treści zawarte w książce.
Największą zagadką, przed jaką stoi człowiek jest on sam. Skąd pochodzimy? Czy różnimy się zasadniczo od innych zwierząt? Czy postępowaniem naszym rządzi rozum czy instynkty? Jaka jest relacja pomiędzy umysłem a mózgiem? To tylko niektóre z pytań, na które nauka poszukuje odpowiedzi. Dlatego sądzę, że „Inteligencja Makiaweliczna” Tomasza Witkowskiego, która włącza się w ten nurt poszukiwań, znajdzie wielu czytelników. Ludzką naturą zainteresowani są dziś już nie tylko psychologowie; w jej badania i wielką, nie wolną od swarów, debatę na jej temat angażują się także biolodzy, neurolodzy, socjologowie, prymatolodzy, nie mówiąc o ekonomistach i politologach. W skrajnych wersjach, koncepcje ludzkiej natury przyjmują, z jednej strony, postać biologicznego determinizmu, w myśl którego jesteśmy tylko skomplikowanymi automatami zaprogramowanymi do reprodukcji, z drugiej zaś marzycielskiego humanizmu, którego wyznawcy głoszą, że umysł ludzki jest wolny od biologicznych uwarunkowań. Oba przeciwne obozy zgodne są jednak co do tego, że zagadka człowieczeństwa tkwi w ludzkim mózgu. Tomasz Witkowski, który jest psychologiem, w sporze tym stara się zająć pozycję rozjemcy, próbującego doprowadzić uczestników sporu do pojednania. By dowiedzieć się w jakiej mierze mu się to udaje trzeba przeczytać jego książkę.
Z recenzji prof. Krzysztofa Szymborskiego
Klikając na logo księgarni poniżej, zamówisz książkę w wersji papierowej, ebooka lub audiobooka.
Opinie czytelników
Książka próbuje (to dobre słowo) wyjaśniać naturę i sens ludzkich zachowań. Równocześnie pozostawia czytelnika z bagażem wątpliwości. Autor nie próbuje nawet udawać, że jest czegokolwiek pewien. Wniosek: dobra pozycja, zwłaszcza dla zapalonych poszukiwaczy.
Świetnie zebrana wiedzą, doświadczenia, hipotezy. Jak zawsze u tego autora przedstawione w obiektywny sposób.
Pycha! Ksiazka dla uwaznych czytelnikow. Takich ktorzy sa w stanie skupic sie tylko na jej tresci. Zadnego prowadzenia auta czy gotowania w tle!
Nagranie audiobooka Studio Audiotales, Czytają: Tomasz Budyta i Bartosz Głogowski.
Jeśli chcesz dowiedzieć się czegoś więcej o zawartości książki, posłuchaj wykładu pod tym samym tytułem, który wygłosiłem z okazji Wrocławskich Dni Darwina.
Obejrzyj film z cyklu „Badacze natury” zatytułowany „Mądrość kruka”, którego podstawą były treści książki.
Największą zagadką, przed jaką stoi człowiek jest on sam. Skąd pochodzimy? Czy różnimy się zasadniczo od innych zwierząt? Czy postępowaniem naszym rządzi rozum czy instynkty? Jaka jest relacja pomiędzy umysłem a mózgiem? To tylko niektóre z pytań, na które nauka poszukuje odpowiedzi. Dlatego sądzę, że „Inteligencja Makiaweliczna” Tomasza Witkowskiego, która włącza się w ten nurt poszukiwań, znajdzie wielu czytelników. Ludzką naturą zainteresowani są dziś już nie tylko psychologowie; w jej badania i wielką, nie wolną od swarów, debatę na jej temat angażują się także biolodzy, neurolodzy, socjologowie, prymatolodzy, nie mówiąc o ekonomistach i politologach. W skrajnych wersjach, koncepcje ludzkiej natury przyjmują, z jednej strony, postać biologicznego determinizmu, w myśl którego jesteśmy tylko skomplikowanymi automatami zaprogramowanymi do reprodukcji, z drugiej zaś marzycielskiego humanizmu, którego wyznawcy głoszą, że umysł ludzki jest wolny od biologicznych uwarunkowań. Oba przeciwne obozy zgodne są jednak co do tego, że zagadka człowieczeństwa tkwi w ludzkim mózgu. Tomasz Witkowski, który jest psychologiem, w sporze tym stara się zająć pozycję rozjemcy, próbującego doprowadzić uczestników sporu do pojednania. By dowiedzieć się w jakiej mierze mu się to udaje trzeba przeczytać jego książkę.
