W latach 60. zeszłego wieku słynna prymatolog Jane Goodall odkryła, że zwierzęta posługują się narzędziami. Wywołało to w świecie nauki wstrząs tak silny, że paleoantropolog Louis Leakey stwierdził: „Musimy na nowo zdefiniować narzędzie, człowieka albo szympansa”. Dziś rosnąca liczba dowodów na rytualne zachowania zwierząt stawia nas przed podobnym wyzwaniem w odniesieniu do duchowości.
Tradycyjne ujęcia religii wykluczają zwierzęta ze sfery sacrum. Przeczą temu nowe odkrycia, które sugerują, że współczesna ludzka religijność stanowi przedłużenie zachowań obserwowanych u naszych zwierzęcych kuzynów.
W ich świetle granica między gatunkami w sferze doświadczenia religijnego jest płynna.
Szympansy i taniec wodospadu
W 2001 i 2005 roku Jane Goodall raportowała o niezwykłych zachowaniach szympansów w Parku Narodowym Gombe w Tanzanii. Obserwowała ona małpy, które na widok wodospadów lub nagłych ulew wykonywały gwałtowne, rytmiczne ruchy i zaczynały się kołysać.
To, co jednak najbardziej zaintrygowało badaczy, to zachowanie małp po zakończeniu gwałtownego tańca. Jane Goodall oraz Mary Lee Jensvold, była dyrektor Chimpanzee and Human Communication Institute, opisują szympansy siedzące nieruchomo przez długi czas i wpatrujące się w nurt wody. Goodall zauważa, że ich duchowość wydaje się zamknięta wewnątrz, a rytmiczny taniec jest jedynym sposobem jej ekspresji.
Uczone sugerują, że w tych momentach zwierzęta mogą doświadczać czegoś podobnego do strumienia świadomości lub poczucia przepływu czasu, co jest fundamentem ludzkich mitów o życiodajnej mocy wody.
Fascynacja szympansów potęgą natury nie ogranicza się zresztą tylko do wody. Badaczka Jill Pruetz z Iowa State University raportowała w 2010 roku o niezwykłych reakcjach szympansów z grupy w Fongoli w Senegalu na pożary sawanny. Podczas gdy większość zwierząt ucieka w panice, szympansy wykazują spokój, monitorując ruch ognia. Dominujące samce wykonują wobec płomieni „taniec ognia” – powolne, przesadne popisy siły, przypominające te spod wodospadów. To zachowanie wykracza daleko poza instynkt przetrwania.
Donovan Schaefer z University of Pennsylvania, autor książki „Religious Affects”, interpretuje podobne zachowania jako prekursory doświadczenia numinotycznego – specyficznego przeżycia w obliczu zjawiska, które budzi jednocześnie fascynację i trwogę, a które dziewiętnastowieczny filozof religii, legendarny badacz religijności Rudolf Otto, określił mianem „mysterium tremendum et fascinans”. Według Schaefera „mysterium tremendum et fascinans” to nic innego jak ucieleśniona odpowiedź na sprawczość ognia, postrzeganego jako potężna siła. W kontrowersyjnej tezie Goodall zakłada, że szympansy mogą być tak samo uduchowione jak ludzie, lecz brakuje im możliwości opowiedzenia o tych uczuciach.
Odkrycie w latach 60. XX wieku, że zwierzęta posługują się narzędziami było szokiem tak ogromnym, że Louis Leakey stwierdził: „Musimy na nowo zdefiniować narzędzie, człowieka albo szympansa.” Odkrycie w 2016 roku „kamiennych ołtarzy szympansów” sprawia, że powinniśmy na nowo zdefiniować religię, człowieka, albo szympansa. Jak głęboko w ewolucji tkwią źródła religii? Czy zwierzęta doświadczają mysterium tremendus et fascinas? Co czują słonie żegnając swoich zmarłych? Czy zachowania protoreligijne szympansów są faktem, czy nieuprawnioną antropomorfizacją? Czy religia jest jedynie ewolucyjną adaptacją przekształconą przez człowieka w misterne rytuały? – to niektóre z pytań, na które odpowiedzi spróbuję udzielić podczas swojego wykładu w ramach:
XI Wrocławskich Dni Darwina,
które odbędą się 21-22 lutego we Wrocławiu, w dużej sali wykładowej Wydziału Nauk Biologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego, na ul. Sienkiewicza 21.
Mój wykład odbędzie się w sobotę 21 lutego 12;30. O szczegółach i godzinach rozpoczęcie poszczególnych wykładów będę informował zarówno w tym poście, jak tylko program zostanie zaakceptowany przez organizatorów.
Podczas tegorocznych Dni Darwina wystąpią między innymi: prof. dr hab. Ewa Bartnik, prof. David Orenstein, dr Łukasz Budzicz-Rękosiewicz, dr Paweł Jedynak, Łukasz Sakowski, Artur Mohr.
W trakcie pierwszego dnia ogłoszone zostaną wyniki oraz odbędzie się gala wręczenia nagród w konkursie Moje spotkanie z Darwinem.
Czwarta rozmowa w podcaście „Kroniki odchodzenia od rozumu”: ignorancja przebrana za otwartość, sfałszowany eksperyment Zimbardo, mit złej natury ludzkiej i epidemia samotności.
To tytuł czwartej już rozmowy, którą dla podcastu Kroniki odchodzenia od rozumu przeprowadzili ze mną Katarzyna Szzumlewicz i Bojan Stanisławski. Tym razem rozmawiamy o problemach poruszanych w mojej najnowszej, przygotowywanej do druku książce Zawracanie statków głupców i inne eseje. Zapraszam do wysłuchania!
O czym rozmawialiśmy
Rozmawialiśmy o tematach z książki, która wtedy dopiero miała się ukazać – „Zawracania statków głupców”. Pierwszym była ignorancja, dziś często przedstawiana w ładnym opakowaniu wieloznaczności i otwartości. Psychologia jest nauką empiryczną i nie mogą być w niej jednocześnie prawdziwe wzajemnie sprzeczne twierdzenia. Gdy pluralizm epistemologiczny zamienia się w pluralizm metodologiczny, a każde podejście traktujemy z równym szacunkiem, relatywizujemy rzeczywistość. Postmodernizm chętnie przykłada do tego rękę: zamiast rzeczywistości mamy już tylko sądy o niej i konstrukty językowe.
Drugim tematem był mit złej natury ludzkiej i fałszowanie eksperymentów. Stanfordzki eksperyment więzienny Zimbardo był bardziej reality show niż nauką. Analiza nagrań i rozmowy z uczestnikami pokazały, że Zimbardo aktywnie zachęcał strażników do agresji, a ich „własne” pomysły pochodziły od konsultanta więziennego. W brytyjskiej replikacji z udziałem BBC efekt w ogóle nie wystąpił – więźniowie i strażnicy zawarli sojusz przeciwko eksperymentatorowi.
Zło w człowieku może się ujawnić, ale zwykle potrzebuje inspiracji z zewnątrz. Już w latach 60. Albert Bandura pokazał, że dzieci naśladują agresję, którą oglądają, a my wciąż nie wyciągamy z tego wniosków. Mówiliśmy też o biologicznych korzeniach moralności, w tym o roli wstrętu, i o „epidemii samotności”, która w moim przekonaniu szkodzi dobrostanowi bardziej niż sama samotność.
Mój wykład z X Wrocławskich Dni Darwina: czy ludzka moralność jest wyjątkowa, czy jest kontynuacją zachowań moralnych zwierząt – od opieki nad potomstwem po empatię i pojednanie.
Czy moralność podlega procesom ewolucji? Co ją kształtuje – dobór naturalny czy tylko kultura? Czy zwierzęta są moralne? A może tylko bywają? A jeśli tak, to czy wolno nam również mówić o moralności roślin? Ile biologii jest w Dekalogu? Jak wiele kwestii moralnych potrafi wyjaśnić neurobiologia? Czy pozbawieni kamiennych tablic pogrążymy się w anarchii a nasza natura ulegnie zezwierzęceniu? Jaka będzie przyszłość moralności?
To tylko niektóre z pytań, na które starałem się odpowiedzieć w swoim wykładzie wygłoszonym podczas dziesiątych-jubileuszowych Wrocławskich Dni Darwina organizowanych przez Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów, Instytut Biologii Uniwersytetu Wrocławskiego i Klub Sceptyków Polskich z okazji urodzin wielkiego przyrodnika. Zapraszam do wysłuchania!
O czym jest ten wykład
Czy ludzka moralność jest czymś jakościowo nowym, czy tylko kontynuacją tego, co widzimy w świecie zwierząt? W wykładzie zachęcam słuchaczy, by sami spróbowali na to odpowiedzieć, i daję im materiał do namysłu. Orangutanice wychowują młode przez siedem–osiem lat, a dorosłe dzieci odwiedzają matkę jeszcze jako kilkunastolatki. U magotów gibraltarskich pozycja samca w stadzie zależy od zaangażowania w opiekę nad potomstwem. Mangusty opiekują się młodym, które choruje po ukąszeniu węża, a papugi szare przekazują partnerowi żetony do wymiany na jedzenie, nie oczekując niczego w zamian.
