Psychologia czy pseudonauka?

Druga rozmowa w Kolasińska Podcast: Freud jako sukces marketingowy, testy projekcyjne w sądach, dlaczego nauka nie umie odejmować błędnej wiedzy, czy jesteśmy przeterapeutyzowani – i po co psychologowi powieści.

Zapraszam do wysłuchania drugiej już rozmowy ze mnną w kanale Kolasińska Podcast. Poza tradycyjnie psychologiczno-terapeutycznymi tematami rozmawiamy również o moich powieściach 01:13:25–01:19:39 – Defekt i Tryptyk haniebny, a także o tym, po co psychologowi fikcja i literatura.

O czym rozmawialiśmy

Psychologia rozmyła się w mediach społecznościowych tak bardzo, że trudno dziś powiedzieć, czym właściwie jest – a jednocześnie wszyscy się na niej znają. Przypomina to Stańczyka, który z obwiązaną twarzą przeszedł przez krakowski rynek i od każdego przechodnia dostał radę na ból zęba. Dobrzy naukowcy rzadko popularyzują naukę, bo system ocen nagradza ich za punkty, a nie za prostowanie bzdur. Tę lukę wypełniają więc ci, którzy wiedzą najmniej.

Freud odniósł przede wszystkim sukces marketingowy. Dał ludziom wygodne usprawiedliwienie: skoro moje złe czyny wypływają z nieświadomego „id”, nie do końca za nie odpowiadam. Tak samo tłumaczy się dziś masowe zbrodnie „tłumionymi emocjami”, choć za strzałami stoi decyzja sprawcy, nie tłumienie. A osoby chore psychicznie nie popełniają takich przestępstw częściej niż zdrowe.

Nauka ma narzędzia do dodawania wiedzy, ale prawie nie ma narzędzi do jej odejmowania. Za nowe publikacje dostaje się punkty, za wykazanie, że coś nie działa – nic. Dlatego nikt nigdy oficjalnie nie wycofał psychoanalizy, testu Rorschacha ani innych testów projekcyjnych. Wciąż uczy się ich na słabszych uczelniach i stosuje w sądach, gdzie mogą łamać ludziom życie. Wariograf, choć budzi nieufność, wykrywa kłamstwo z trafnością nieosiągalną dla najlepszych testów psychologicznych.

Rozmawiamy też o tym, czy nie staliśmy się „przeterapeutyzowani” – jeszcze niedawno wstydziliśmy się terapii, dziś dziwny jest ten, kto na nią nie chodzi – oraz o algorytmach, które już kilka lat temu przewidywały próby samobójcze trafniej niż klinicyści.

Osobna część rozmowy dotyczy moich powieści. „Tryptyk haniebny” to moja dwudziesta książka i pierwsza powieść, rozgrywająca się w czternastowiecznej Europie Środkowej, a „Defekt” dzieje się współcześnie. Choć to fikcja, zajmuję się w nich tym samym, o czym zawsze pisałem: dylematami moralnymi i tym, jak otoczenie społeczne próbuje narzucić nam swoje rozwiązania.

O psychoanalizie, testach projekcyjnych i szarlatanerii w psychologii piszę w „Zakazanej psychologii”.

Poprzednią rozmowę w tym kanale obejrzysz tutaj:

Psychologia, która KRZYWDZI. Dlaczego „pomoc” bywa zagrożeniem?


Zakazana psychologia, t. I – okładka

O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Terapia to drogi substytut przyjaźni – rozmowa o mojej najnowszej powieści w Onet.pl.

Zwiększając liczbę powierzchownych kontaktów, utraciliśmy ich głębię. Kiedyś dobra rada przyjaciela pomagała rozwiązać problem. Dzisiaj wyrazem troski jest stwierdzenie: „Może powinieneś porozmawiać z jakimś terapeutą?” — mówi Tomasz Witkowski, doktor psychologii i autor książki „Defekt„. Specjalizuje się w demaskowaniu pseudonauki i wszelkiego rodzaju oszustw w psychologii oraz praktyce terapeutycznej. Swoje podejście nazwał epistemologią subtraktywną.

To ludzie przeciętni decydują o tym, co jest normą. „Defekt“ Tomasza Witkowskiego

Agnieszka Filas: Co było bezpośrednim impulsem do napisania „Defektu”? Czy to prawdziwa historia kogoś, kogo pan znał? Może własne doświadczenia?

Tomasz Witkowski: Pracując nad książką „Psychoterapia bez makijażu„, która zawiera wywiady z terapeutami i z osobami skrzywdzonymi przez psychoterapię, poznałem wiele podobnych historii. Ta, która stała się inspiracją dla powieści, była szczególnie uderzająca, bo dotyczyła dobrze funkcjonującego człowieka, któremu otoczenie wmówiło konieczność odbycia terapii. Powieść nie jest oczywiście wiernym odtworzeniem tamtej historii.

Tytułowy „defekt” sugeruje, że coraz częściej jesteśmy przekonani, że musimy się „naprawiać”. Kto i po co wmawia nam, że jesteśmy „niewystarczający”, „niewłaściwi”?

„Naprawiacze”, to dość oczywiste, podobnie, jak oczywista jest odpowiedź na pytanie po co. Przecież naprawianie innych przynosi korzyści materialne i zapewnia status społeczny. Cui bono? ‒ Kto odniósł korzyść? ‒ pytają od czasów starożytnych prowadzący dochodzenie w sprawie przestępstwa. Warto postawić je również tutaj.

Żyjemy w czasach, w których normalne ludzkie cierpienie czy stres w pracy natychmiast etykietuje się jako „depresję”, „traumę”. Gdzie przebiega granica między zwykłym trudnym doświadczeniem a stanem kwalifikującym się do terapii?

O tym powinni decydować specjaliści — psychologowie kliniczni i psychiatrzy. To oni dysponują podręcznikami diagnostyczno-statystycznymi, takimi jak DSM czy ICD i to oni zostali przeszkoleni w korzystaniu z nich. Celowo nie wymieniłem terapeutów, bo obecny i projektowany stan prawny nie nakłada na nich obowiązku edukacji w zakresie diagnozy. W tym obszarze ich wiedza jest często zdroworozsądkowa, a wszystkim, którzy próbują się diagnozować, korzystając z książek, internetu czy sztucznej inteligencji, przypominam słowa berlińskiego lekarza Markusa Herza sprzed ponad 200 lat: „Bądź ostrożny podczas czytania książek o zdrowiu. Możesz umrzeć z powodu błędu w druku.”

Dlaczego zatraciliśmy zdolność do samodzielnego radzenia sobie z kryzysami lub szukania wsparcia u bliskich?