Z recenzji prof. Krzysztofa Szymborskiego
Książka próbuje (to dobre słowo) wyjaśniać naturę i sens ludzkich zachowań. Równocześnie pozostawia czytelnika z bagażem wątpliwości. Autor nie próbuje nawet udawać, że jest czegokolwiek pewien. Wniosek: dobra pozycja, zwłaszcza dla zapalonych poszukiwaczy.
Mój wykład z VIII Wrocławskich Dni Darwina: skąd się wzięła gotowość do pomagania ofiarom, jak wyrosła na niej kultura ofiar i dlaczego ostatecznie tracą na niej najsłabsi.
To tytuł mojego wykładu, który wygłosiłem podczas VIII Wrocławskich Dni Darwina, 18 lutego 2023 roku tradycyjnie w Instytucie Biologii Uniwersytetu Wrocławskiego. (Szczegóły wydarzenia TUTAJ.)
Setki lat obowiązująca wśród ludzi kultura honoru została zastąpiona w XIX i XX wieku przez kulturę godności. Dzisiaj jesteśmy świadkami wypierania tej ostatniej przez kulturę ofiar. O ile korzenie ewolucyjne kultury honoru są oczywiste, o tyle kultura ofiar wydaje się być, intuicyjnie sprzeczna z doborem naturalnym – latami przecież uczono nas o przetrwaniu najsilniejszych. Czy na pewno tak jest? Czy jednostki słabsze, skrzywdzone są skazane na wyginięcie? A może w pewnych warunkach bycie ofiarą przynosi ewolucyjne korzyści? A jeśli tak, to jakie warunki muszą zostać spełnione, aby doszło do konkurencji pomiędzy skrzywdzonymi, tak charakterystycznej dla kultury ofiar? Na te i szereg podobnych pytań próbuję odpowiedzieć w trakcie swojego wykładu. Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania!
O czym jest ten wykład
Według anegdoty Margaret Mead za początek cywilizacji uznała zrośniętą kość udową – ślad, że ktoś zainwestował własne zasoby w przeżycie ofiary wypadku. Obserwacje etologa Irenäusa Eibl-Eibesfeldta pokazują jednak, że opieka nad pokrzywdzonymi istnieje już u zwierząt stadnych: stado karmiło ślepego pelikana i fregatę z uszkodzonym skrzydłem. Bezdzietne samice magotów „pożyczają” młode od innych, by udobruchać agresywnego samca. Gotowość do pomocy ofiarom ma więc głębokie ewolucyjne korzenie – i właśnie dlatego tak łatwo ją wykorzystać.
Kultura ofiar wyrosła na tym mechanizmie. W Stanach Zjednoczonych tak wiele osób pretenduje do miana ofiary, że wielu Amerykanów może zaliczyć się do niej z kilku powodów naraz. Jej skrajnym przejawem są „cyfrowe samookaleczenia”: badania ośrodka zajmującego się cyberprzemocą wskazują, że kilka procent nastolatków hejtuje samych siebie, często po to, by zwrócić na siebie uwagę dorosłych i rówieśników.
Na zmiany kulturowe staram się patrzeć przez pryzmat ekonomii i biologii. Pokazuję dane, które dają do myślenia – choć mają ograniczenia pomiarowe, o czym mówimy w dyskusji – o spadku poziomu testosteronu i płodności u mężczyzn. Kończę ostrzeżeniem: gdy pretendentów do roli ofiary przybywa szybciej niż zasobów, które społeczeństwo może im dać, rośnie agresja wewnątrz grupy, a tracą na tym najsłabsi, czyli ci, którzy naprawdę potrzebują pomocy.
Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
To tytuł mojego wykładu, który wygłoszę podczas VIII Wrocławskich Dni Darwina, które odbędą się 18 lutego 2023 roku tradycyjnie w Instytucie Biologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Swój udział potwierdzili również: prof. dr hab. Ewa Bartnik, dr Bartosz Borczyk, dr hab. prof. AWF Stanisław Czyż, dr hab. prof. UWr. Marcin Kadej. Szczegóły wydarzenia TUTAJ. Zapraszam serdecznie!