W klasycznych, dziś porzuconych eksperymentach małpy rezusy przez wiele dni odmawiały pociągnięcia łańcucha, który dawał im jedzenie, ale raził prądem towarzysza. Frans de Waal przeciwstawia teorii „fasadowej” moralności – cienkiej warstwy kultury na zwierzęcej naturze – model matrioszki. W jego środku jest zakażenie emocjonalne, wokół niego empatia poznawcza, a na zewnątrz pełne przyjęcie cudzej perspektywy. Zwierzęta znają też gesty pojednania po konflikcie.
Systemy etyczne, które spisujemy na tablicach, mogą mieć bardzo różne uzasadnienia, a mimo to ich nakazy są zaskakująco podobne. Być może są po prostu sformułowaniem biologicznych skłonności, które zastaliśmy w świecie. Tym, co rzeczywiście może nas wyróżniać, jest zasięg grupy, wobec której stosujemy normy moralne – kultura pozwala nam poszerzać go daleko poza własne stado.
To tytuł jeszcze jednej rozmowy walentynkowej, którą dla portalu Holistic.news przeprowadziła ze mną red. Maria Mazurek. Zapraszam do lektury!
W święto zakochanych, walentynki 2025, rozmowa z psychologiem, pisarzem i publicystą, dr. Tomaszem Witkowskim, o tym, czy zakochanie to choroba, jak bardzo steruje nami biologia i czy stan zakochania oznacza zerwanie z racjonalnością. Dr. Witkowskiego już wkrótce, 5 kwietnia 2025 roku, będzie można posłuchać na żywo w trakcie wyjątkowego wydarzenia – drugiej edycji Holistic Talk w Cavatina Hall, w Bielsku-Białej.
Miłość to choroba. Czasami śmieszy, czasami przeraża
Maria Mazurek: Czy miłość ogłupia?
dr Tomasz Witkowski: Odpowiadając najkrócej – tak. Niektóre koncepcje mówią, że miłość to nic innego jak suma utrwalonych ewolucyjnie błędów poznawczych. W stanie zakochania nie myślimy racjonalnie. ICD-10, czyli klasyfikacja chorób stworzona przez Światową Organizację Zdrowia, uwzględnia nawet kategorię F.63.9 – „Zaburzenia nawyków i popędów, nieokreślone”. W praktyce podciąga się pod nią zazwyczaj stan głębokiego zakochania.
Chory na miłość. Cudowne.
My się z tego śmiejemy, ale proszę wziąć pod uwagę – znamy to z literatury, ale niestety również z prawdziwego życia – że wiele osób z miłości popełnia samobójstwo. Można więc powiedzieć, że miłość to choroba, która może mieć skutek śmiertelny.
Zakochanie i zdolności poznawcze
Ale może mieć też skutek poniekąd przeciwny – nowe życie.
Oczywiście. Psychologowie ewolucyjni są w tym zgodni: zakochanie to proces, który służy rozmnażaniu i przekazywaniu genów. A wynikające z zakochania „ogłupienie” (czy mówiąc mniej kolokwialnie: chwilowe zaburzenia zdolności poznawczych) ma to ułatwiać. Weźmy pod uwagę choćby fakt, że każdy z nas, poszukując partnera do rozmnażania, miałby właściwie do wyboru co najmniej miliard żyjących na tym świecie osobników płci przeciwnej w wieku rozrodczym. Przecież nie dałoby się dokonać takiego wyboru, wykorzystując narzędzia poznawcze. A zakochanie poniekąd zwalnia nas z tego obowiązku. Choć na świecie żyje miliard potencjalnych partnerów, dla nas liczy się już tylko Mariola. Wierzymy, że to ona jest jedyna, że została stworzona właśnie do nas i jest tą drugą połówką.
Nawet jeśli obiektywnie Mariola wcale nie jest taka świetna.
Tak, bo zakochując się, wyłączamy kryteria racjonalnej oceny partnera. Pamięta pani scenę z Nocy i dni, w której Józef Toliboski, na oczach całego towarzystwa, wchodzi do stawu, jakiegoś bajora właściwie, żeby zerwać dla Barbary nenufary? W białym garniturze zresztą. Wszyscy biją brawo, Barbara się uśmiecha, a przecież facet właśnie zniszczył sobie najlepszy garnitur, zdewastował kwiaty, naraził się na dyskomfort przebywania w mokrym ubraniu i na przeziębienie. Gdybyśmy spojrzeli na to racjonalnie, to stwierdzilibyśmy, że taki szaleniec nie rokuje dobrze jako człowiek, który później ma wychowywać nasze dzieci i zarabiać na ich utrzymanie. Do tego przydają się inne cechy: odpowiedzialność, wyważenie, spokój. Ale zakochane kobiety często nie biorą pod uwagę perspektywy wychowania potomstwa i bycia razem przez wiele, wiele lat – tylko to, że „on dla mnie oszalał”.
Racjonalizm kontra porywy serca
Zakochując się, nie myślimy racjonalnie. Nie analizujemy na przykład stanu zdrowia naszego partnera, a właściwie to powinniśmy. Coraz rzadziej patrzy się też na jego status materialny. Owszem, bierzemy pod uwagę (choć jest to raczej nieświadome) pewne cechy fizyczne, ale to jest kwestia naszych biologicznych, wrodzonych preferencji. No ale przecież nikt z nas nie sprawdza – a przynajmniej nie słyszałem o nikim, kto by to robił – książeczki zdrowia potencjalnego partnera.
Przez wieki to rodzice wybierali dzieciom przyszłych mężów czy żony, uwzględniając właśnie racjonalne czynniki, a nie zakochanie.
W wielu miejscach na świecie wciąż tak jest.
Może to nie jest wcale takie głupie?
Nie jest. Tak przynajmniej wynika z badań porównujących „małżeństwa z miłości” i te aranżowane.
Te aranżowane wcale nie są mniej trwałe?
Tak. Co więcej, w zdecydowanej większości małżeństw aranżowanych prędzej czy później pojawia się etap miłości romantycznej. Choć ktoś wybrał za młodych, to potem oni się poznają, spędzają ze sobą czas i to uczucie nadchodzi.
Link do wydarzenia: holistictalk.pl Czytelnicy mojego bloga otrzymają zniżkę na zakup wejściówki w wys. 33% podając kod: DRTWHT2.
Stan zakochania i selekcja partnera
Powracając do tych, którzy sami wybierają partnerów – skoro nie racjonalne czynniki, to co sprawia, że zakochujemy się w tej, a nie innej osobie?
Do końca nie wiadomo. Na pewno znaczenie ma poziom atrakcyjności potencjalnego partnera. Jest szereg parametrów, które na tę atrakcyjność się składają. Przy czym występuje tu pewna asymetria między kobietami a mężczyznami. Kobiety – pomimo zmieniających się ról społecznych – wciąż zwracają większą uwagę na status społeczny, a mniejszą na aspekty atrakcyjności fizycznej. Natomiast dla mężczyzn istotniejsze są parametry urody partnerki. To znów uwarunkowanie ewolucyjne: mężczyzna, wybierając partnerkę, szuka „dobrych genów”. A z nimi kojarzymy symetryczną budowę twarzy, gęste włosy, zdrową skórę i oczywiście figurę z „odpowiednimi” do rodzenia dzieci proporcjami. Kobietę z kolei interesują zasoby, które mężczyzna może poświęcić na wspólne wychowanie dzieci. To jest dla niej istotniejsze. Szczególnie że z biologicznego punktu widzenia to ona ponosi największy koszt spłodzenia i urodzenia potomstwa. Mężczyzna może się ulotnić w każdej chwili. I często się ulatnia.
Poza tym mężczyzna może spłodzić tysiące dzieci. Kobieta może urodzić ich stosunkowo niewiele.
Stąd też społeczne przyzwolenie na podwójną moralność. Niewierność łatwiej wybacza się – a przynajmniej do niedawna wybaczało się – mężczyźnie. Konsekwencje niewierności kobiety mogą być dla jej partnera bardzo dotkliwe. To konieczność poświęcania swoich zasobów na opiekę nad nieswoim potomstwem. Natomiast konsekwencje niewierności mężczyzny dla jego partnerki są niemal zerowe. Mężczyzna spłodzi dziecko innej kobiecie, w innej części świata lub miasta, i właściwie jego partnerka nawet tego nie odczuje. Oczywiście w tym momencie spłycam to zagadnienie do ewolucyjnej kalkulacji zasobów. Budowanie relacji, zaufanie w związku i emocje wiążące się ze zdradą to zupełnie inne, bardziej skomplikowane (i mocno uwarunkowane kulturowo) kwestie.
Monogamia, moralność i różnice między płciami
Może biologicznie nie jesteśmy stworzeni do monogamii?
Biologicznie nie. Monogamia jest wymysłem kulturowym i to wymysłem – być może panią zaskoczę – mężczyzn. Ona jest na rękę przede wszystkim mężczyznom, bo zabezpiecza tych mniej atrakcyjnych przed pozostaniem bez szans na rozmnażanie się. W systemie monogamicznym w grupie, w której znajduje się dwudziestu mężczyzn i dwadzieścia kobiet, każdy mężczyzna znajdzie partnerkę. W tej samej grupie – jeśli obowiązywałaby w niej poligamia, a konkretniej poligynia – najatrakcyjniejsi mężczyźni byliby związani z dwoma, trzema kobietami, a ci mniej atrakcyjni z żadną. Oczywiście w dużych społecznościach te liczby są odpowiednio większe.