Z kilku powodów. Jeden z nich jest dość banalny — bo stać nas na korzystanie z pomocy zewnętrznej, co jeszcze do niedawna było przywilejem najbogatszych. Drugi, bo przekonano nas do tego, a zrobili to ‒ i za pomocą agresywnej perswazji marketingowej nadal robią ‒ ci, którzy na tym najwięcej zyskują. I wreszcie trzeci, chyba najbardziej ważki powód, bo przestaliśmy tworzyć z innymi silne i trwałe przyjaźnie na dobre i na złe. Wydaje się, że zwiększając liczbę powierzchownych kontaktów, utraciliśmy ich głębię. Kiedyś dobra rada przyjaciela pomagała rozwiązać problem. Dzisiaj wyrazem troski jest stwierdzenie: „Może powinieneś porozmawiać z jakimś terapeutą/psychologiem/specjalistą?”.

Gdzie leży granica między uzasadnionym leczeniem kryzysu psychicznego a uzależnieniem klienta od gabinetu?

Tą granicą jest po prostu rzetelna diagnoza. Leczenie czy terapia bez diagnozy to ‒ jak mawia mój zaprzyjaźniony lekarz ‒ zamach na cudze zdrowie i życie.

Jakie są najczęstsze sygnały, że dana osoba utknęła w procesie terapeutycznym, który niczego już nie wnosi, a wręcz uczy bezradności?

Jest ich wiele. Jeśli czujemy, że terapia nie przynosi efektów, a terapeuta nazbyt często przekonuje nas, że „żeby było lepiej, najpierw musi być gorzej”. Jeżeli bardzo długo mamy odczucie, że zmiana, katharsis muszą wkrótce nastąpić, że są tuż, tuż, za rogiem. Kiedy my czujemy się dobrze w terapii, a nasze otoczenie przekonuje nas, że dzieje się z nami coś złego. Jeśli przyłapujemy się na myśli, że kolejną decyzję powinniśmy skonsultować z naszym terapeutą. Itd.

Jeśli nie terapia — to co? Co poradziłby pan osobie, która czuje się zagubiona lub niepewna, ale niekoniecznie wymaga interwencji klinicznej?

Szczerą i poważną rozmowę z kimś bliskim, z przyjacielem. Terapia często w gruncie rzeczy jest tylko dość drogim substytutem przyjaźni. Jeden z najwybitniejszych psychologów XX w. — Hans Eysenck nie wahał się nazwać jej „prostytucją przyjaźni”.

Jak wyobraża sobie pan model wsparcia psychicznego w przyszłości? Co powinno się zmienić w samym środowisku psychoterapeutów i psychologów?

Od dawna propaguję model rozwiązywania problemów psychicznych analogiczny do medycznego. Ogniwem pierwszego kontaktu ze specjalistami w zakresie zdrowia psychicznego powinien być dobrze przygotowany psycholog kliniczny, podobnie jak w służbie zdrowia jest nim internista. To on powinien postawić diagnozę, w tym diagnozę różnicową i zdecydować czy i jakich specjalistów potrzebuje pacjent. Tymczasem dzisiaj sami się diagnozujemy, pukamy do drzwi gabinetu terapeutycznego (najczęściej prywatnego), w którym terapeuta zaczyna „pracować” nad naszym problemem. To trochę tak, jak byśmy w przypadku bólu brzucha udawali się do chirurga z prośbą, aby zajrzał nam do środka i sprawdził, co może być przyczyną bólu.

Jeśli natomiast chodzi o zmiany w środowisku psychoterapeutów i psychologów, to temat jest bardzo rozległy. Przede wszystkim, nie są to środowiska tożsame. Tylko część psychologów jest terapeutami, a wielu terapeutów nie ma nic wspólnego z psychologią. Aby nie rozwodzić się ponad miarę, wskażę na jedną fundamentalną rzecz, która powinna ulec zmianie w środowisku terapeutów. Jest nią zmiana perspektywy, na perspektywę pacjenta. Wszystkie dyskusje toczone publicznie, a nawet kłótnie, dotyczące w szczególności ustawy o zawodzie psychoterapeuty, wskazują jednoznacznie, że dzisiaj środowisko to ma na względzie głównie własne dobro.

Jak opisałby pan przesłanie swojej książki?

„Defekt” jest opowieścią o tym, jak otoczenie wtłacza jednostkę w gorset swoich oczekiwań, zabijając jej indywidualność. Jest to współczesna odmiana prokrustowego łoża. Przy czym terapia jest tu tylko jednym z wielu sposobów, których używa do tego celu społeczeństwo. Tytułowy „defekt” najłatwiej przypisać głównemu bohaterowi, ale czy nie jest nim w gruncie rzeczy przypadłość otoczenia, które deklarując swoje uwielbienie autentyzmu i indywidualizmu, niszczy wszelką odmienność?

Przeczytaj wywiad w portalu Onet.pl klikając TUTAJ

Nie oglądaj się żono Lota
przetnij czerwony sznur
pomiędzy sercem a domem
w płomieniach (…)
bo skamieniejesz
przemieniona w bryłę goryczy
i stężałych łez

Krystyna Szymonowicz

ZAMÓW KSIĄŻKĘ

Defekt Tomasza Witkowskiego to intrygująca proza, która wciąga czytelnika w świat nauki, emocji i skomplikowanych relacji międzyludzkich. Autor, znany ze swojego wnikliwego spojrzenia na ludzki umysł i psychologię, w tej powieści umiejętnie łączy fabularną lekkość z głębszą refleksją nad tym, co oznacza „być normalnym” w świecie pełnym społecznych oczekiwań.
Główny bohater książki, Michał, to utalentowany, wręcz genialny student chemii. Dla niego rzeczywistość opiera się na twardych prawach, wzorach i przewidywalnych reakcjach. Zupełnie inaczej wygląda jego życie towarzyskie: Michał gubi się w niuansach relacji społecznych i nie potrafi intuicyjnie odczytywać intencji innych ludzi.
Przełomem staje się moment, w którym odrzuca go zespół badawczy, do którego chce dołączyć i odchodzi od niego dziewczyna. Michał zaczyna podejrzewać, że źródło problemów może leżeć w nim samym. Trafia na psychoterapię z mocnym przekonaniem, że kilka spotkań wystarczy, by naprawić jego domniemany defekt. Szybko przekonuje się jednak, że nie jest to tak proste, jak się spodziewał….
Książka stawia uniwersalne pytanie o cenę, jaką płacimy za próbę wtłoczenia swojej unikalnej osobowości w sztywne ramy społecznych standardów.
Witkowski posługuje się precyzyjnym, zdradzającym jego analityczne zacięcie językiem, dzięki czemu fabuła rozwija się w dynamicznym tempie. Autor nie ocenia swojego bohatera wprost, lecz pozwala czytelnikowi współuczestniczyć w jego wewnętrznej transformacji. Powieść unika taniego patosu czy podręcznikowego dydaktyzmu – zamiast tego serwuje pełnokrwistą historię o poszukiwaniu własnego miejsca w świecie.
Defekt to dojrzała, poruszająca i skłaniająca do refleksji lektura. Tomasz Witkowski udowadnia, że potrafi pisać nie tylko o psychologii w ujęciu popularnonaukowym, ale tworzy również wciągające portrety psychologiczne w formie literackiej. To znakomita propozycja dla każdego, kto lubi powieści zmuszające do myślenia i stawiające trudne pytania o granice ludzkiego poznania i akceptacji.