Setki lat obowiązująca wśród ludzi kultura honoru została zastąpiona w XIX i XX wieku przez kulturę godności. Dzisiaj jesteśmy świadkami wypierania tej ostatniej przez kulturę ofiar. O ile korzenie ewolucyjne kultury honoru są oczywiste, o tyle kultura ofiar wydaje się być, intuicyjnie sprzeczna z doborem naturalnym – latami przecież uczono nas o przetrwaniu najsilniejszych. Czy na pewno tak jest? Czy jednostki słabsze, skrzywdzone są skazane na wyginięcie? A może w pewnych warunkach bycie ofiarą przynosi ewolucyjne korzyści? A jeśli tak, to jakie warunki muszą zostać spełnione, aby doszło do konkurencji pomiędzy skrzywdzonymi, tak charakterystycznej dla kultury ofiar? Na te i szereg podobnych pytań spróbuję odpowiedzieć w trakcie swojego wykładu.
To tytuł mojego artykułu, który ukazał się w najnowszym numerze Plus Minus Rzeczpospolita (Publikacja: 7.10.2022). Impulsem do napisania tego eseju była rosnąca z roku na rok irytacja w obliczu medialnego zalewu bzdur dotyczącego genetycznego dziedziczenia traumy. Niestety, te nonsensy są również rozpowszechniane przez pracowników wyższych uczelni, również profesorów. Zapraszam do lektury!
Foto: Mirosław Owczarek
Czy w świetle najnowszych badań powinniśmy zrewidować koncepcję Darwina i uznać, że rzesze naukowców przeoczyły fakt dziedziczenia cech nabytych?
Niezwykle rzadko badania pilotażowe przeprowadzone z udziałem bardzo małej grupy ludzi wywołują wielką sensację. A tak właśnie się stało w przypadku tegorocznej publikacji wyników uzyskanych przez zespół specjalistów z USA i Rwandy. W badaniu wykorzystano próbki genetyczne pobrane od zaledwie 33 matek (z czego 13 stanowiło grupę kontrolną) oraz 26 ich dzieci (z których 10 znalazło się w grupie kontrolnej). Niezwykłe było to, że 20 spośród badanych kobiet, należących do mniejszości etnicznej Tutsi, będąc w ciąży widziało makabryczne sceny ludobójstwa dokonywanego w Rwandzie podczas czystek etnicznych. Pozostałe 13 pań zaliczonych do grupy kontrolnej również reprezentowało Tutsi i także spodziewało się dziecka, ale w czasie pogromów przebywały one poza krajem.
Badaczy interesowały zmiany w materiale genetycznym wywołane czynnikami środowiskowymi, a w szczególności tzw. metylacja DNA. W największym skrócie jest to proces hamowania aktywności genów przez związki chemiczne, który polega na uniemożliwieniu odczytania informacji zawartej w genie i wytworzenia na jej podstawie danego białka. Metylacja DNA jest więc procesem, w którym wyłączane jest działanie niektórych genów, choć sama informacja w nich zakodowana pozostaje niezmieniona.
W omawianym badaniu w DNA matek zidentyfikowano 24 zmetylowane regiony, a u ich dzieci 16 takich miejsc. Jednak najbardziej uderzające było to, że trzy z tych obszarów (w tym dwa mające związek z funkcjonowaniem mózgu) zostały zmetylowane u potomstwa, które pozostawało w macicach kobiet narażonych na ludobójstwo. Natomiast u matek przebywających poza Rwandą te samy fragmenty DNA pozostały niezmienione
Powrót Lamarcka?
Po publikacji tych wyników świat mediów dosłownie zalały informacje, że doświadczenie ludobójstwa modyfikuje DNA, a trauma z tym związana jest dziedziczna. Zatem indywidualne doświadczenie może być przekazywane kolejnym pokoleniom.
Podobna rzecz wydarzyła się w 2014 r., kiedy świat ekscytował się doniesieniami z badań nad samcami myszy, opublikowanymi w 2014 r. przez zespół Briana Diasa i Kerry Resslera z Emory University w Atlancie. Wykazali oni, że gryzonie traktowane prądem i zapachem kwiatów wiśni (acetofenonem), spłodziły potomstwo wrażliwsze na tę właśnie woń (miało więcej receptorów rozpoznających acetofenon). Ta podwyższona wrażliwość utrzymywała się jeszcze w pokoleniu wnuków samców poddanych eksperymentowi, po czym zanikała.