Poruszył pan temat podwójnej moralności – mężczyznom łatwiej wybacza się zdradę. Ale niesprawiedliwości są też w drugą stronę: życie kobiet jest bardziej chronione w przypadku zagrożeń, wojen, kataklizmów. To również uwarunkowane tym, że mała liczba mężczyzn jest w stanie zapłodnić wiele kobiet?
Tak, ale poza tym kobiety zazwyczaj są otoczone przez dzieci – jeśli zginie kobieta, prawdopodobnie za chwilę zginie jej potomstwo. To również zagraża ciągłości genetycznej.
Zakochanie to biologia
My w kontekście zakochania cały czas mówimy o biologii…
Bo zakochanie jest mocno biologiczne. Nie tylko zakochanie w ramach relacji romantycznej, ale też na przykład macierzyńskiej. U kobiety podczas porodu i tuż po nim wydziela się tak potężna ilość oksytocyny (potocznie zwanej hormonem przywiązania), że ona, trzymając dziecko po raz pierwszy w ramionach, momentalnie się w nim zakochuje. W tym przypadku nie mówimy o romantycznym uczuciu, choć być może jeszcze silniejszym. Dość często zdarza się, że kobiety, które zamierzają tuż po porodzie oddać dziecko do adopcji – najczęściej chodzi o bardzo młode, zagubione dziewczyny, często z patologicznych środowisk – i całą ciążę nie mają żadnych wątpliwości, po jej rozwiązaniu natychmiast zmieniają zdanie. W szpitalach dochodzi z tego powodu do dantejskich scen.
Pytałam o biologię, bo z naszej rozmowy wynika, że zakochanie jest poza racjonalnością. A zatem w pewnym sensie – również poza człowieczeństwem.
Jeśli rozumiemy człowieczeństwo jako zdolność do refleksji, odpowiedzialności, moralności, poszukiwania ponadbiologicznego sensu, to sam stan zakochania się w nim nie mieści. Choć już jego interpretacja – bardzo obecna w sztuce – jak najbardziej.
Zakochują się wszyscy. Zwierzęta też
Skoro zakochiwanie się jest tak biologiczne, to czy zwierzęta też się zakochują?
Oczywiście! Szczególnie wdzięcznymi obiektami obserwacji miłosnych zwyczajów są ptaki. Wiele z nich znajduje sobie partnera na całe życie. Co nie znaczy, że są zawsze monogamiczne – mogą mieć stosunki seksualne poza swoimi związkami, ale na koniec dnia i tak wracają do partnerów. Przy czym w świecie zwierząt jest trochę inaczej niż u ludzi: najczęściej to samice wybierają samca.
Według jakich kryteriów?
Bardzo różnych. Czasem to kryterium wyglądu. Czasem siły. A na przykład samice słowika zakochują się w samcach, którzy potrafią śpiewać nowe melodie. Takie, których one wcześniej nie słyszały. No a z drugiej strony w świecie zwierząt spotkamy bardzo brutalne zwyczaje seksualne, na przykład samice (modliszek, niektórych pająków i skorupiaków) zjadające po stosunku swoich partnerów. Mamy tam niezwykłe bogactwo związków i zachowań seksualnych. Bardzo różnych. Łączy je jedno: chodzi o przekazanie genów. To jest sens istnienia wszystkich zwierząt.
Ludzi, w wymiarze biologicznym, również.
Tak. To nawet widać po zachowaniach babć i dziadków, którzy są w stanie poświęcić bardzo dużo zasobów na wychowanie wnucząt. Szczególnie tych rodzonych przez ich córki.
Bo w tym przypadku mają pewność, że to są ich geny?
Właśnie. Jest nawet pewne brutalne badanie statystyczne, które pokazuje, że babcie i dziadkowie poświęcają większe środki finansowe na wnuki rodzone przez córki.
Stan zakochania. Regularnie czy raz na zawsze?
Niektórzy twierdzą, że można zakochać się trzy razy w życiu. Inni, że tylko raz. To jak z tym jest?
Bardzo różnie. Są osoby bardzo „kochliwe”, które zakochują się kilka razy w roku. Są takie, które raz w życiu. A jeszcze inne wcale. Tu nie ma reguły. Na pewno możemy jednak powiedzieć, że to mężczyźni zakochują się częściej, są też bardziej predysponowani do uczucia od tak zwanego pierwszego wejrzenia. Kobiety zakochują się rzadziej i są bardziej zorientowane na długoletnie związki. Ale i za tym stoi biologia. W ewolucyjnym interesie mężczyzn jest, żeby jak najbardziej rozpowszechnić swoje geny. W ewolucyjnym interesie kobiet – żeby wybrać najodpowiedniejszego partnera.
Ile trwa zakochanie?
Z obliczeń wynika, że średnio około dwóch lat. Ale wie pani, jak to jest ze statystyką: jeśli człowiek trzyma jedną rękę w wiadrze z lodem, a drugą w kominku, to średnio przebywa w temperaturze pokojowej.
A czy da się przejść przez życie z jednym partnerem i cały czas być w nim zakochanym?
Da się szczęśliwie przejść przez życie z jednym partnerem i bardzo go kochać. Natomiast nie da się być w nim całe życie zakochanym. Faza tak zwanej miłości romantycznej mija. Uczucie dojrzewa i jeśli związek jest trwały i zdrowy, pojawia się w nim coraz więcej intymności i zaangażowania. Namiętności będzie jednak mniej niż na początku. Zakochanie prędzej czy później mija. A wraz z nim ogłupienie. I właściwie to jest dobra wiadomość.
* Dr Tomasz Witkowski, prof. Wyżej Szkoły Kształcenia Zawodowego – psycholog, badacz, pisarz, publicysta, założyciel Klubu Sceptyków Polskich, promotor racjonalnego myślenia. Autor kilkunastu książek, kilkudziesięciu artykułów naukowych i kilkuset popularnonaukowych.
Dr Tomasz Witkowski wystąpi podczas Holistic Talk
Nasz rozmówca będzie jednym z prelegentów Holistic Talk, niezwykłego wydarzenia dla osób ceniących sobie prawdę, dobro i humanizm.
Formuła Holistic Talk przypomina prezentacje TEDx czy PechaKucha, ale jednocześnie o wiele bardziej zachęca do refleksji i dialogu. W jednym miejscu spotykają się ludzie otwarci i gotowi do zmian, którzy potrafią myśleć holistycznie.
Jesteśmy pewni, że Czytelnicy Holistic News do takich osób należą. Dlatego już teraz zapraszamy Was na Holistic Talk, które odbędzie się 5 kwietnia 2025 roku w Cavatina Hall w Bielsku-Białej.
Rabat dla Czytelników Holistic News na bilety na Holistic Talk
Holistic News jest patronem medialnym Holistic Talk. W związku z tym specjalnie dla naszych Czytelników mamy rabat na bilety – aż 33 procent zniżki! Wystarczy, że w trakcie zakupu biletu na stronie organizatora wpiszecie kod HTHN2.
Więcej informacji o samym wydarzeniu oraz pełną listę prelegentów znajdziecie na stronie Holistic Talk.
Jest dziennikarką z wieloletnim doświadczeniem. Wielokrotnie zajmowała się na łamach prasy tematami naukowymi. Autorka publikacji popularnonaukowych (pisanych m.in. z prof. Jerzym Vetulanim) i edukacyjnej serii książek dla dzieci. Od 2021 roku pracuje dla Holistic Think Tank.
Zapraszam do lektury rozmowy, którą dla Focus.pl o zdrowiu przeprowadziła ze mną red. Beata Igielska.
Beata Igielska, Focus o Zdrowiu:
Porozmawiajmy o miłości, zjawisku uniwersalnym, potężnej sile, która może wywoływać ogromne szczęście lub… smutek. Są walentynki, które bardzo w Polsce się przyjęły, a ty jesteś dobrym rozmówcą, bo onegdaj byłeś redaktorem naukowym polskiego wydania “Nowej psychologii miłości” pod redakcją Roberta Sternberga i Karin Weis. Czym z psychologicznego punktu widzenia jest miłość?
Dr Tomasz Witkowski, psycholog, pisarz, pisze o psychologii, psychoterapii, etyce, pograniczach nauki i pseudonauki. Jego “Zakazana psychologia” to próba “oczyszczenia” psychologii z hochsztaplerstwa. Pracował przez wiele lat w Instytucie Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego, spędził rok w Instytucie Psychologii w Bielefeld w Niemczech. Obecnie jest profesorem Wyższej Szkoły Kształcenia Zawodowego we Wrocławiu:
Są bardzo różne definicje miłości. O zakochaniu w jednej z koncepcji mówi się, że jest sumą adaptacyjnych błędów poznawczych (śmiech).
O, zaskakująca definicja.
Przeciętny człowiek, który uzyskał już wiek rozrodczy, ma do wyboru kilka miliardów ewentualnych partnerów, z którymi mógłby spłodzić dzieci i je wychowywać. Przy czym uważa, że dziewczyna mieszkająca w bloku obok w klatce pierwszej, jest absolutnie wyjątkowa, niepowtarzalna. I nie ma drugiej takiej na świecie, została stworzona tylko i wyłącznie dla niego. Patrząc z racjonalnego punktu widzenia, ten człowiek nie przeanalizował wszystkich dostępnych opcji ani sporej puli opcji.