Cytaty z książki:

Największą radość daje wiedza, nie tajemnica, która ma swoje źródło w niewiedzy.

Mali ludzie nie zapominają i nie wybaczają wielkości.

Marzenia nie są po to, by je realizować za wszelką cenę. Są po to, by cię prowadzić.

Świat nie pyta o intencje. Pyta o skutki.

Zimna herbata robi się gorzka. A życie jest wystarczająco gorzkie bez tego.

To ludzie przeciętni decydują o tym, co jest normą – przeczytaj rozmowę z autorem na temat książki klikając na grafikę poniżej

Przeczytaj recenzję w Magazynie Kultury Popularnej ESENSJA klikając na grafikę poniżej

Więcej opinii o książce, recenzji, cytatów w portalu: https://lubimyczytac.pl/ksiazka/5254413/defekt

To ludzie przeciętni decydują o tym, co jest normą – rozmowa o mojej najnowszej powieści w LubimyCzytać.pl.

Gdzie leży granica pomiędzy przystosowaniem się do społecznych wymagań, a utratą własnej tożsamości? Jaką cenę płacimy, gdy próbujemy imitować kogoś, kim nie jesteśmy? Z Tomaszem Witkowskim, publicystą i doktorem psychologii, rozmawiamy o jego nowej książce „Defekt”.

To ludzie przeciętni decydują o tym, co jest normą. „Defekt“ Tomasza Witkowskiego

[Alicja Niedziela] Michał traktuje swoje trudności w relacjach jak defekt, który specjalista powinien naprawić podczas kilku spotkań. Skąd bierze się dziś coraz bardziej popularne przekonanie, że każdy problem psychiczny ma nazwę, przyczynę i metodę szybkiego usunięcia?

[Tomasz Witkowski] Michał zanurzony we własnym świecie, niedostępnym większości śmiertelników, nie traktował swojego funkcjonowania społecznego jako defektu. To dopiero presja otoczenia uniemożliwiająca mu realizację własnych marzeń, doprowadziła do tego, że tak zaczął na nie patrzeć i podobnie perswazja otoczenia sprawiła, że nabrał przekonania, że ów, niedookreślony dla niego, defekt da się naprawić w gabinecie terapeutycznym. A przekonanie, że każdy problem psychiczny ma nazwę, przyczynę i metodę szybkiego usunięcia jest wynikiem agresywnego marketingu kultury terapeutycznej. Psychologowie i psychoterapeuci za pośrednictwem mediów codziennie nas do tego przekonują i obiecują naprawę. Niestety, w wielu przypadkach, są to obietnice bez pokrycia.

Jest Pan jednym z najbardziej konsekwentnych krytyków psychoterapii i jej nienaukowych nurtów, a jednocześnie umieścił Pan terapię w centrum losów swojego bohatera. Czy powieść pozwoliła Panu opowiedzieć o niej w sposób bardziej niejednoznaczny niż książki naukowe i publicystyka?

Pragnę podkreślić, że powieściowy Michał ma swój rzeczywisty pierwowzór, który swoją historię opowiedział mi kilka lat temu, a którą można przeczytać w mojej książce „Psychoterapia bez makijażu”. Nie jest to więc czysta fikcja. Co więcej, właśnie te doświadczenia bohatera zostały opowiedziane bez szczególnych ubarwień. Obawiam się, że wyobraźnia większości pisarzy nie może równać się z terapeutyczną rzeczywistością, która kreuje najbardziej nieprawdopodobne sytuacje. Proza literacka tym się różni od literatury non-fiction, że umożliwia przedstawienie losów bohaterów w szerokim kontekście społecznym, a czytelnikowi pozostawia więcej przestrzeni na własne interpretacje.

Jaką rolę pełni terapia w życiu Michała?

Myślę, że to pytanie, na które czytelnicy powinni sami sobie odpowiedzieć po przeczytaniu książki. Nie chciałby sugerować swoich interpretacji.

Do jakiego stopnia powinniśmy dostosować się do społecznych oczekiwań, a kiedy może to oznaczać utratę tożsamości?

Człowiek jest istotą społeczną i jeśli chce żyć i funkcjonować, musi respektować niektóre normy i oczekiwania społeczne. Otoczenie działa jednak dość często jak stado, które eliminuje wszelką odmienność. Właśnie to przytrafiło się Michałowi. Proszę jednak zwrócić uwagę na paradoks tej sytuacji. Ta sama społeczność, która deklaruje, że ceni indywidualizm i autentyzm, wymusza na jednostkach zachowania, które tłumią tę niepowtarzalność. Tytułowy „defekt” najwygodniej jest przypisać Michałowi, ale czy to przypadkiem nie jest mankament społeczności, w których żyjemy?

Kto właściwie decyduje, co jest normą?

Ludzie przeciętni. Norma jest w gruncie rzeczy postępowaniem zgodnym z tym, co robi większość. Nawet jeśli sięgniemy po matematyczną konstrukcję normy, to jest ona oparta na rozkładzie normalnym, w którym średnia ‒ a więc w gruncie rzeczy przeciętność ‒ odgrywa zasadniczą rolę. Norma to Prokrustowe łoże, do którego dopasowujemy indywidualności odstające od niej. Nazbyt często ze szkodą dla wszelkich indywidualności.

Michał jest wybitnie inteligentny, ale nie rozumie społecznych niuansów i gubi się w relacjach. Dlaczego sprawność intelektualna, która pozwala rozwiązywać bardzo złożone problemy, często okazuje się bezużyteczna wobec emocji – własnych i cudzych?

W tym pytaniu zawarta jest presupozycja, z której wynika, że gorsze rozumienie społecznych niuansów i emocji jest wadą. Nie jest, podobnie, jak nie jest nią przeciętna inteligencja, która nie jest w stanie dostrzec wagi problemów, którymi zajmują się ludzie tacy jak Michał. Jesteśmy różni, co mam nadzieję, dobrze uwypukla w powieści Waldek – przyjaciel Michała. To właśnie Waldek – przeciętniak, jeśli idzie o zdolności intelektualne, ale wirtuoz relacji społecznych, docenia geniusz głównego bohatera zwracając mu uwagę, że nie powinien robić tego, w czym nie jest dość dobry: „Nie staraj się mnie naśladować. To cię donikąd nie doprowadzi. Nie staniesz się mną. Nigdy. Staniesz się śmieszny. To jest tak samo karkołomne, jak to, gdybym ja chciał stać się tobą, posiąść twój mózg i ciąć nim niczym tym twoim ultraszybkim laserem najtwardsze problemy naukowe. Nic z tego. To się nie uda.” W tym pytaniu jest jeszcze inna presupozycja, taka mianowicie, że rozumienie emocji i społecznych niuansów oferowane przez różne, często sprzeczne ze sobą szkoły terapeutyczne, jest trafne. I w tym wypadku werdykt brzmi: nie jest. Szkoła psychodynamiczna źródła emocji upatruje zupełnie gdzie indziej niż podejście behawioralno poznawcze. Ktoś o podstawowym potencjale intelektualnym różnice te dostrzeże natychmiast i z pewnością nie będzie to świadectwem jego ułomności w zakresie rozumienia emocji, tylko dowodem na permanentną sprzeczność szkół terapeutycznych w wyjaśnianiu podstawowych zachowań ludzi.