Mój wykład z VII Wrocławskich Dni Darwina o memetyce: czy kultura ewoluuje jak geny, czym są memepleksy, dlaczego psychoterapia i religia świetnie się replikują i co zmienia trzeci, cyfrowy replikator.
Co ma wspólnego dziób zięby ze zwyczajami panującymi w amerykańskich więzieniach? Czy ewolucja oka potrafi wyjaśnić nam zjawiska mody? Czy memy kulturowe są równie samolubne jak geny? Dlaczego memy mogą wyrządzić nam krzywdę? Kiedy stajemy się bezwolnymi nośnikami samolubnych memów? Czym jest memplex? Czy memetyka potrafi wyjaśnić zjawiska kulturowe tak dobrze jak genetyka wyjaśnia procesy dziedziczenia? Czym jest inżynieria memowa i przeprogramowanie memetyczne? Jaka jest w tym wszystkim rola wolnej woli i świadomości? Trzeci replikator – odpowiedź na pytanie dlaczego internet ma twarz kota? Czy świetując urodziny Darwina powinniśmy mimo wszystko oddać hołd Lamrckowi? – Mam nadzieję, że mój wykład pomoże w przedzieraniu się ten gąszcz pytań i wątpliwości.
Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania!
O czym jest ten wykład
Ewolucja potrzebuje trzech warunków: różnorodności, presji środowiska i replikacji. Elementy kultury spełniają je wszystkie, więc pytam, czy możemy je opisywać tak jak geny. Wiele zjawisk kulturowych nie przynosi korzyści ani ich nosicielom, ani ich genom. Przykładem jest moda na spodnie opuszczone nisko na biodrach: nie jest wygodna i rzadko kto uważa ją za atrakcyjną, a wywodzi się z więziennego kodu, od którego zupełnie się oderwała. Taki element kultury replikuje się po prostu dlatego, że dobrze się replikuje – tak jak samolubny gen Dawkinsa.
Memy łączą się w memepleksy, czyli zespoły idei, które wspierają się nawzajem. Psychoterapia jest takim memepleksem: przekonanie, że osobowość kształtuje się we wczesnym dzieciństwie, świetnie przechodzi z pokolenia na pokolenie terapeutów, niezależnie od wyników badań. Memepleksami są religie, ale także nauka – i to te, które najlepiej znoszą sprawdzanie. Czasem to my wybieramy memy, częściej one wybierają nas.
Susan Blackmore, autorka „The Meme Machine”, idzie dalej: wolna wola w potocznym rozumieniu jest jej zdaniem złudzeniem, podobnie jak „ja”, które składa się z memów, których jesteśmy nosicielami. Mówię też o trzecim replikatorze. Geny kopiują się cyfrowo i bardzo dokładnie, memy przez naśladowanie i podobieństwo, a informacja przetwarzana przez algorytmy znów replikuje się cyfrowo, z precyzją, jakiej kultura dotąd nie znała. Wykład ma być nie ostatecznym wyjaśnieniem, lecz inspiracją do myślenia o kulturze w kategoriach ewolucji.
Tradycyjnie jak co roku będę miał zaszczyt wystąpić ze swoim wykładem podczas kolejnych VII Wrocławskich Dni Darwina organizowanych przez Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów oraz Uniwersytet Wrocławski z okazji urodzin wielkiego przyrodnika. Tym razem tematem mojego wykładu będzie:
Uroda, moda i wygoda.
Memetyka jako przymiarka teorii Darwina do kultury
Co ma wspólnego dziób zięby ze zwyczajami panującymi w amerykańskich więzieniach? Czy ewolucja oka potrafi wyjaśnić nam zjawiska mody? Czy memy kulturowe są równie samolubne jak geny? Dlaczego memy mogą wyrządzić nam krzywdę? Kiedy stajemy się bezwolnymi nośnikami samolubnych memów? Czym jest memplex? Czy memetyka potrafi wyjaśnić zjawiska kulturowe tak dobrze jak genetyka wyjaśnia procesy dziedziczenia? Czym jest inżynieria memowa i przeprogramowanie memetyczne? Jaka jest w tym wszystkim rola wolnej woli i świadomości? Trzeci replikator – odpowiedź na pytanie dlaczego internet ma twarz kota? Czy świetując urodziny Darwina powinniśmy mimo wszystko oddać hołd Lamrckowi? – Już niedługo podejmę próbę przeprowadzenia słuchaczy przez ten gąszcz pytań.