Wszystkich nawet sztuczna inteligencja nie byłaby w stanie przeanalizować. Podjął więc decyzję rzutująca na całe życie – o zawarciu związku małżeńskiego i spłodzeniu dzieci. Gdyby nie te błędy poznawcze, prawdopodobnie nie bylibyśmy w stanie łączyć się w pary. Stupor decyzyjny powodowałby, że nie bylibyśmy w stanie wybrać najlepszego dla nas partnera. Rzadko kto sprawdza książeczkę zdrowia partnera/partnerki, stan zamożności itp. Wielu bardzo ważnych elementów tych decyzji nie bierzemy pod uwagę.
No ale np. miliarderzy poznają swoje dzieci z dziećmi miliarderów, dziwnym trafem zawsze niemal zakochują się w reprezentantce/reprezentancie tej grupy społecznej.
To ciekawa sprawa, w wielu różnych kulturach na świecie są małżeństwa aranżowane. Racjonalne decyzje w imieniu łączonych w pary podejmują rodzice czy swatowie.
I co jeszce ciekawsze, badania pokazują, że są to dobre małżeństwa.
Tak. W większości tych związków pojawia się etap miłości romantycznej, normalny etap zakochania, potem związek stabilizuje się, miłość się zmienia. Tak więc związek może być zaaranżowany, a miłość i tak w którymś momencie się pojawi.
Od czasu wydania książki upłynęło wiele lat. Kultura bardzo się zmieniła, jest wszechobecny internet, są media społecznościowe, a w nich panoszy się narcyzm, atrakcyjność fizyczna stała się fetyszem. Jaki to wszystko ma wpływ na miłość? W przywołanej książce mówiło się, że inaczej sklasyfikuje się miłość w kulturach kolektywistycznych nastawionych na cele altruistyczne i na przyjaźń, a inaczej w indywidualistycznych, opartych na zabawie i permisywizmie. Dziś zachodni świat zdominowała kultura indywidualistyczna.
Musimy cały czas pamiętać, że zakochanie się, miłość, romantyczne uczucia, to nic innego jak efekty ewolucji. Chodzi o to, żebyśmy się rozmnażali. Kultura natomiast, choć nie tak bezwzględnie, ale modyfikuje pewne wartości, które cenimy w innych, spostrzeganie atrakcyjności.
Tu jest ciekawe, że mężczyźni będą preferowali kobiety o zdrowo wyglądającej cerze, symetrycznej budowie ciała, a twarzy w szczególności, o odpowiednich proporcjach talii do bioder. Tak dzieje się nawet, gdy się zmienia postrzeganie ideału atrakcyjności, gdy w pewnych okresach historycznych kobiety o bardziej obfitych kształtach uważane były za bardziej atrakcyjne, a czasami to bardzo szczupłe były uważane za atrakcyjniejsze. Zawsze jednak stosunek talii do bioder pozostał stały, bo takie kobiety rodzą bez problemów. Tak więc mimo wszystko to biologia będzie dominowała w naszych wyborach. A kultura modyfikuje jedynie sfery powierzchniowe.
Zwróć, proszę uwagę, że cywilizacja zachodnia jakby trochę oderwała się od ewolucji – przestajemy się rozmnażać. Dzietność w przeciętnej rodzinie cywilizacji zachodniej jest na poziomie współczynnika 1,3, a to oznacza schyłek tej cywilizacji, ona zniknie, jeśli nie wydarzy się coś rewolucyjnego.
No ale nie tylko zachodnia cywizalacja znika. Popatrzmy na Koreę Poludniową, Japonię.
Tak, ale nadal są to wyspy niskiej dzietności w kulturach wschodnich. Zresztą my tu generalnie mówimy o jakiś 10-12 procentach populacji świata, bo cała jego reszta funkcjonuje w zupełnie innych warunkach, w kulturach nie tak indywidualistycznych. Do tego dokłada się tzw. kryzys męskości mający bardzo wyraźne biologiczne wskaźniki jak: drastyczne obniżenie poziomu testosteronu u współczesnych mężczyzn, drastyczne obniżenie liczby plemników w centymetrze sześciennym spermy. To jest spowodowane najprawdopodobniej zmianami środowiskowymi. Te zmiany dotyczą mężczyzn z kultury zachodniej. W Afryce, Azji nie obserwuje się ich.
Z jednej strony więc jest biologia, ewolucja, która nas ukształtowała, jak mamy spostrzegać partnerów, żeby w rezultacie mieć zdrowe potomstwo: włosy cera, symetria – to są wskazówki dobrych genów, które możemy dostrzec na pierwszy rzut oka. Kobiety raczej preferują mężczyzn o dużych zasobach materialnych, uroda nie jest tak bardzo ważna. Ale też wybierają mężczyzn odważnych, dzielnych, bo to też dobrze wróży przyszłemu potomstwu. Te wybory z pewnością są modyfikowane przez kryzys męskości, kulturę indywidualistyczną – to powoduje, że rozmnażanie się schodzi na dalszy plan. Z punktu widzenia ewolucji dziś związki tworzy się na podstawie nieracjonalnych wartości.
Czy dzisiejsze dzieci dobrobytu potrafią kochać romantycznie? Jakby nie patrzeć walentynki kojarzą się z miłością romantyczną, choć jest to romantyzm wielce w stylu pop. Ten neoromantyzm może wyglądać tak, że na walnetynkowej randce obydwoje zerkają w swoje smartfony. Dialog w zaniku.
Może to tak wyglądać. Natomiast faza miłości romantycznej wynika z naszej konstrukcji biologicznej. Nastolatki czy chcą czy nie, będą się zakochiwać romantycznie, nieszczęśliwie, będą nawet próbować odbierać sobie życie z powodu nieszczęśliwiej miłości. Tak więc miłość romantyczna nie zaginie. Pozostaje pytanie, w jakim stopniu kryzys męskości modyfikuje te procesy. Bo jeśli przeciętny mężczyzna w wieku 25 lat ma w tej chwili o połowę mniej testosteronu niż mężczyzna w latach 70. ubiegłego wieku, prawdopodobnie ten niski testosteron modyfikuje jego odczuwanie rzeczywistości.
Są różne rodzaje miłości, już średniowieczna scholastyka dobrze je podzieliła: eros – miłość namiętna, miłość – przyjaźń i agape, czyli miłość – troska, poświecenie. Służą różnym celom. Celem nadrzędnym, jeśli jest to związek heteroseksualny, jest potomstwo. Miłość rodzicielska jest bezwarunkowa i wymyka się klasyfikacjom.
Mówiąc o miłości, szczególnie przy okazji walentynek, zapominamy, że jest miłość rodzicielska, która jest dość mocno uwarunkowana ewolucyjnie i biologicznie. Weźmy przypadek kobiet, które zaszły w niechcianą ciążę i podpisały przed urodzeniem dziecka dokumenty adopcyjne, bo były pewne, że nie chcą tego dziecka, nic do niego nie czują, a po porodzie dzieją się sceny dantejskie.
Bo sam poród to wystrzał mieszanki hormonalnej, szczególnie oksytocyny, która jest hormonem odpowiedzialnym m.in. za przywiązanie i te kobiety nie dają sobie odebrać dziecka. Miłość rodzicielska też miewa romantyczne fazy, dające podstawę do zapewnienia potomstwu opieki przez bardzo, bardzo długi czas – wśród zwierząt jesteśmy ewenementem, jeśli idzie o czas wychowywania potomstwa. Następne po nas są orangutany – wychowują 6 – 8 lat swoje potomstwo. Tak jak my wychowują swoje dzieci, dopóki wyjdą z domu.
Interesujący jest przebieg miłości w czasie, jak się ona zmienia. Dwudziestoletnia dziewczyna może potrzebować miłości erotycznej, ale ta sama dziewczyna w wieku lat 40 może potrzebować miłości – przyjaźni. I w gruncie rzeczy jest coraz więcej teorii, że to przyjaźń jest ważna. Namiętność wygasa, przyjaźń zostaje na całe życie.
W przywołanej na początku rozmowy książce jest opisana koncepcja miłości Roberta Sternberga. Mówi o trzech elementach miłości: namiętność, intymność i zaangażowaniu. Na początku znajomości w związku dominuje namiętność, potem jest coraz więcej intymności, która jest też elementem przyjaźni. Jak już miłość się stabilizuje, pozostaje głównie zaangażowanie – to, co łączy przyjaciół.
Miłość przebiega dość podobnie w różnych związkach. Fazy trwają różnie u różnych par. Czasem wszystko odbywa się błyskawicznie i związek się rozpada, a czasami trwa do końca życia. Mikstura trzech czynników – namiętności, intymności, zaangażowania, decyduje o typie związku, z jakim mamy do czynienia – czysto erotycznym, gdzie najważniejsza jest namiętność, czy z przyjacielskim, gdzie ważna jest intymność, czy z dojrzałym, gdzie ważne jest zaangażowanie.
Czasem ludzie przestają kochać. Dla partnera/partnerki, i tu nie jest ważne czy relacja jest hetero- czy homoseksulana, może to być traumatyczne doświadczenie, koniec świata. Ba, nawet może dojść do zbrodni w afekcie. Przeważnie mordującym jest mężczyzna.