Bohater wierzy, że człowieka można naprawić podobnie jak wynik źle przeprowadzonego eksperymentu. Czy jego naukowy, analityczny sposób myślenia pomaga mu lepiej zrozumieć siebie, czy staje się raczej kolejnym mechanizmem obronnym przed tym, czego nie potrafi kontrolować?

Wierzy nie tyle bohater, co jego otoczenie. On tę wiarę, podobnie, jak przekonanie, że jest odmieńcem przejmuje od innych. I właśnie to jest czymś zupełnie zbędnym w jego życiu. Jego analityczny sposób myślenia zderza się z niechlujnością koncepcji i pojęć psychologii i psychoterapii i nie ma nic wspólnego z mechanizmami obronnymi. Racjonalny umysł konfrontowany z „różnorodnością” wyjaśnień terapeutycznych musi zaprotestować.

Przez lata zajmował się Pan badaniem, opisywaniem i demaskowaniem mechanizmów psychologicznych. Co fikcja literacka pozwala powiedzieć o człowieku, czego nie da się uchwycić za pomocą badań, argumentów i naukowych pojęć?

Fikcja literacka, jest dla umysłu czytelnika tym, czym symulator lotu dla lotników. Pozwala pisarzowi kreować sytuacje, które stawiają ludzi przed najbardziej nieprawdopodobnymi dylematami moralnymi i jednocześnie umożliwia czytelnikowi ich rozwiązywanie bez ponoszenia jakichkolwiek kosztów. Każda powieść, nowela, czy opowiadanie, to eksperymenty myślowe, które nie wymagają zgody komisji etycznych i nie szkodzą ludziom. Im więcej ich przeprowadzamy, tym sprawniejsi jesteśmy w rozwiązywaniu dylematów, w dostrzeganiu ich niuansów i rozumieniu innych ludzi.

Przeczytaj wywiad w portalu LubimyCzytać.pl klikając TUTAJ

Nie oglądaj się żono Lota
przetnij czerwony sznur
pomiędzy sercem a domem
w płomieniach (…)
bo skamieniejesz
przemieniona w bryłę goryczy
i stężałych łez

Krystyna Szymonowicz

ZAMÓW KSIĄŻKĘ

Defekt Tomasza Witkowskiego to intrygująca proza, która wciąga czytelnika w świat nauki, emocji i skomplikowanych relacji międzyludzkich. Autor, znany ze swojego wnikliwego spojrzenia na ludzki umysł i psychologię, w tej powieści umiejętnie łączy fabularną lekkość z głębszą refleksją nad tym, co oznacza „być normalnym” w świecie pełnym społecznych oczekiwań.
Główny bohater książki, Michał, to utalentowany, wręcz genialny student chemii. Dla niego rzeczywistość opiera się na twardych prawach, wzorach i przewidywalnych reakcjach. Zupełnie inaczej wygląda jego życie towarzyskie: Michał gubi się w niuansach relacji społecznych i nie potrafi intuicyjnie odczytywać intencji innych ludzi.
Przełomem staje się moment, w którym odrzuca go zespół badawczy, do którego chce dołączyć i odchodzi od niego dziewczyna. Michał zaczyna podejrzewać, że źródło problemów może leżeć w nim samym. Trafia na psychoterapię z mocnym przekonaniem, że kilka spotkań wystarczy, by naprawić jego domniemany defekt. Szybko przekonuje się jednak, że nie jest to tak proste, jak się spodziewał….
Książka stawia uniwersalne pytanie o cenę, jaką płacimy za próbę wtłoczenia swojej unikalnej osobowości w sztywne ramy społecznych standardów.
Witkowski posługuje się precyzyjnym, zdradzającym jego analityczne zacięcie językiem, dzięki czemu fabuła rozwija się w dynamicznym tempie. Autor nie ocenia swojego bohatera wprost, lecz pozwala czytelnikowi współuczestniczyć w jego wewnętrznej transformacji. Powieść unika taniego patosu czy podręcznikowego dydaktyzmu – zamiast tego serwuje pełnokrwistą historię o poszukiwaniu własnego miejsca w świecie.
Defekt to dojrzała, poruszająca i skłaniająca do refleksji lektura. Tomasz Witkowski udowadnia, że potrafi pisać nie tylko o psychologii w ujęciu popularnonaukowym, ale tworzy również wciągające portrety psychologiczne w formie literackiej. To znakomita propozycja dla każdego, kto lubi powieści zmuszające do myślenia i stawiające trudne pytania o granice ludzkiego poznania i akceptacji.

Cytaty z książki:

Największą radość daje wiedza, nie tajemnica, która ma swoje źródło w niewiedzy.

Mali ludzie nie zapominają i nie wybaczają wielkości.

Marzenia nie są po to, by je realizować za wszelką cenę. Są po to, by cię prowadzić.

Świat nie pyta o intencje. Pyta o skutki.

Zimna herbata robi się gorzka. A życie jest wystarczająco gorzkie bez tego.

Psychologowie społeczni karmili nas usprawiedliwieniami zła. Wyniki badań są odtrutką

To tytuł mojego najnowszego artykułu, który ukazał się w najnowszym numerze „Plus Minus”. Zapraszam do lektury!

Nauka, która pochopnie przygotowuje usprawiedliwienia dla niegodziwości, zasługuje na najwyższą podejrzliwość. Jeśli uwierzyliśmy, że jesteśmy mniej ludzcy niż w rzeczywistości, to wyrządziliśmy sobie niewyobrażalną krzywdę, rezygnując z pełni naszego człowieczeństwa w sytuacjach, które wymagają od nas odwagi i samodzielności.

Od połowy XX wieku psychologowie społeczni przekonują, że jeśli tylko sytuacja nas do tego skłoni, u

Czy moralność może istnieć bez mózgu, bez serca, a nawet bez jednego neuronu? Odłóżmy na chwilę nasze poczucie wyjątkowości, wynikające z przekonania o posiadaniu sumień, i przyjrzyjmy się rukwieli nadmorskiej – niepozornej roślinie z rodziny kapustowatych, która rzuciła wyzwanie naszej gatunkowej pysze. W 2007 r. Susan Dudley, ekolożka ewolucyjna z McMaster University w Hamilton w Kanadzie, wraz ze swoją doktorantką Amandą File ogłosiły na łamach „Biology Letters” wyniki eksperymentu, który wywołał trzęsienie ziemi w świecie biologii. Rukwiele rosnące w jednej doniczce ze swoim rodzeństwem inwestowały w rozrost korzeni wyraźnie mniej niż te same rośliny posadzone obok obcych genetycznie osobników tego samego gatunku. Zamiast bezwzględnej walki o zasoby dochodzi więc między krewniakami do cichego paktu w myśl zasady: nie zabieraj wody siostrze. Zręby moralności, jakimi są współpraca i altruizm, miałyby zatem swoje źródła znacznie głębiej w historii ewolucji, niż odważyliśmy się przypuszczać.