Aktualności związane z tegorocznymi Dniami Darwina można śledzić na stronach wydarzenia na FB: https://www.facebook.com/events/777875972722724/
oraz na FP Wrocławskich Dni Darwina:
https://www.facebook.com/dnidarwina/
Kiedy?
15 lut od 11:00 – 16 lut do 17:30
Gdzie?
ulica Henryka Sienkiewicza 21, 50-335 Wrocław,
Duża Sala Wykładowa Wydziału Nauk Biologicznych UWr.
Tegorocznymi gośćmi festiwalu będą: mgr Anna Apanasewicz, dr Bartosz Borczyk, dr Łukasz Budzicz, mgr Krzysztof Kolenda, dr Jerzy Luty, mgr Michał Misiak, mgr Agata Niezabitowska, dr Wioletta Nowaczewska, mgr Tomasz Skawiński, dr inż. Maciej Szarejko, dr Tomasz Witkowski. Szczegółowy program już wkrótce.
Czy dziedziczymy traumy naszych przodków? Wykład z VI Wrocławskich Dni Darwina o badaniach nad metylacją DNA, myszach wąchających kwiaty wiśni i o tym, dlaczego doświadczenia przechodzą między pokoleniami drogą społeczną, a nie genetyczną.
Zapraszam do wysłuchania i obejrzenia mojego wykładu, który miałem zaszczyt wygłosić podczas VI Wrocławskich Dni Darwina organizowanych przez Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów oraz Uniwersytet Wrocławski z okazji urodzin wielkiego przyrodnika.
Jak kilka myszy wąchających kwiaty wiśni zrewolucjonizowało psychoterapię i zapoczątkowało epigenetyczną falę w psychologii? Czy jesteśmy skazani na przeżywanie traum naszych przodków? Czy dziedziczymy lęki naszych rodziców? Co ma wspólnego DNA z orkiestrą a epigenetyka z partyturą? Dlaczego Lamarck nie sformułował teorii doboru? Czy już niedługo będzie można ubiegać się o rentę kombatancką po dziadku? To tylko kilka z wielu pytań, na które starałem się udzielić odpowiedzi podczas swojego wykładu.
O czym jest ten wykład
Punktem wyjścia są dwa doniesienia, które media ogłosiły jako naukowy przełom. Pierwsze to badanie pilotażowe na bardzo małej grupie: 33 matek z mniejszości Tutsi, z których 20 będąc w ciąży, stało się świadkami ludobójstwa w Rwandzie w 1994 roku, oraz ich dzieci. Drugie to eksperyment Briana Diasa i Kerry’ego Resslera z 2014 roku, w którym samce myszy rażono prądem przy zapachu kwiatów wiśni, a ich potomstwo okazało się na ten zapach bardziej wrażliwe. Na tej podstawie ogłoszono, że trauma jest dziedziczna, a Lamarck wygrywa z Darwinem.
Żeby ocenić te rewelacje, wyjaśniam, czym zajmuje się epigenetyka. DNA porównuję do orkiestry, której skład dziedziczymy w całości po rodzicach, a zmiany epigenetyczne, takie jak metylacja, do partytury decydującej o tym, które instrumenty grają, a które milczą. Takie zmiany są odwracalne, a podczas zapłodnienia następuje radykalny „reset” znaczników. U ssaków najważniejszym oknem na zmiany epigenetyczne jest wczesny rozwój w macicy. Dużo częściej obserwuje się je u roślin – i to może tłumaczyć błąd Lamarcka, który był botanikiem.
Eksperyment na myszach nie dowodzi dziedziczenia traumy u ludzi. Przenoszenie wniosków z badań na zwierzętach na człowieka bywa zawodne, czego dramatycznym przykładem jest lek Vioxx. Myszy mają w nosie specjalny receptor do wykrywania właśnie tego jednego zapachu, a żadne wspomnienie, nawet najbardziej traumatyczne, nie jest zapisane w pojedynczym receptorze. Zmiana zniknęła zresztą w pokoleniu wnuków, więc nie była trwała.