Niestety, to się zdarza. Dlatego WHO zdecydowało, żeby miłość, stan zakochania, wprowadzić na listę chorób i zaburzeń psychicznych ICD 10. To jest choroba F63.9 – klasyfikacja: Zaburzenia nawyków i popędów, nieokreślone.
Naprawdę?
No tak. Jeśli ludzie umierają z miłości, to można powiedzieć, że jest to choroba śmiertelna. Czasem umierają z własnej ręki, czasami z ręki partnera. Czasami stan zakochania czy miłości przeszkadza żyć. Trzeba więc to traktować jako zaburzenie, jeśli ktoś jest nieszczęśliwie zakochany i to prowadzi do prób samobójczych lub samobójstwa. Albo ktoś jest chorobliwie zazdrosny i to powoduje, że związek się rozpada.
A właśnie, co z tą zazdrością? Czy zawsze towarzyszy miłości? A może stopień, w jakim ludzie czują się zazdrośni, zależy także od ich osobowości?
Na pewno tak, ale są też wyraźne wzorce kulturowe, jeśli idzie o zazdrość. Cały czas żyjemy w społeczeństwie o podwójnej moralności. Tzn. łatwiej akceptujemy zdradę mężczyzny niż zdradę kobiety. Podłoże takich niepisanych norm kultowych jest dość mocno biologicznie uwarunkowane. Bo jeśli zdradzi kobieta i efektem zdrady będzie ciąża, to koszt dla mężczyzny jest nieporównywalnie większy niż jego zdrada dla partnerki. Będzie on musiał wychowywać nie swoje potomstwo, nie swoje geny, czyli de facto nie zrealizuje własnego celu reprodukcyjnego.
Jeśli zdradzi mężczyzna, dla partnerki to nie niesie wielkich konsekwencji w postaci strat ewolucyjnych, biologicznych, nie poświęca ona na tę zdradę żadnych zasobów. Może być zazdrosna, że inna kobieta odbiera jej partnera. Ten mechanizm można przenieść na poziom dziadków. Okazuje się, że jeśli analizujemy inwestycje ponoszone przez dziadków na rzecz wnuków, to ci ze strony córki poświęcają dużo chętniej i więcej zasobów, bo mają pewność, że inwestują w 25% swoich genów. Mają pewność, że dzieci ich córki są w prostej linii ich potomkami.
Na koniec taki ładny przykład. Leciwy już Miguel de Unamuno powiedział, tu nieco strawestuję: gdy widzę nogi mojej żony, nie odczuwam już nic. Ale gdy ją te nogi bolą, bolą i mnie. I to chyba dość piękna definicja miłości.
To jest miłość, gdzie zaangażowanie jest dominantą w trójkącie, o którym wspominałem wcześniej.
Czyli angażujmy się i popełniajmy błędy poznawcze. Bez nich nie byłoby nas.
Tematyką zdrowia zajmuje się od 2020 r. Laureatka kilku nagród dziennikarskich. W styczniu 2025 r. została Dziennikarzem Medycznym Roku 2024 w kategorii Internet.
W tym roku będę miał zaszczyt wystąpić ze swoim wykładem podczas kolejnych dziesiątych-jubileuszowych Wrocławskich Dni Darwina organizowanych przez Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów, Instytut Biologii Uniwersytetu Wrocławskiego i Klub Sceptyków Polskich z okazji urodzin wielkiego przyrodnika. Tym razem tematem mojego wykładu będzie:
Ewolucja moralności
Czy moralność podlega procesom ewolucji? Co ją kształtuje – dobór naturalny czy tylko kultura? Czy zwierzęta są moralne? A może tylko bywają? A jeśli tak, to czy wolno nam również mówić o moralności roślin? Ile biologii jest w Dekalogu? Jak wiele kwestii moralnych potrafi wyjaśnić neurobiologia? Czy pozbawieni kamiennych tablic pogrążymy się w anarchii a nasza natura ulegnie zezwierzęceniu? Jaka będzie przyszłość moralności? – Już niedługo podejmę próbę przeprowadzenia słuchaczy przez ten gąszcz pytań.
Aktualności związane z tegorocznymi Dniami Darwina można śledzić na stronach FP Wrocławskich Dni Darwina:
Duża Sala Wykładowa Wydziału Nauk Biologicznych UWr.
PROGRAM X WROCŁAWSKICH DNI DARWINA
SOBOTA, 15 lutego 2025
10:30 Otwarcie
10:45-11:45 Prof. dr hab. Ewa Bartnik (UW i PAN), Człowiek modyfikowany.
Przerwa 15 min
12:00-13:00 Dr Tomasz Witkowski, prof. WSKZ (KSP i PSR), Ewolucja moralności.
13:00-14:00 Prof. Katarzyna Kaszycka (UAM), Czy istnieją rasy ludzkie?
Przerwa 20 min
14:20-15:20 Dr hab. Krzysztof Kolenda (UWr.), Pułapki ewolucyjne i jak w nie (nie) wpaść.
15:20-16:20 Prof. dr hab. Marta Wrzosek (UW), Cały las z perspektywy mrówki – badania mikrobiomów rudych mrówek leśnych Formica polyctena.
Przerwa 20 min
16:40 Ogłoszenie wyników Konkursu Darwinowskiego.
16:45-18:15 Debata „Ewolucja sztucznej inteligencji – szansa czy zagrożenie”. Udział wezmą: dr Bartosz Borczyk (UWr.), Jacek Tabisz (PSR), dr Tomasz Witkowski, prof. WSKZ.
NIEDZIELA, 16 lutego 2025
11:00-12:00 Dr. Susan Blackmore, Universal Darwinism for 2025 (wykład w języku angielskim)*
Przerwa 20 min
12:20-13:20 Dr Adrian Stencel (UJ), Jak ewolucja zmienia indywidualność? Od komórki eukariotycznej do eusocjalnych owadów.
13:20-14:20 Dr Karolina Królikowska (UPWr.), „Obyś żył w ciekawych czasach” – czy dotknęło nas przekleństwo antropocenu i Szóstego Wielkiego Wymierania?
Posłuchaj fragmentu audiobooka i wykładu pod tym samym tytułem, który wygłosiłem z okazji Wrocławskich Dni Darwina. Przeczytaj też recenzję prof. Czesława Nosala z miesięcznika „Nowe Książki”.
Jeśli chcesz dowiedzieć się czegoś więcej o zawartości audiobooka, posłuchaj wykładu pod tym samym tytułem, który wygłosiłem z okazji Wrocławskich Dni Darwina.
Obejrzyj zrealizowany przez TVP film z cyklu „Badacze natury” zatytułowany „Mądrość kruka”. Podstawą do nakręcenia tego filmu były treści zawarte w książce.
Największą zagadką, przed jaką stoi człowiek jest on sam. Skąd pochodzimy? Czy różnimy się zasadniczo od innych zwierząt? Czy postępowaniem naszym rządzi rozum czy instynkty? Jaka jest relacja pomiędzy umysłem a mózgiem? To tylko niektóre z pytań, na które nauka poszukuje odpowiedzi. Dlatego sądzę, że „Inteligencja Makiaweliczna” Tomasza Witkowskiego, która włącza się w ten nurt poszukiwań, znajdzie wielu czytelników. Ludzką naturą zainteresowani są dziś już nie tylko psychologowie; w jej badania i wielką, nie wolną od swarów, debatę na jej temat angażują się także biolodzy, neurolodzy, socjologowie, prymatolodzy, nie mówiąc o ekonomistach i politologach. W skrajnych wersjach, koncepcje ludzkiej natury przyjmują, z jednej strony, postać biologicznego determinizmu, w myśl którego jesteśmy tylko skomplikowanymi automatami zaprogramowanymi do reprodukcji, z drugiej zaś marzycielskiego humanizmu, którego wyznawcy głoszą, że umysł ludzki jest wolny od biologicznych uwarunkowań. Oba przeciwne obozy zgodne są jednak co do tego, że zagadka człowieczeństwa tkwi w ludzkim mózgu. Tomasz Witkowski, który jest psychologiem, w sporze tym stara się zająć pozycję rozjemcy, próbującego doprowadzić uczestników sporu do pojednania. By dowiedzieć się w jakiej mierze mu się to udaje trzeba przeczytać jego książkę.
Z recenzji prof. Krzysztofa Szymborskiego
Klikając na logo księgarni poniżej, zamówisz książkę w wersji papierowej, ebooka lub audiobooka.
Opinie czytelników
Książka próbuje (to dobre słowo) wyjaśniać naturę i sens ludzkich zachowań. Równocześnie pozostawia czytelnika z bagażem wątpliwości. Autor nie próbuje nawet udawać, że jest czegokolwiek pewien. Wniosek: dobra pozycja, zwłaszcza dla zapalonych poszukiwaczy.
Świetnie zebrana wiedzą, doświadczenia, hipotezy. Jak zawsze u tego autora przedstawione w obiektywny sposób.
Pycha! Ksiazka dla uwaznych czytelnikow. Takich ktorzy sa w stanie skupic sie tylko na jej tresci. Zadnego prowadzenia auta czy gotowania w tle!
Nagranie audiobooka Studio Audiotales, Czytają: Tomasz Budyta i Bartosz Głogowski.
Jeśli chcesz dowiedzieć się czegoś więcej o zawartości książki, posłuchaj wykładu pod tym samym tytułem, który wygłosiłem z okazji Wrocławskich Dni Darwina.