Jak na tym tle wypadamy my, ludzie, o których już od połowy XX wieku niektórzy psychologowie społeczni przekonują, że posiadamy wrodzone skłonności do wyrządzania zła innym? Wszak dowodzić tego miały chociażby eksperymenty nad uległością Stanleya Milgrama, a koronnym argumentem, powtarzanym niczym echo w studni, jest zachowanie uczestników tak zwanego eksperymentu więziennego przeprowadzonego przez Craiga Haneya, Curtisa Banksa i Philipa Zimbardo. Interpretacje wyników tych i innych, równie pesymistycznych badań uzupełniono o analizy przypadków i zwielokrotniono w niezliczonych podręcznikach akademickich oraz opracowaniach popularnych. Przyniosło to chyba zamierzony efekt. Dzisiaj przeciętnie wykształcony człowiek bezwiednie powtarza tezę znacznej części przedstawicieli psychologii społecznej: człowiek jest z natury skłonny do zła, jeśli tylko skłonią go do tego okoliczności. Czy twierdzenie to zostało wystarczająco dobrze udokumentowane wynikami badań, abyśmy z czystym sumieniem i bezkrytycznie mogli je powielać, tłumacząc kolejne potworności, jakich wciąż dopuszczają się ludzie?

Psychologia społeczna bada zachowania jednostki w kontekstach społecznych. Interesuje ją, jak zachowuje się człowiek pod wpływem innych ludzi. Formułując swoje wyjaśnienia rzadko jednak sięga do biologicznych podstaw zachowania naszego gatunku, czasami „odkrywając” na nowo prawidłowości znane już od lat etologom, innym razem zaś konstruując wyjaśnienia ignorujące podstawy biologii. Wszystko wskazuje na to, że psychologia społeczna, kreśląc wizerunek moralny Homo sapiens, równie beztrosko obeszła się z wiedzą odkrytą i zgromadzoną przez jej starszą siostrę.

Czytaj dalej na stronach „Plus Minus” klikając TUTAJ

Niektóre inne felietony opublikowane w Plus Minus:

Próby pozbawienia głosu frustratów wywołają radykalizację zwalczanych poglądów – mój nowy felieton w Plus Minus

Inkluzywność ponad wszystko

Wygnanie z raju autentyczności

Wstręt, godność, eutanazja. W pułapce szpitalnej ideologii

Czy obsesyjna walka z pracoholizmem zabija w ludziach ambicje i przedsiębiorczość?

Kto obroni merytorykę w nauce

Nadzieja na ulgę dla ofiar PTSD. Ale uwaga, inżynieria pamięci ma też ciemną stronę

Czy nasze mózgi lubią minimalizm?

Z perspektywy naszego kurnika – mój nowy felieton w Plus Minus Rzeczpospolita

Strzeżcie się fałszywych humanistów – mój nowy felieton w Plus Minus Rzeczpospolita

Psycho-infodemia – mój nowy felieton w Plus Minus Rzeczpospolita

Kryzys męskości z powodów kulturowych? To dlaczego niewieścieją aligatory, japońskie rybki i żaby lamparcie?

Puste hasła cywilizacji życia

Obalają wiarę w reptilian, sami są nękani


Zakazana psychologia, t. III – okładka

Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Mole książkowe kontra nerdzi. Czy literatura piękna to najlepszy symulator życia dla mózgu?

Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą dla radia TOK FM przeprowadził ze mną red. Cezary Łasiczka.

Z dr Tomaszem Witkowskim, psychologiem, pisarzem i założycielem Klubu Sceptyków Polskich rozmawiamy o literaturze pięknej, która działa na nasz umysł jak symulator lotu. W przeciwieństwie do literatury faktu, fikcja zmusza nas do konstruowania emocji i odczytywania motywacji bohaterów. Umysł ma naturę narracyjną, dlatego konkretne historie zapamiętujemy znacznie lepiej niż suche dane czy raporty sądowe. Ostatecznie o wartości książki nie decyduje jej gatunek, a to, czy po niej zaczynamy myśleć o świecie w nieco inny sposób.

Aby posłuchać audycji kliknij ikonę PLAY poniżej:

Pozostałe audycje w TOK FM z moim udziałem:

„Przepędźcie guru, którzy radzą jak żyć” – rozmowa o mojej nowej książce w Radiu Tok Fm

O nadużyciach w badaniach Hansa Eysencka w radiu TOK FM

Zakazana psychologia 3 w radiu TOK FM

Jak wyleczyć dłubanie w nosie i chodzenie na wagary – „Psychoterapia bez makijażu” w radiu TOK FM

Quasireligijne pułapki relacji z terapeutą – o „Psychoterapii bez makijażu” w TOK FM

Jaką rolę odgrywają dziś sceptycy? – audycja w TOK FM

O inteligencji w audycji radia TOK FM

O pseudo-psychologii w audycji radia TOK FM

O (ir)racjonalności ludzkiej w TOK FM

„Krok w złym kierunku”. Psychologowie kontra psychoterapeuci w sprawie projektu ustawy o zawodach pomocowych

Zakazana psychologia 3 w radiu TOK FM


Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. Moja powieść „Defekt” to historia zdolnego młodego człowieka, jego związków i kolejnych terapii – o tym, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Praca z energią to oszustwo? – rozmowa w podcaście Menthly

Rozmowa w podcaście Menthly, który zwykle promuje pracę z energią: o jasnowidzach, nagrodzie za zdolności paranormalne, „traumach rodowych”, epigenetyce i ustawieniach Hellingera.

Dzisiaj rozmowa z Konradem Ślusarczykiem, w podcaście, który raczej propaguje zjawiska, które zwykle demaskuję, a więc kij w mrowisko. Zapraszam do wysłuchania!

O czym rozmawialiśmy

Tym razem usiadłem naprzeciwko gospodarza kanału, który na co dzień rozmawia z ludźmi pracującymi „z energią”, emocjami zapisanymi w ciele i programami rodowymi. Opowiadam o Klubie Sceptyków Polskich i jego akcjach – od publicznego „przedawkowania” leków homeopatycznych po nagrodę za udowodnienie w kontrolowanych warunkach zdolności paranormalnych, której nikt dotąd nie zdobył. Podobną nagrodę przez dziesięciolecia oferował James Randi i również nikt jej nie odebrał.

