Czy powszechne przekonanie, że telewizja „lasuje mózg”, a książki go ratują, jest mitem naszej kultury?

Rys. Jacek Gawłowski

Zapraszam do lektury mojego artykułu, który ukazał się w Magazynie Gazety Wyborczej, 24.07.2026 r.

Czytanie o chwytaniu za klamkę i chwytanie za klamkę – dla naszych neuronów granica między czynnością opisaną a wykonaną jest zaskakująco cienka.

Czy czytanie książek ma jeszcze sens? 59 proc. Polaków nie przeczytało w ciągu poprzedniego roku ani jednej, ale jeśli ktoś przyzna się do tego publicznie, jak Ewa Chodakowska, która stwierdziła, że nie czyta książek, bo teraz sama je pisze, naraża się na zmasowany atak tłumu, który ani nie czyta, ani nie pisze.

Nie zawsze tak było. Artur Schopenhauer, który sam dużo czytał, nie miał oporów, aby w eseju „O czytaniu i książkach” stwierdzić, że czytanie jest jedynie surogatem samodzielnego myślenia. Porównał czytelnika do ucznia, który ołówkiem poprawia linie nakreślone przez nauczyciela. Filozof uważał, że nadmiar czytania pozbawia umysł elastyczności. Jego zdaniem ludzie, którzy spędzają całe dnie na lekturze, tracą zdolność samodzielnego myślenia, podobnie jak osoba, która ciągle jeździ konno, ostatecznie zapomina, jak się chodzi. Krytykował literaturę współczesną określając ją mianem intelektualnej trucizny niszczącej umysł. Schopenhauer uważał, że kluczową umiejętnością jest unikanie lektury tego, co w danej chwili czytają wszyscy (bestsellery, ulotne pisma polityczne czy modne powieści). Potępiał również pisarzy, którzy tworzą dla pieniędzy lub z chęci zdobycia urzędu, uważając ich dzieła za bezwartościowe i szkodliwe dla „prawdziwego pszenicznego ziarna” literatury.

Shopenhauer nie był w swoich poglądach odosobniony. Fryderyk Nietzsche wielokrotnie krytykował uczonych, którzy tylko czytają. Ironizował, że uczeni siedzą w bibliotekach zamiast żyć. Podobnie uważał Ralph Waldo Emerson stwierdzając, że: „Książki są najlepszą rzeczą, jeśli właściwie z nich korzystamy; nadużywane należą do najgorszych.” Henry David Thoreau w swoim Waldenie podobnie, jak Nitzsche, wyśmiewał ludzi, którzy całe życie spędzają na studiowaniu, zamiast żyć. Według niego życie jest ważniejszym nauczycielem niż biblioteka. Współcześnie, nie tyle krytykuje się czytanie książek, które to zajęcie zyskało status swoistej świętości kulturowej, co raczej wskazuje na efektywniejsze substytuty ‒ podcasty, filmiki na Youtubie i ‒ o zgrozo! ‒ media społecznościowe.

Czytaj dalej klikając TUTAJ


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Skomentuj

Ta witryna wykorzystuje usługę Akismet aby zredukować ilość spamu. Dowiedz się w jaki sposób dane w twoich komentarzach są przetwarzane.