Obejrzyj film z cyklu „Badacze natury” zatytułowany „Mądrość kruka”, którego podstawą były treści książki.
Największą zagadką, przed jaką stoi człowiek jest on sam. Skąd pochodzimy? Czy różnimy się zasadniczo od innych zwierząt? Czy postępowaniem naszym rządzi rozum czy instynkty? Jaka jest relacja pomiędzy umysłem a mózgiem? To tylko niektóre z pytań, na które nauka poszukuje odpowiedzi. Dlatego sądzę, że „Inteligencja Makiaweliczna” Tomasza Witkowskiego, która włącza się w ten nurt poszukiwań, znajdzie wielu czytelników. Ludzką naturą zainteresowani są dziś już nie tylko psychologowie; w jej badania i wielką, nie wolną od swarów, debatę na jej temat angażują się także biolodzy, neurolodzy, socjologowie, prymatolodzy, nie mówiąc o ekonomistach i politologach. W skrajnych wersjach, koncepcje ludzkiej natury przyjmują, z jednej strony, postać biologicznego determinizmu, w myśl którego jesteśmy tylko skomplikowanymi automatami zaprogramowanymi do reprodukcji, z drugiej zaś marzycielskiego humanizmu, którego wyznawcy głoszą, że umysł ludzki jest wolny od biologicznych uwarunkowań. Oba przeciwne obozy zgodne są jednak co do tego, że zagadka człowieczeństwa tkwi w ludzkim mózgu. Tomasz Witkowski, który jest psychologiem, w sporze tym stara się zająć pozycję rozjemcy, próbującego doprowadzić uczestników sporu do pojednania. By dowiedzieć się w jakiej mierze mu się to udaje trzeba przeczytać jego książkę.
Z recenzji prof. Krzysztofa Szymborskiego
Książka próbuje (to dobre słowo) wyjaśniać naturę i sens ludzkich zachowań. Równocześnie pozostawia czytelnika z bagażem wątpliwości. Autor nie próbuje nawet udawać, że jest czegokolwiek pewien. Wniosek: dobra pozycja, zwłaszcza dla zapalonych poszukiwaczy.
Zapraszam do lektury rozmowy, którą przeprowadził ze mną redaktor Paweł Stępniewski z Polskiej Agencji Prasowej.
„Nie przyjdzie nam do głowy, że by poganiać na schodach człowieka, który kuleje, ale dla naszego umysłu samochód nie ma twarzy” – powiedział psycholog Tomasz Witkowski. Mówi też, jak można, walczyć z agresją na drodze.
Znaczące pukanie się w głowę, podniesiony środkowy palec, trąbienie, zajeżdżanie drogi – to chleb powszedni kierowców na polskich drogach. Na niezliczonych filmach dostępnych w internecie można zobaczyć też spektakularne wybuchy furii, zakończone czasem rękoczynami. Psycholog Tomasz Witkowski opowiada o przyczynach takich zachowań oraz o tym, jak – jego zdaniem – można przejawy agresji drogowej zmniejszać.
„Badacze wyróżniają trzy formy agresji drogowej: gniew za kierownicą, agresja słowna, której często towarzyszą różnego rodzaju gesty, jest też furia drogowa, kiedy dochodzi do bezpośredniego kontaktu z innym użytkownikiem drogi. Po drodze są jeszcze zachowania typu błyskanie światłami, czy najeżdżanie na zderzak” – powiedział PAP Tomasz Witkowski.
Według specjalisty agresję na drodze wzmaga to, że dla naszego umysłu – który ewoluował na plejstoceńskiej sawannie – samochód to nie jest człowiek. „Idąc po schodach za człowiekiem, który kuleje, nie przyjdzie nam do głowy, żeby go poganiać, bo uruchamia się u nas mechanizm empatii i ta sytuacja nie wywołuje irytacji. Natomiast na drodze widzimy tylko samochód, który nie ma twarzy, nie wiemy, kto siedzi w środku, czy to może starszy człowiek, który jedzie wolno, żeby nie stwarzać zagrożenia, czy początkujący, niedoświadczony kierowca. Po prostu brak jest komunikacji między kierowcami” – wytłumaczył.
Duże znaczenie ma też sposób wychowywania.
„Od dziecka jesteśmy uczeni wzorców agresji, uczą nas jej media, wystarczy włączyć telewizor, obserwujemy je też u rodziców, przełożonych, znajomych. Po prostu nasza agresja bierze się ze złego wychowania” – ocenił.
Według psychologa agresja jest domeną nie tylko polskich kierowców.
„Opinia, że w wielu krajach zachodnich na drogach jest mniej agresji, to stereotyp. Okazuje się, że choć mówi się o angielskich kierowcach, że to dżentelmeni, to jednak w rzeczywistości są bardzo agresywnymi kierowcami. Była też hipoteza, że im więcej samochodów na drodze, tym więcej agresji, ale okazało się, że nie. Na przykład w Finlandii, gdzie drogi są zasadniczo puste, agresja też występuje” – zauważa.
Za to są różnice między kobietami i mężczyznami.
„Kobiety są dużo bardziej skłonne od mężczyzn do agresji słownej, używają brzydkich określeń w stosunku do innych kierowców. Z kolei to mężczyźni szybciej przechodzą do agresji czynnej w rodzaju obraźliwych gestów, błyskania światłami, czy zajeżdżania drogi” – powiedział.
Za to według eksperta prawdziwy jest stereotyp, że właściciele dużych, mocnych, szybkich samochodów mają większą skłonność do agresji. „Wyjaśnia się to w ten sposób, że próbują pokazać swoją władzę na drodze, często nie mając okazji do jej pokazania w relacjach zawodowych, rodzinnych, czy jakichkolwiek innych” – mówi.
Według Tomasza Witkowskiego są trzy metody na obniżenie agresji: system komunikacji między kierowcami, sposób karania i zmiana sposobu nauki jazdy.
„Kiedyś był zwyczaj, że niedoświadczeni kierowcy mieli na samochodzie naklejony symbol zielonego liścia. Ten sygnał hamował agresję innych kierowców. Taką rolę, spełnia litera L na samochodzie nauki jazdy. Myślimy o nim nie z agresją, tylko o jako pewnej oczywistości, która pojawiła się na drodze. Świetnie sprawdzało się też CB radio, które umożliwiało kontakt między kierowcami. Ta forma komunikowania bardzo dobrze redukowała agresję. Teraz samochody mają coraz mniejsze, przyciemniane szyby i nie widzimy, że ktoś się do nas np. przepraszająco uśmiecha. Dlatego należy podejmować próby wypracowania systemu komunikacji między kierowcami, jestem gorącym zwolennikiem powrotu do zielonego liścia” – wskazał.
„Dużo zależy od systemu karania. Kary powinny być szybko wymierzane i nieuchronne. Jeżeli tak jest, kierowcy są po prostu grzeczniejsi. Niestety, w Polsce system kar uczy kierowców jak nie dać się złapać i dlatego jest nieskuteczny. Brakuje konsekwencji i nieuchronności w ich stosowaniu” – ocenił.
Obiekcje eksperta budzi też sposób nauki jazdy. „U nas bardzo rzadko uczy się kierowców jazdy defensywnej, dającej bezpieczeństwo kierowcy i innym użytkownikom drogi. Zamiast tego preferuje się jazdę ofensywną i agresywną” – podkreślił Tomasz Witkowski. (PAP)
Paweł Stępniewski
Aby przeczytać rozmowę w portalu „Nauka w Polsce”, kliknij grafikę poniżej.
Mój wykład z VIII Wrocławskich Dni Darwina: skąd się wzięła gotowość do pomagania ofiarom, jak wyrosła na niej kultura ofiar i dlaczego ostatecznie tracą na niej najsłabsi.
To tytuł mojego wykładu, który wygłosiłem podczas VIII Wrocławskich Dni Darwina, 18 lutego 2023 roku tradycyjnie w Instytucie Biologii Uniwersytetu Wrocławskiego. (Szczegóły wydarzenia TUTAJ.)
Setki lat obowiązująca wśród ludzi kultura honoru została zastąpiona w XIX i XX wieku przez kulturę godności. Dzisiaj jesteśmy świadkami wypierania tej ostatniej przez kulturę ofiar. O ile korzenie ewolucyjne kultury honoru są oczywiste, o tyle kultura ofiar wydaje się być, intuicyjnie sprzeczna z doborem naturalnym – latami przecież uczono nas o przetrwaniu najsilniejszych. Czy na pewno tak jest? Czy jednostki słabsze, skrzywdzone są skazane na wyginięcie? A może w pewnych warunkach bycie ofiarą przynosi ewolucyjne korzyści? A jeśli tak, to jakie warunki muszą zostać spełnione, aby doszło do konkurencji pomiędzy skrzywdzonymi, tak charakterystycznej dla kultury ofiar? Na te i szereg podobnych pytań próbuję odpowiedzieć w trakcie swojego wykładu. Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania!
O czym jest ten wykład
Według anegdoty Margaret Mead za początek cywilizacji uznała zrośniętą kość udową – ślad, że ktoś zainwestował własne zasoby w przeżycie ofiary wypadku. Obserwacje etologa Irenäusa Eibl-Eibesfeldta pokazują jednak, że opieka nad pokrzywdzonymi istnieje już u zwierząt stadnych: stado karmiło ślepego pelikana i fregatę z uszkodzonym skrzydłem. Bezdzietne samice magotów „pożyczają” młode od innych, by udobruchać agresywnego samca. Gotowość do pomocy ofiarom ma więc głębokie ewolucyjne korzenie – i właśnie dlatego tak łatwo ją wykorzystać.