Parapsychologia ma własne czasopismo od 1937 roku i przez niemal 90 lat nie dostarczyła przekonującego dowodu na istnienie jasnowidzenia. Gdyby ktoś je udowodnił, byłaby to rewolucja na miarę odwrócenia strzałki czasu – byłbym pierwszy, by to badać. Tymczasem „cuda” wyjaśnia zwykle zmienna czasu: przeziębienie mija samo, wiele kłopotów psychicznych też, a zasługę przypisujemy temu, co akurat stosowaliśmy – terapii, syropowi albo miksturze babci.

Trauma oznacza trwałą zmianę w psychice, z bezsennością i natrętnymi wspomnieniami. Dziś traumą nazywa się wszystko, łącznie z tym, co „babcia coś tam miała”. Tymczasem około 85–90% ludzi, którzy przeżyli wydarzenie traumatyczne, wychodzi z niego bez żadnej interwencji. Rozmywanie tego pojęcia krzywdzi przede wszystkim tych, którzy naprawdę z traumą żyją.

„Traumy rodowe” i epigenetyczne dziedziczenie przeżyć przodków nie mają oparcia w badaniach: u ssaków ślady środowiskowe w DNA ulegają przy zapłodnieniu całkowitemu resetowi. Epigenetykę w tym wydaniu i ustawienia Hellingera nazywam więc jednym słowem – szarlatanerią. Religię traktuję inaczej: umysł człowieka jest z natury religijny, bo szuka przyczyn i intencji nawet tam, gdzie ich nie ma.

Na koniec mówię, co działa zamiast pracy z energią: wzięcie odpowiedzialności za własne życie. Sami jesteśmy najlepszymi specjalistami od siebie, a pomoc z zewnątrz nie polega na tym, że płacę i wychodzę naprawiony. Wspominam też o „Tryptyku haniebnym”, który jest w pewnym sensie alegorią tego wszystkiego, o czym mówię w tej rozmowie.

O szarlatanerii w psychologii piszę w „Zakazanej psychologii”, a o tych, którzy sprzedają nam recepty na życie, w zbiorze „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”.

Posty o podobnej tematyce:

The Apparent Mental Causation of Science and Pseudoscience

„Głód cudów i upadek autorytetów”. Dlaczego pacjenci wybierają szarlatanów zamiast lekarzy? 

Wszelkie pseudonauki, to gwałt na rozumie

O POPpsychologii i psychobiznesie w radiu 357

Uczmy młodzież krytycznego myślenia

O pseudonauce w „Wieczorze z czwórką”

Pop-psychologia. Zaczynamy mówić głupoty i żądamy dla nich szacunku

Kto obroni merytorykę w nauce

Obalają wiarę w reptilian, sami są nękani

AGENCI PALIWODY. Pozorna, mentalna przyczynowość procesów nauki i pseudonauki


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Canceling – pół roku później

Uniwersytet powinien być […] miejscem, w którym nic nie uchroni przed siłą zapytywania, nawet to, co uznaje się aktualnie za określoną figurę demokracji.

Jacques Derrida

Latem 2025 roku studenci psychologii UJ zaprosili mnie do wygłoszenia wykładu poświęconego psychologii opartej na dowodach podczas organizowanej przez nich konferencji. Jesienią, tuż przed samą konferencją wykład odwołali uzasadniając to następująco:

(…) chcemy by przestrzeń naszej Konferencji była miejscem bezpiecznym dla każdej osoby studiującej.

Czytelników, którzy z tymi faktami nigdy się nie zetknęli od razu uprzedzę ‒ nie, nie napadłem na nikogo, nie stosowałem nawet wobec nikogo gróźb karalnych, nie popełniłem żadnego przestępstwa i nie wytoczono przeciwko mnie postępowania karnego. „Potwornością” jakiej się dopuściłem, było umieszczenie na swoim profilu na Facebooku trzech linków z krótkim komentarzem dotyczących osób transpłciowych. Ten mój „występek” sprawił, że studenci poczuli się tak bardzo zagrożeni moją obecnością.

Dr hab. Dobrosława Szumiło-Kulczycka, prof. UJ Rzeczniczka Praw i Wartości Akademickich Uniwersytetu Jagiellońskiego, do której zgłosiłem tę sprawę z prośbą o interwencję, po ponad dwóch miesiącach rozpoznawania sprawy stwierdziła m.in.:

Sytuacja, w której naukowiec został zaproszony do wygłoszenia wykładu podczas wydarzenia naukowego, następnie zaś usunięty przez organizatorów z grona prelegentów, w związku z przypisanymi mu przez nich poglądami, nie mieści się w standardach akademickich.

Dodała ponadto, że:

Informacja w tym przedmiocie wraz z moim stanowiskiem została przeze mnie przekazana Prorektorowi Uniwersytetu Jagiellońskiego do spraw studenckich, p. prof. dr hab. Pawłowi Laidlerowi, jak też p. Rektorowi Uniwersytetu Jagiellońskiego p. prof. dr hab. Piotrowi Jedynakowi.

A także, że:

(…) planowane są dalsze działania, o których powinien Pan zostać powiadomiony bezpośrednio z Rektoratu.

Minęło pół roku. Żadnych informacji, żadnych działań. Poza Rzeczniczką NIKT z UJ nie zajął jakiegokolwiek stanowiska w tej sprawie. Problem przysycha. Najwyraźniej w czasach, w których autorytetami moralnymi dla wielu stają się cyniczni oszuści wybierani na najwyższe państwowe urzędy, obietnice bez pokrycia wygłaszane z wysokości autorytetu jednego z najstarszych uniwersytetów na świecie, nie są niczym zdrożnym. Może to nawet jakiś rodzaj urzędowej dyplomacji, w której obietnica bez pokrycia jest spostrzegana jako forma bardziej elegancka niźli stanowcza, szczera odmowa?

Dla Jacquesa Derridy, którego myśl wykorzystałem, jako motto do tych rozważań, praktykowanie bezwarunkowego pytania o wszystko, kwestionowania wszystkiego było synonimem humanistyki, jak również jego osobistym aktem wiary. W swoim Uniwersytecie bezwarunkowym pisał:

Wyznanie wiary, zobowiązanie, obietnica czy podjęta odpowiedzialność nie odwołują się do dyskursów wiedzy, lecz do dyskursów performatywnych, wytwarzających zdarzenia, o których nam mówią.

Może należałoby tę wypowiedź cytować jednak już tylko w czasie przeszłym?

Prawo efektu to fundamentalna zasada behawioryzmu sformułowana przez Edwarda Thorndike’a w 1898 roku na podstawie obserwacji zwierząt i ludzi. Mówi ona, że zachowania, po których następują satysfakcjonujące konsekwencje, są częściej powtarzane w przyszłości. Canceling studenckich aktywistów (lub też aktywistów inspirujących studentów) przyniósł efekt w Krakowie nie pierwszy już raz. Skutecznie scancelowano wykład dr Magdaleny Grzyb ale również niemieckiej pisarki Herty Müller. Prawo efektu sprawi, że kolejni wykładowcy będą usuwani pod dyktando aktywistów, podobnie jak prawo efektu decyduje o tym, że działania terrorystyczne na całym świecie przynoszą spodziewany skutek.