Dzieci matek Tutsi i dzieci kobiet, które przeżyły głodową zimę w Holandii w latach 1944–1945, nie odziedziczyły traumy – doświadczyły jej jako płody w łonach matek. Nie ma też dowodów, by ich potomkowie przejęli te modyfikacje. Doświadczenia rzeczywiście przechodzą z pokolenia na pokolenie, ale drogą społeczną: babcia, która przeżyła głód, uczy dzieci robienia zapasów, a one przekazują ten nawyk dalej. Z kolei to, że chorobom psychicznym towarzyszy metylacja pewnych regionów DNA, nie mówi nam, co jest przyczyną, a co skutkiem.
Na koniec zastanawiam się, skąd bierze się popularność „dziedziczenia traumy”. Jej źródłem jest tradycja zapoczątkowana przez psychoanalizę: model człowieka kierowanego siłami, na które nie ma wpływu, z terapeutą jako przewodnikiem. Ten model odpowiada obu stronom, więc terapeuci, którzy kiedyś „przepracowywali” z klientami dzieciństwo, dziś uwalniają ich od traum odziedziczonych po przodkach. Uważam, że zamiast takiej terapii wystarczyłaby rzetelna lekcja genetyki.
Już po raz szósty będę miał zaszczyt wystąpić ze swoim wykładem podczas kolejnych Dni Darwina organizowanych przez Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów oraz Uniwersytet Wrocławski z okazji urodzin wielkiego przyrodnika. Tym razem tematem opowiem:
O dziedziczeniu traumy i przeżyć naszych przodków – epigenetyczny „przełom” w teorii dziedziczenia.
Jak kilka myszy wąchających kwiaty wiśni zrewolucjonizowało psychoterapię i zapoczątkowało epigenetyczną falę w psychologii? Czy jesteśmy skazani na przeżywanie traum naszych przodków? Czy dziedziczymy lęki naszych rodziców? Co ma wspólnego DNA z orkiestrą a epigenetyka z partyturą? Dlaczego Lamarck nie sformułował teorii doboru? Czy już niedługo będzie można ubiegać się o rentę kombatancką po dziadku? To tylko kilka z wielu pytań, na które postaram się udzielić odpowiedzi podczas swojego wykładu.
Serdecznie zapraszamy do wysłuchania mojego najnowszego wykładu oraz udziału we wszystkich wydarzeniach Wrocławskich Dni Darwina!
SOBOTA 23 lutego
10:00
Otwarcie: Dr Bartosz Borczyk (UWr.), Jacek Tabisz (PSR)
Dr Bartosz Borczyk „Nie tylko ewolucja – Co jeszcze zostawił nam Darwin”
Dr Maciej Szarejko „Terytorializm człowieka – archaizm czy klucz do zrozumienia życia we współczesnym mieście?”
12:30
Marcin Matuszczak „Analiza genomów jako narzędzie dla poznawania ewolucji gatunków z rodzaju Brassica”
Dr Tomasz Witkowski „O dziedziczeniu traumy i przeżyć naszych przodków – epigenetyczny <<przełom>> w teorii dziedziczenia”
14:45
Tomasz Skawiński „Błyskawiczna ewolucja, czyli o eksperymentach ewolucyjnych”
DEBATA „Czy sukces ewolucyjny Homo Sapiens jest początkiem naszej zagłady?”. Uczestnicy: dr Bartosz Borczyk, prof. Bogusław Pawłowski, Jacek Tabisz, dr Tomasz Witkowski. Debatę poprowadzi Maciej Sas.
NIEDZIELA 24 lutego
17:30
Debata wokół książki Griet Vandermassen „Kto się boi Karola Darwina? Feminizm wobec teorii ewolucji”
Miejsce: Duża Sala Wykładowa Wydziału Nauk Biologicznych UWr., ul. Sienkiewicza 21.
Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania wykładu, któy wygłosiłem podczas Dni Darwina organizowanych przez Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów oraz Uniwersytet Wrocławski z okazji urodzin wielkiego przyrodnika. Tym razem opowiadałem o Ewolucji sztucznej inteligencji. Temat ten poruszałem już wielokrotnie. Mniej więcej rok temu w magazynie FOCUS opublikowałem artykuł zatytułowany Tylko maszyna zrozumie człowieka. W lutym w cyklu Człowiek 2.0 emitowanym przez radio TOK FM ukazała się audycja prowadzona przez redaktora naukowego magazynu FOCUS – Jana Stradowskiego z moim udziałem Czy komputery zastąpią psychologów i psychoterapeutów. W sierpniu w POLITYCE ukazał się mój artykuł Komputer zrozumie samobójcę, a w październiku w NIEZBĘDNIKU INTELIGENTA POLITYKI obszerny przegląd zatytułowany Algorytmy psychoterapii. Na wirtualnej kozetce.Niedawno w magazynie SŁUZBA ZDROWIA ukazał się wywiad ze mną zatytułowany Sztuczna inteligencja przejrzy nas na wylot. Serdecznie zapraszamy do lektury materiałów archiwalnych, ale przede wszystkim do wysłuchania mojego najnowszego wykładu.
O czym jest ten wykład
Rozwój na drodze do sztucznej inteligencji nieprawdopodobnie przyspieszył, ale nie powinniśmy się spodziewać odbicia człowieka – zresztą sami ludzie nie chcieliby podobnych do siebie androidów. Tak jak skrzydła ważki różnią się od skrzydeł ptaka, a myśliwiec nie macha skrzydłami jak orzeł, sztuczna inteligencja osiągnie swoje zdolności najpewniej inną drogą niż ludzki umysł. Nie traktowałbym też całkiem serio obaw niektórych wielkich naukowców – historia nauki i techniki pokazuje, że nawet najwięksi mylili się w swoich prognozach.
Już po raz piąty będę miał zaszczyt rozpocząć swoim wykładem kolejne Dni Darwina organizowane przez Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów oraz Uniwersytet Wrocławski z okazji urodzin wielkiego przyrodnika. Tym razem opowiem o Ewolucji sztucznej inteligencji. Temat ten poruszałem już wielokrotnie. Mniej więcej rok temu w magazynie FOCUS opublikowałem artykuł zatytułowany Tylko maszyna zrozumie człowieka. W lutym w cyklu Człowiek 2.0 emitowanym przez radio TOK FM ukazała się audycja prowadzona przez redaktora naukowego magazynu FOCUS – Jana Stradowskiego z moim udziałem Czy komputery zastąpią psychologów i psychoterapeutów. W sierpniu w POLITYCE ukazał się mój artykuł Komputer zrozumie samobójcę, a w październiku w NIEZBĘDNIKU INTELIGENTA POLITYKI obszerny przegląd zatytułowany Algorytmy psychoterapii. Na wirtualnej kozetce.Niedawno w magazynie SŁUZBA ZDROWIA ukazał się wywiad ze mną zatytułowany Sztuczna inteligencja przejrzy nas na wylot. Serdecznie zapraszamy do lektury materiałów archiwalnych, ale przede wszystkim do wysłuchania mojego najnowszego wykładu oraz udziału we wszystkich wydarzeniach Wrocławskich Dni Darwina!
Aktualności związane z tegorocznymi Dniami Darwina można śledzić na stronie wydarzenia na FB: https://www.facebook.com/events/433436867113044/
Program:
SOBOTA 17 LUTEGO
10:00 Otwarcie
10:20 Dr Tomasz Witkowski (KSP), Ewolucja sztucznej inteligencji
11:10 Dr hab. David Ramsey (PWr., PSR) O ewolucyjnych aspektach teorii gier
Przerwa 20 minut
12:20 Dr Łukasz Budzicz (UZ, KSP), (R)ewolucja seksualna w dobie Internetu? Spojrzenie z perspektywy psychologii ewolucyjnej
13:10 Dr Andrzej Mikulski (UW), Memetyka i darwinowski dobór – co steruje ewolucją biologiczną współczesnego człowieka?
Przerwa 20 minut
14:20 Prof. Andrzej Elżanowski (UW), Etyka Darwina
Przerwa 5 minut
15:15 DEBATA „DARWIN A ETYKA”
NIEDZIELA 18 LUTEGO
11:15 WYCIECZKA Z PRZEWODNIKIEM PO OGRODZIE BOTANICZNYM***
12:30 Dr Wioletta Nowaczewska (UWr.), O ewolucji człowieka – kiedy i gdzie powstaliśmy, i czy byliśmy sami?
