Uniwersytet powinien być […] miejscem, w którym nic nie uchroni przed siłą zapytywania, nawet to, co uznaje się aktualnie za określoną figurę demokracji.
Jacques Derrida
Latem 2025 roku studenci psychologii UJ zaprosili mnie do wygłoszenia wykładu poświęconego psychologii opartej na dowodach podczas organizowanej przez nich konferencji. Jesienią, tuż przed samą konferencją wykład odwołali uzasadniając to następująco:
(…) chcemy by przestrzeń naszej Konferencji była miejscem bezpiecznym dla każdej osoby studiującej.
Czytelników, którzy z tymi faktami nigdy się nie zetknęli od razu uprzedzę ‒ nie, nie napadłem na nikogo, nie stosowałem nawet wobec nikogo gróźb karalnych, nie popełniłem żadnego przestępstwa i nie wytoczono przeciwko mnie postępowania karnego. „Potwornością” jakiej się dopuściłem, było umieszczenie na swoim profilu na Facebooku trzech linków z krótkim komentarzem dotyczących osób transpłciowych. Ten mój „występek” sprawił, że studenci poczuli się tak bardzo zagrożeni moją obecnością.
Dr hab. Dobrosława Szumiło-Kulczycka, prof. UJ Rzeczniczka Praw i Wartości Akademickich Uniwersytetu Jagiellońskiego, do której zgłosiłem tę sprawę z prośbą o interwencję, po ponad dwóch miesiącach rozpoznawania sprawy stwierdziła m.in.:
Sytuacja, w której naukowiec został zaproszony do wygłoszenia wykładu podczas wydarzenia naukowego, następnie zaś usunięty przez organizatorów z grona prelegentów, w związku z przypisanymi mu przez nich poglądami, nie mieści się w standardach akademickich.
Dodała ponadto, że:
Informacja w tym przedmiocie wraz z moim stanowiskiem została przeze mnie przekazana Prorektorowi Uniwersytetu Jagiellońskiego do spraw studenckich, p. prof. dr hab. Pawłowi Laidlerowi, jak też p. Rektorowi Uniwersytetu Jagiellońskiego p. prof. dr hab. Piotrowi Jedynakowi.
A także, że:
(…) planowane są dalsze działania, o których powinien Pan zostać powiadomiony bezpośrednio z Rektoratu.
Minęło pół roku. Żadnych informacji, żadnych działań. Poza Rzeczniczką NIKT z UJ nie zajął jakiegokolwiek stanowiska w tej sprawie. Problem przysycha. Najwyraźniej w czasach, w których autorytetami moralnymi dla wielu stają się cyniczni oszuści wybierani na najwyższe państwowe urzędy, obietnice bez pokrycia wygłaszane z wysokości autorytetu jednego z najstarszych uniwersytetów na świecie, nie są niczym zdrożnym. Może to nawet jakiś rodzaj urzędowej dyplomacji, w której obietnica bez pokrycia jest spostrzegana jako forma bardziej elegancka niźli stanowcza, szczera odmowa?
Dla Jacquesa Derridy, którego myśl wykorzystałem, jako motto do tych rozważań, praktykowanie bezwarunkowego pytania o wszystko, kwestionowania wszystkiego było synonimem humanistyki, jak również jego osobistym aktem wiary. W swoim Uniwersytecie bezwarunkowym pisał:
Wyznanie wiary, zobowiązanie, obietnica czy podjęta odpowiedzialność nie odwołują się do dyskursów wiedzy, lecz do dyskursów performatywnych, wytwarzających zdarzenia, o których nam mówią.
Może należałoby tę wypowiedź cytować jednak już tylko w czasie przeszłym?
Prawo efektu to fundamentalna zasada behawioryzmu sformułowana przez Edwarda Thorndike’a w 1898 roku na podstawie obserwacji zwierząt i ludzi. Mówi ona, że zachowania, po których następują satysfakcjonujące konsekwencje, są częściej powtarzane w przyszłości. Canceling studenckich aktywistów (lub też aktywistów inspirujących studentów) przyniósł efekt w Krakowie nie pierwszy już raz. Skutecznie scancelowano wykład dr Magdaleny Grzyb ale również niemieckiej pisarki Herty Müller. Prawo efektu sprawi, że kolejni wykładowcy będą usuwani pod dyktando aktywistów, podobnie jak prawo efektu decyduje o tym, że działania terrorystyczne na całym świecie przynoszą spodziewany skutek.
Ale aktywiści to nie jedyna grupa beneficjentów prawa efektu. Są nimi bez wyjątku akademiccy urzędnicy pełniący najwyższe funkcje na uczelniach. Przemilczanie, kunktatorstwo, zamiatanie pod dywan, przesuwanie odpowiedzialności to strategie, które przynoszą pożądany efekt ‒ mniejsze zamieszanie i hałas wokół tego co robią. Święty spokój. Dlaczego mieliby zatem postępować wbrew temu co jest skuteczne?
Odpowiedź jest uderzająco prosta ‒ bo są ludźmi, a ludzie w przeciwieństwie do zwierząt, są w stanie w imię wyznawanych przez siebie wartości przekraczać granice biologii, własnych przyzwyczajeń i nawyków. To właśnie ta zdolność transcendencji zapewnia im dumne określenie „ludzi”.
P.S. W odpowiedzi udzielonej studentom cancelującym mój wykład napisałem m.in.:
Wierzę, że wydarzenie to na trwałe zapisze się w niechlubnej historii cancelingu, który ma miejsce na najstarszym polskim uniwersytecie.
Zrobię wiele, aby tak właśnie się stało.
Wcześniejsze posty dotyczące cancelingu i wolności słowa:
Przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim – Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów
Oświadczenie Klubu Sceptyków Polskich przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim
Cenzura na UJ. Wybitny psycholog ostro: „To naganna decyzja”
Canceling na uniwersytecie – rozmowa z Racjonalista.tv
Tomasz Witkowski w obronie wolności słowa
Psycholog kontra cenzurze „poprawności” – rozmowa we Wnikliwym Kanale
A Cancelling at Poland’s Jagiellonian University

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.