Ale aktywiści to nie jedyna grupa beneficjentów prawa efektu. Są nimi bez wyjątku akademiccy urzędnicy pełniący najwyższe funkcje na uczelniach. Przemilczanie, kunktatorstwo, zamiatanie pod dywan, przesuwanie odpowiedzialności to strategie, które przynoszą pożądany efekt ‒ mniejsze zamieszanie i hałas wokół tego co robią. Święty spokój. Dlaczego mieliby zatem postępować wbrew temu co jest skuteczne?

Odpowiedź jest uderzająco prosta ‒ bo są ludźmi, a ludzie w przeciwieństwie do zwierząt, są w stanie w imię wyznawanych przez siebie wartości przekraczać granice biologii, własnych przyzwyczajeń i nawyków. To właśnie ta zdolność transcendencji zapewnia im dumne określenie „ludzi”.

P.S. W odpowiedzi udzielonej studentom cancelującym mój wykład napisałem m.in.:

Wierzę, że wydarzenie to na trwałe zapisze się w niechlubnej historii cancelingu, który ma miejsce na najstarszym polskim uniwersytecie.

Zrobię wiele, aby tak właśnie się stało.

Wcześniejsze posty dotyczące cancelingu i wolności słowa:

Cancel culture w natarciu

Przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim – Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów

Oświadczenie Klubu Sceptyków Polskich przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim

Cenzura na UJ. Wybitny psycholog ostro: „To naganna decyzja”

Canceling na uniwersytecie – rozmowa z Racjonalista.tv

Tomasz Witkowski w obronie wolności słowa

Canceling – stanowisko dr hab. Dobrosławy Szumiło-Kulczyckiej, prof. UJ Rzeczniczki Praw i Wartości Akademickich Uniwersytetu Jagiellońskiego

Psycholog kontra cenzurze „poprawności” – rozmowa we Wnikliwym Kanale

A Cancelling at Poland’s Jagiellonian University


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Odporność psychiczna – co ją buduje, jak chronić dzieci przed kryzysem?  – rozmowa z Janem Pińskim

Druga rozmowa z Janem Pińskim: jak budować odporność psychiczną dzieci, które sygnały kryzysu są naprawdę ważne, jak szkodzą media społecznościowe i dlaczego rozdrapywanie traumy bywa groźniejsze od samej traumy.

Zapraszam do wysłuchania drugiej już rozmowy, którą dla swojego kanału przeprowadził ze mną Jan Piński.

O czym rozmawialiśmy

Zamiast pytać, jak chronić dzieci przed kryzysem, lepiej zapytać, jak budować ich odporność. Gdy kryzys już wybuchnie, zostaje gaszenie pożaru. Różnimy się wprawdzie wrodzoną siłą układu nerwowego, ale umiejętności radzenia sobie z trudnościami nabywamy przez całe życie. Pokazał to już Aaron Antonovsky, który pytał, dlaczego część ocalałych z obozów zagłady zdołała potem założyć rodziny i normalnie żyć, a część utknęła w traumie. Odpowiedzią okazała się odporność psychiczna – i z pewnością nie buduje się jej, usuwając dzieciom z drogi wszystkie przeszkody.

Najlepsze wyniki dają programy, w których współpracują szkoła, nauczyciele i rodzice. Ostrzegam przy tym przed nadwrażliwym wyłapywaniem „sygnałów kryzysu”. Uwagę powinny zwrócić raczej gwałtowne zmiany: nastroju, wagi, kontaktów z rówieśnikami, a przede wszystkim problemy ze snem.

Rozmawiamy też o szkole, która wciąż działa według dziewiętnastowiecznego pruskiego wzorca i uczy posłuszeństwa zamiast krytycznego myślenia, oraz o mediach społecznościowych – świecie porównań, hejtu i ostracyzmu, do którego wpuszczamy dzieci, wyrządzając im ogromną krzywdę. Opowiadam o zjawisku „cyfrowych samookaleczeń”, w którym nastolatek atakuje sam siebie z fałszywego konta, by sprawdzić, czy ktokolwiek stanie w jego obronie.

Na koniec wracam do tezy, którą powtarzam od lat: psychika, podobnie jak ciało, potrafi sama zabliźnić ranę. Przekonanie, że traumę trzeba „wydobyć i przepracować”, to jeden z najszkodliwszych mitów pop-psychologii. Terapia rozdrapująca stare rany bywa wtórną traumatyzacją.

Szerzej o modach, które psychologia sprzedaje rodzicom i pacjentom, piszę w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”, a o tym, kiedy terapia szkodzi, w „Psychoterapii bez makijażu”.

Posty o podobnej tematyce:

Co możesz zrobić, gdy nie masz dostępu do psychiatry

Cyberchondria. Kiedy zamiast u lekarza szukamy diagnozy u influencera na TikToku

Kiedy gabinet staje się pułapką – rozmowa z Holistic News

Psychoterapia a religia

Zaburzeni psycholodzy! Fakt czy mit? – rozmowa we Wnikliwym Kanale

Pop-psychologia, która nas „diagnozuje”, zapewnia poczucie wyjątkowości i legitymizuje nieradzenie sobie z trudnościami

Psychika sama sobie radzi z traumami – rozmowa w podcaście Balans

Internet diagnozuje szybciej niż psycholog. Czy ustawa nadąża za algorytmami?

Psychologia, która KRZYWDZI. Dlaczego „pomoc” bywa zagrożeniem?

DDA – syndrom, którego nie ma. Ekspert: psychologia ulega modom

„Głód cudów i upadek autorytetów”. Dlaczego pacjenci wybierają szarlatanów zamiast lekarzy? 

Potrzebujemy więcej przyjaciół i mniej specjalistów


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Psychologia, która krzywdzi – rozmowa z Janem Pińskim

Rozmowa z Janem Pińskim o tym, dlaczego psychoterapia nie jest panaceum, ilu pacjentów wychodzi z gabinetu w gorszym stanie i jak wybrać terapeutę, który ma większą szansę pomóc niż zaszkodzić.

Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą dla swojego kanału przeprowadził ze mną Jan Piński.

O czym rozmawialiśmy

Mój sceptycyzm wobec psychologii zaczął się już na pierwszym roku studiów. W liceum, w klasie biologiczno-chemicznej, nauczono mnie, że w nauce zwykle obowiązuje jedna dominująca teoria, a gdy okazuje się błędna, wypiera ją lepsza. W psychologii zastałem kilkanaście konkurujących koncepcji osobowości, a wykładowcy radzili, by wybrać tę, która nam „pasuje”. To nie jest nauka. Z tego niepokoju wyrosła „Zakazana psychologia” – miała być jedną małą książką, a stała się trylogią, i nawet ona nie wyczerpała tematu.