13:20 Tomasz Skawiński (UWr.), Karol Darwin, ewolucja i zagłada z kosmosu
Przerwa 20 minut
14:30 Prof. Mirosław Kocur (UWr.), Darwin w teatrze? O problemach z teorią ewolucji w sztuce
15:20 Dr Bartosz Borczyk (UWr.), (Nie)brakujące ogniwa
***Obowiązują wcześniejsze zapisy na adres bartosz.borczyk@uwr.edu.pl. Uczestników Dni Darwina obowiązuje na tę wycieczkę bilet ulgowy (10 PLN). Zbiórka o godzinie 11 przy wejściu od strony ul. Świętokrzyskiej.
Dzięki portalowi Racjonalista.tv można obejrzeć drugą część debaty która odbyła się podczas tegorocznych Dni Darwina zorganizowanych przez Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów we współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim. Podczas debaty prof. dr hab. Bogusław Pawłowski, dr Bartosz Borczyk, Jacek Tabisz i ja nie mieliśmy wątpliwości co do potrzeby nauczania koncepcji Darwina w szkole. Jednak wiele osób, z przyczyn religijnych i światopoglądowych neguje teorię ewolucji. Czy jednak dorosły człowiek, który nie jest biologiem ani lekarzem powinien ją znać?
Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania!
Panel „Darwin w szkole. Potrzebny czy nie?” z Dni Darwina: o miejscu ewolucji w podstawie programowej, o tym, jak jej uczyć, i o skutkach jej nieznajomości wśród psychologów.
O czym była debata
Panel „Darwin w szkole. Potrzebny czy nie?” podczas Dni Darwina 2017 we Wrocławiu; oprócz mnie w panelu wzięli udział Pawłowski, Borczyk i Tabisz. Punktem wyjścia był projekt podstawy programowej biologii dla klas 5–8, w którym ewolucję zepchnięto na margines i usunięto z celów nauczania – a to, czego nie ma w celach, nauczyciel może pominąć. Po protestach środowiska naukowego ewolucja wróciła do celów nauczania.
Wszyscy uczestnicy zgadzali się, że ewolucja jest szkole potrzebna, bo bez niej biologia traci spójność, a pytanie o to, skąd się wzięliśmy, należy do najgłębszych pytań, jakie możemy postawić. Rozmowa dotyczyła raczej tego, kiedy i jak jej uczyć: od prostych przykładów, takich jak podobieństwo narządów i fizjologii, które pozwala testować leki na zwierzętach, przez obecność myślenia ewolucyjnego na lekcjach polskiego czy historii, po pokazywanie, że ewolucja wyjaśnia nie tylko konkurencję, ale i współpracę. Padło też ostrzeżenie przed stawianiem ucznia od razu przed konfliktem z tym, co słyszy w domu.
Ja zwracałem uwagę na skutki braku tej wiedzy wśród psychologów i psychoterapeutów. Przykładem była konferencja, na której ogłaszano, że „naukowo udowodniono” dziedziczenie traumy, opierając się na pojedynczym eksperymencie na myszach – co miało uzasadniać praktyki terapeutyczne. Z mojego doświadczenia wynika, że wielu studentów psychologii przychodzi na studia bez rozumienia teorii ewolucji, dlatego uważam, że trzeba jej uczyć na każdym szczeblu edukacji.
Dzięki portalowi Racjonalista.tv można obejrzeć pierwszą część debaty która odbyła się podczas tegorocznych Dni Darwina zorganizowanych przez Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów we współpracy z Uniwersytetem Wrocławskim. Podczas debaty prof. dr hab. Bogusław Pawłowski, dr Bartosz Borczyk, Jacek Tabisz i ja nie mieliśmy wątpliwości co do potrzeby nauczania koncepcji Darwina w szkole. Ale kiedy zacząć? Dopiero w liceum, czy może w przedszkolu? Co daje dzieciom znajomość faktu ewolucji? Czy ryzykujemy konflikt światopoglądowy na linii szkoła – rodzice? Jak przekazać wiedzę o fakcie ewolucji najmłodszym?
Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania!
O ewolucyjnych korzeniach ludzkiej natury piszę w książce „Inteligencja makiaweliczna. Rzecz o pochodzeniu natury ludzkiej”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.