Kultura ofiar wyrosła na tym mechanizmie. W Stanach Zjednoczonych tak wiele osób pretenduje do miana ofiary, że wielu Amerykanów może zaliczyć się do niej z kilku powodów naraz. Jej skrajnym przejawem są „cyfrowe samookaleczenia”: badania ośrodka zajmującego się cyberprzemocą wskazują, że kilka procent nastolatków hejtuje samych siebie, często po to, by zwrócić na siebie uwagę dorosłych i rówieśników.
Na zmiany kulturowe staram się patrzeć przez pryzmat ekonomii i biologii. Pokazuję dane, które dają do myślenia – choć mają ograniczenia pomiarowe, o czym mówimy w dyskusji – o spadku poziomu testosteronu i płodności u mężczyzn. Kończę ostrzeżeniem: gdy pretendentów do roli ofiary przybywa szybciej niż zasobów, które społeczeństwo może im dać, rośnie agresja wewnątrz grupy, a tracą na tym najsłabsi, czyli ci, którzy naprawdę potrzebują pomocy.
Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
To tytuł mojego wykładu, który wygłoszę podczas VIII Wrocławskich Dni Darwina, które odbędą się 18 lutego 2023 roku tradycyjnie w Instytucie Biologii Uniwersytetu Wrocławskiego. Swój udział potwierdzili również: prof. dr hab. Ewa Bartnik, dr Bartosz Borczyk, dr hab. prof. AWF Stanisław Czyż, dr hab. prof. UWr. Marcin Kadej. Szczegóły wydarzenia TUTAJ. Zapraszam serdecznie!
Setki lat obowiązująca wśród ludzi kultura honoru została zastąpiona w XIX i XX wieku przez kulturę godności. Dzisiaj jesteśmy świadkami wypierania tej ostatniej przez kulturę ofiar. O ile korzenie ewolucyjne kultury honoru są oczywiste, o tyle kultura ofiar wydaje się być, intuicyjnie sprzeczna z doborem naturalnym – latami przecież uczono nas o przetrwaniu najsilniejszych. Czy na pewno tak jest? Czy jednostki słabsze, skrzywdzone są skazane na wyginięcie? A może w pewnych warunkach bycie ofiarą przynosi ewolucyjne korzyści? A jeśli tak, to jakie warunki muszą zostać spełnione, aby doszło do konkurencji pomiędzy skrzywdzonymi, tak charakterystycznej dla kultury ofiar? Na te i szereg podobnych pytań spróbuję odpowiedzieć w trakcie swojego wykładu.
To tytuł mojego artykułu, który ukazał się w najnowszym numerze Plus Minus Rzeczpospolita (Publikacja: 7.10.2022). Impulsem do napisania tego eseju była rosnąca z roku na rok irytacja w obliczu medialnego zalewu bzdur dotyczącego genetycznego dziedziczenia traumy. Niestety, te nonsensy są również rozpowszechniane przez pracowników wyższych uczelni, również profesorów. Zapraszam do lektury!
Foto: Mirosław Owczarek
Czy w świetle najnowszych badań powinniśmy zrewidować koncepcję Darwina i uznać, że rzesze naukowców przeoczyły fakt dziedziczenia cech nabytych?
Niezwykle rzadko badania pilotażowe przeprowadzone z udziałem bardzo małej grupy ludzi wywołują wielką sensację. A tak właśnie się stało w przypadku tegorocznej publikacji wyników uzyskanych przez zespół specjalistów z USA i Rwandy. W badaniu wykorzystano próbki genetyczne pobrane od zaledwie 33 matek (z czego 13 stanowiło grupę kontrolną) oraz 26 ich dzieci (z których 10 znalazło się w grupie kontrolnej). Niezwykłe było to, że 20 spośród badanych kobiet, należących do mniejszości etnicznej Tutsi, będąc w ciąży widziało makabryczne sceny ludobójstwa dokonywanego w Rwandzie podczas czystek etnicznych. Pozostałe 13 pań zaliczonych do grupy kontrolnej również reprezentowało Tutsi i także spodziewało się dziecka, ale w czasie pogromów przebywały one poza krajem.
Badaczy interesowały zmiany w materiale genetycznym wywołane czynnikami środowiskowymi, a w szczególności tzw. metylacja DNA. W największym skrócie jest to proces hamowania aktywności genów przez związki chemiczne, który polega na uniemożliwieniu odczytania informacji zawartej w genie i wytworzenia na jej podstawie danego białka. Metylacja DNA jest więc procesem, w którym wyłączane jest działanie niektórych genów, choć sama informacja w nich zakodowana pozostaje niezmieniona.
W omawianym badaniu w DNA matek zidentyfikowano 24 zmetylowane regiony, a u ich dzieci 16 takich miejsc. Jednak najbardziej uderzające było to, że trzy z tych obszarów (w tym dwa mające związek z funkcjonowaniem mózgu) zostały zmetylowane u potomstwa, które pozostawało w macicach kobiet narażonych na ludobójstwo. Natomiast u matek przebywających poza Rwandą te samy fragmenty DNA pozostały niezmienione
Powrót Lamarcka?
Po publikacji tych wyników świat mediów dosłownie zalały informacje, że doświadczenie ludobójstwa modyfikuje DNA, a trauma z tym związana jest dziedziczna. Zatem indywidualne doświadczenie może być przekazywane kolejnym pokoleniom.
Podobna rzecz wydarzyła się w 2014 r., kiedy świat ekscytował się doniesieniami z badań nad samcami myszy, opublikowanymi w 2014 r. przez zespół Briana Diasa i Kerry Resslera z Emory University w Atlancie. Wykazali oni, że gryzonie traktowane prądem i zapachem kwiatów wiśni (acetofenonem), spłodziły potomstwo wrażliwsze na tę właśnie woń (miało więcej receptorów rozpoznających acetofenon). Ta podwyższona wrażliwość utrzymywała się jeszcze w pokoleniu wnuków samców poddanych eksperymentowi, po czym zanikała.
Kiedyś zdobycie władzy nad innymi wymagało wykazania się odwagą i siłą. Dzisiaj, jak nigdy dotąd w historii, na buty władców przelewających krew tysięcy nie pada nawet jedna kropla krwi. Ale czy to znaczy, że nie potrafią oni dominować i wykorzystywać innych?
Przekonanie, że świat schodzi na psy i czeka nas upadek obyczajów, towarzyszy przedstawicielom rodzaju ludzkiego chyba od zarania. Coś w tych kasandrycznych wizjach mogło być na rzeczy, bowiem kilka cywilizacji rzeczywiście upadło, a te, które się rozwinęły na gruzach poprzednich, z ponurym katastrofizmem wypatrują apokalipsy spowodowanej lekceważeniem zasad moralnych i zezwierzęceniem relacji ludzkich. Czy jednak nasz gatunek rzeczywiście stacza się moralnie, czy raczej występują w jego rozwoju jakieś cykle wznoszące nas na wyżyny człowieczeństwa, a potem strącające w otchłań, gdzie rządzi jedynie pogarda dla innych? A może, wbrew narzekaniom kolejnych pokoleń, rozwijamy się moralnie? Czy da się to w ogóle jakoś obiektywnie zmierzyć?
Czytaj dalej najnowszy felieton mojego autorstwa klikając TUTAJ
W kulturze potlaczu uważano, że człowiek, który posiada więcej koni niż mu potrzeba i nie oddaje nadmiaru innym, jest, delikatnie mówiąc, nierozsądny. Przyjęło się uważać, że kultury pierwotne praktykujące potlacz są w swym marnotrawstwie irracjonalne.
Racjonalny jak potlacz
W kulturze potlaczu uważano, że człowiek, który posiada więcej koni niż mu potrzeba i nie oddaje nadmiaru innym, jest, delikatnie mówiąc, nierozsądny.
LOC Photo/Alamy/be&w. Na zdjęciu inuiccy tancerze z Alaski szykujący się do rytualnego rozdania dóbr, 1900 rok
Przyjęło się uważać, że kultury pierwotne praktykujące potlacz, czyli rytualne rozdawanie swoich dóbr materialnych sąsiadom, są w swym marnotrawstwie irracjonalne. Tymczasem to nasza „racjonalna” ekonomia roztrwoniła nieodnawialne zasoby planety tak, że przetrwanie całego gatunku stoi pod znakiem zapytania.
O potlaczu po raz pierwszy czytałem w dzieciństwie, pochłaniając wszystko, co w jakikolwiek sposób miało związek z moimi ówczesnymi bohaterami, którymi oczywiście byli szlachetni Indianie Ameryki Północnej. Mgliście pamiętam jakieś huczne przyjęcia, wręcz orgie, podczas których wodzowie opanowani przez amok autodestrukcji rozdawali na prawo i lewo wszystkie swoje dobra. Nie powstrzymywali się nawet przed podpaleniem własnych chat, aby w tym akcie niszczenia udowodnić innym swoją wielkość. Nie rozumiałem tego, dlatego chętniej wracałem do opisów honorowych, wiernych raz danemu słowu Indian, zamieszkujących prerię i kończących wszelkie spory rytualną fajką pokoju.
Na potlacz natrafiłem jeszcze kilkukrotnie w ciągu mojego życia. Najpierw w czasie studiów, w jakichś obowiązkowych lekturach antropologicznych, później jeszcze pojawiał się w książkach, po które sięgałem z wyboru. Bez wyjątku czytałem o nim jako o pewnym wynaturzeniu, czymś do czego zdolna…
Czytaj dalej felieton mojego autorstwa klikając TUTAJ
Zaiste! Trzeba być niezwykle gruboskórnym lub świętym aby sprostać temu zaleceniu. Chociaż moi znajomi uważają mnie za dość odpornego na wszelki rodzaj hejtu, to jednak chyba nikt za świętego.
A Ja wam powiadam: Nie stawiajcie oporu złemu: lecz jeśli cię ktoś uderzy w prawy policzek, nadstaw mu i drugi. Temu, kto chce prawować się z tobą i wziąć twoją szatę, odstąp i płaszcz. Zmusza cię ktoś, żeby iść z nim tysiąc kroków, idź dwa tysiące.(Mt. 5.39-41)
Zaiste! Trzeba być niezwykle gruboskórnym lub świętym aby sprostać temu zaleceniu. Chociaż moi znajomi uważają mnie za dość odpornego na wszelki rodzaj hejtu, to jednak chyba nikt za świętego. Przyjmowanie obelg, kłamstw i oszczerstw pod swoim adresem poza realizacją chrześcijańskich ideałów ma jednak dodatkowe konsekwencje – ośmiela owych urągających nam i utwierdza w bezkarności. Mało tego, zachęceni brakiem konsekwencji mogą swe niecne sposoby praktykować na innych, a wówczas nasza bierność w ich przyjmowaniu obciąża nas pewną odpowiedzialnością za to, co owych bliźnich spotyka.
Gdybym zebrał wszystkie obelgi, kłamstwa i oszczerstwa, jakie rzucono w moim, dość już długim, życiu, to pokaźna ich część (a być może nawet ich większość) pochodziła od terapeutów. Zwykle nie robiłem z tego widowiska, myśląc – cóż, trudno aby nie reagowali emocjonalnie, kiedy ktoś podważa sens tego co robią. A jednak ostatnio uznałem, że chyba zostały przekroczone pewne granice, a moja obojętność może w rezultacie przyczynić się do czyjejś krzywdy. Oto bowiem psychoterapeuta, któremu przyszło kontynuować uzdrawiający proces terapii na sali sądowej, wynajmuje człowieka w todze, który podczas publicznej rozprawy stwierdza:
Pan Witkowski napisał książkę w której oczernia różnych terapeutów bez jakichkolwiek dowodów …są tam inne osoby…to wyszło w tych zeznaniach przed Sądem Rejonowym również dla mst. Warszawy…[1]
Ponad cztery lata rozmów z pacjentami, terapeutami, gromadzenia i studiowania dokumentów, wyników badań zostało podsumowane jedną krótką wypowiedzią przez pracownika najemnego, który prawdopodobnie ani jej nie przeczytał, ani nie miał jej nigdy w ręku. Pomijam zawarty w tej opinii ogrom grubiaństwa wobec cierpienia ludzi opisanego na kartach tej książki, tak charakterystyczny ze strony środowiska terapeutycznego w reakcji na tę publikację. Czy jednak człowiekowi w todze wolno wypowiadać takie oceny bez konieczności ich uzasadnienia? Czy adwokat, którego przed odpowiedzialnością karną za zniesławienie chroni immunitet, może (korzystając z tej ochrony) deprecjonować wieloletnią pracę innego człowieka? Czy jego ocena mojej pracy nie może zostać wykorzystana przez innych prawników w podobnych sprawach, w których pacjenci będą próbowali poszukiwać zadośćuczynienia?
Moje ostrożne odpowiedzi na te pytania są mocno intuicyjne i pesymistyczne, dlatego w ślad za nimi pojawiają się kolejne. Czy zważywszy na fakt, że rozprawa była publiczna, mogę, a nawet powinienem, ujawnić dane personalne owego kapłana prawa tak zwięźle recenzującego moją pracę? A dane jego mocodawcy? Czy takie rzucanie oszczerstw powinno być zasłaniane kurtyną prawa, zważywszy na to, że toczy się w przestrzeni publicznej? Czy tajemnica psychoterapii, która chroni pacjenta wtedy, gdy wszystko idzie po jego myśli, ale obraca się przeciwko niemu, kiedy dzieje mu się krzywda, powinna rozciągać się na salę sądową?
W całej tej historii tkwi jeszcze jeden smaczek. Stwierdzenie adwokata: „…to wyszło w tych zeznaniach przed Sądem Rejonowym również dla mst. Warszawy”[2], odnosi się do moich zeznań w innej rozprawie, która nie była rozprawą publiczną. Oczywiście, osoby, które to stwierdzenie przeczytają, muszą polegać na słowach mecenasa, bo przecież nigdy nie będą miały wglądu w tamte, niepubliczne zeznania. Dlaczego jednak są one niejawne? Otóż, postępowanie toczące się przy drzwiach zamkniętych może być jawne tylko wówczas, kiedy psychoterapeuta skarżący pacjentkę, zgodzi się na jawność procesu. Jeśli o mnie chodzi, nie mam powodu bać się jawności rozprawy na której zeznawałem. Z tego, co mi wiadomo, oskarżona również wnosi o jawność spraw sądowych w których uczestniczy. Komu zatem służy utajnienie procesu?
Pacjenci trafiający na psychoterapię są najczęściej w złym stanie psychicznym. Pacjenci po nieudanej psychoterapii przypominają wraki ludzi. Niezmiernie rzadko wracają do takiego stanu, aby znaleźć w sobie dość siły, by szukać zadośćuczynienia, a jeśli nawet to się zdarza, brak im środków na wynajęcie gwiazd palestry, które pomogłyby im w zmaganiu się z podobną do opisanej erystyką.
Zapraszam do dyskusji!
[1] Chodzi o moją książkę Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach, wydaną nakładem Wydawnictwa Bez Maski w 2018 roku. Transkrypcja e-protokół rozprawy z dnia 14 luty 202 przed Sądem Okręgowym w Warszawie I C 465/17, 02:23:18.
[2] Tamże.
Mój wykład z VII Wrocławskich Dni Darwina o memetyce: czy kultura ewoluuje jak geny, czym są memepleksy, dlaczego psychoterapia i religia świetnie się replikują i co zmienia trzeci, cyfrowy replikator.
Co ma wspólnego dziób zięby ze zwyczajami panującymi w amerykańskich więzieniach? Czy ewolucja oka potrafi wyjaśnić nam zjawiska mody? Czy memy kulturowe są równie samolubne jak geny? Dlaczego memy mogą wyrządzić nam krzywdę? Kiedy stajemy się bezwolnymi nośnikami samolubnych memów? Czym jest memplex? Czy memetyka potrafi wyjaśnić zjawiska kulturowe tak dobrze jak genetyka wyjaśnia procesy dziedziczenia? Czym jest inżynieria memowa i przeprogramowanie memetyczne? Jaka jest w tym wszystkim rola wolnej woli i świadomości? Trzeci replikator – odpowiedź na pytanie dlaczego internet ma twarz kota? Czy świetując urodziny Darwina powinniśmy mimo wszystko oddać hołd Lamrckowi? – Mam nadzieję, że mój wykład pomoże w przedzieraniu się ten gąszcz pytań i wątpliwości.
Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania!
O czym jest ten wykład
Ewolucja potrzebuje trzech warunków: różnorodności, presji środowiska i replikacji. Elementy kultury spełniają je wszystkie, więc pytam, czy możemy je opisywać tak jak geny. Wiele zjawisk kulturowych nie przynosi korzyści ani ich nosicielom, ani ich genom. Przykładem jest moda na spodnie opuszczone nisko na biodrach: nie jest wygodna i rzadko kto uważa ją za atrakcyjną, a wywodzi się z więziennego kodu, od którego zupełnie się oderwała. Taki element kultury replikuje się po prostu dlatego, że dobrze się replikuje – tak jak samolubny gen Dawkinsa.
Memy łączą się w memepleksy, czyli zespoły idei, które wspierają się nawzajem. Psychoterapia jest takim memepleksem: przekonanie, że osobowość kształtuje się we wczesnym dzieciństwie, świetnie przechodzi z pokolenia na pokolenie terapeutów, niezależnie od wyników badań. Memepleksami są religie, ale także nauka – i to te, które najlepiej znoszą sprawdzanie. Czasem to my wybieramy memy, częściej one wybierają nas.
Susan Blackmore, autorka „The Meme Machine”, idzie dalej: wolna wola w potocznym rozumieniu jest jej zdaniem złudzeniem, podobnie jak „ja”, które składa się z memów, których jesteśmy nosicielami. Mówię też o trzecim replikatorze. Geny kopiują się cyfrowo i bardzo dokładnie, memy przez naśladowanie i podobieństwo, a informacja przetwarzana przez algorytmy znów replikuje się cyfrowo, z precyzją, jakiej kultura dotąd nie znała. Wykład ma być nie ostatecznym wyjaśnieniem, lecz inspiracją do myślenia o kulturze w kategoriach ewolucji.