Psychoterapia nie jest panaceum. Dostępne badania pokazują, że 10–20% pacjentów wychodzi z gabinetu w gorszym stanie niż do niego weszło. Średnio co trzeci przerywa terapię i znika – nie wiemy, czy dlatego, że mu pomogła, czy dlatego, że mu zaszkodziła. W leczeniu depresji odsetek takich zniknięć sięga nawet 60%. Jeden z przeglądów wykazał, że zaledwie 3% badań nad skutecznością psychoterapii w ogóle mierzyło skutki negatywne. To tak, jakbyśmy badali leki, nie pytając o działania uboczne.

Jak więc wybrać terapeutę? Najlepiej zacząć od psychologa klinicznego i jego diagnozy. Terapeuta powinien w ciągu kilku spotkań postawić diagnozę, ustalić z nami cel i orientacyjny czas terapii, mieć ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej i pracować metodami opartymi na dowodach. Więcej takich wskazówek zebrałem w „poradniku pacjenta terapii eksperymentalnych” w drugim tomie „Zakazanej psychologii”.

Rozmawiamy też o tym, co w psychologii jest twardą nauką – prawa uczenia się, zapamiętywania i spostrzegania – oraz o tym, co jest modą: o naddiagnozowaniu ADHD u dzieci, które po prostu dojrzewają wolniej od rówieśników, i o „dyktaturze szczęścia”, w której smutek i żałoba uchodzą za usterki do naprawienia w terapeutycznym pit stopie. Tymczasem negatywne emocje są naturalną, ewolucyjnie ukształtowaną częścią naszego życia.

Pod koniec mówię o stoicyzmie, który przebija spomiędzy wersów „Tryptyku haniebnego”, i o polskim, bezpłatnym wydaniu podręcznika Vikrama Patela „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, przygotowanym z inicjatywy Klubu Sceptyków Polskich.

Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii zebrałem w „Psychoterapii bez makijażu”, a o modach i pseudonauce w psychologii piszę w „Zakazanej psychologii”.

Posty o podobnej tematyce:

Co możesz zrobić, gdy nie masz dostępu do psychiatry

Cyberchondria. Kiedy zamiast u lekarza szukamy diagnozy u influencera na TikToku

Kiedy gabinet staje się pułapką – rozmowa z Holistic News

Psychoterapia a religia

Zaburzeni psycholodzy! Fakt czy mit? – rozmowa we Wnikliwym Kanale

Pop-psychologia, która nas „diagnozuje”, zapewnia poczucie wyjątkowości i legitymizuje nieradzenie sobie z trudnościami

Psychika sama sobie radzi z traumami – rozmowa w podcaście Balans

Internet diagnozuje szybciej niż psycholog. Czy ustawa nadąża za algorytmami?

Psychologia, która KRZYWDZI. Dlaczego „pomoc” bywa zagrożeniem?

DDA – syndrom, którego nie ma. Ekspert: psychologia ulega modom

„Głód cudów i upadek autorytetów”. Dlaczego pacjenci wybierają szarlatanów zamiast lekarzy? 

Potrzebujemy więcej przyjaciół i mniej specjalistów


Psychoterapia bez makijażu – okładka

Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii i rozmowy z terapeutami zebrałem w książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”. Książka w księgarni Bonito »

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Nie szukamy prawdy, lecz sensu. Dlatego łatwo nas oszukać – rozmowa o „Tryptyku haniebnym”

Nie dajemy się oszukać wyłącznie dlatego, że ktoś mówi przekonująco. Często sami szukamy opowieści, która uspokoi lęk, nada życiu sens i pozwoli wierzyć, że istnieje proste rozwiązanie. Tomasz Witkowski, autor „Tryptyku haniebnego” w rozmowie z Patrycją Krzeszowską, tłumaczy, dlaczego od średniowiecznych alchemików po współczesnych sprzedawców cudów wciąż działa na nas ten sam mechanizm.

Patrycja Krzeszowska: Jest pan psychologiem i autorem wielu książek naukowych. Skąd pomysł na napisanie powieści historycznej Tryptyk haniebny?

Prof. Tomasz Witkowski: Literatura jest dla mnie symulatorem rozwiązań dylematów moralnych. O ile teksty naukowe czy popularnonaukowe opisują i wyjaśniają rzeczywistość, o tyle literatura piękna, której bardzo dużo czytam i którą niezwykle sobie cenię, jest sposobem myślowego eksperymentowania z rzeczywistością.

„Symulator” to dobre słowo, określające miejsce, gdzie można bezkarnie próbować rozwiązywać bardzo trudne sytuacje, nierzadko graniczne, z którymi w życiu wcale, lub rzadko mamy do czynienia. A co za tym idzie: uczuć, emocji, pasji, afektów towarzyszących konfrontacji z dylematami, które sami rzadko przeżywamy. Dzięki literaturze dojrzewamy moralnie.

W Tryptyku haniebnym średniowiecze wydaje się bardziej lustrem współczesności niż rekonstrukcją historyczną. Co chciał Pan przekazać o dzisiejszym człowieku, opowiadając historię osadzoną sześćset lat temu?

To, na czym znam się najlepiej i o czym piszę od lat, to hipokryzja i obłuda. Hipokryzję naukowców, terapeutów i szerzej, ludzi, którzy deklarują, że chcą pomagać innym, piętnuję również w pozostałych swoich książkach. Historia opowiedziana w Tryptyku haniebnym jest uniwersalna.

Dlaczego dzieje się sześćset lat temu? Dlatego, że współczesność, przynajmniej ta, którą znamy w Europie Środkowej na przełomie XX i XXI wieku, oferuje stosunkowo niewiele sytuacji granicznych.

Średniowiecze, ze względu na ówczesne kontrasty i ogromne trudności codziennego życia, walkę o przetrwanie wśród ludzi i w przyrodzie, stanowi tło pozwalające silniej uwypuklić ludzkie dylematy, dzięki czemu stają się wyrazistsze niż w naszych obecnych wyborach.

Zaryzykuję stwierdzenie, że większość przedstawicieli współczesnego pokolenia, żyjącego w Europie Środkowej, przez całe swoje życie nie stanie przed choćby połową dylematów tak trudnych, jak te, z którymi mierzą się bohaterowie mojej książki. 

Czytaj dalej klikając TUTAJ

Spójrzcie na ten obraz: czy to my, czy cienie?

Czy to w ogniu, czy w mroku nasze przeznaczenie?

ZAMÓW KSIĄŻKĘ

Wyobraź sobie obraz tak zatrważający, że trzeba go wymazać z historii. Legenda o zaginionym malowidle polskiego ucznia Hieronima Boscha stała się ramą opowieści o misternie splecionych ze sobą losach bohaterów, w świecie, w którym honor jest towarem, a sprawiedliwość ma twarz kata.

Tomasz Witkowski zabiera czytelnika w podróż przez czternastowieczną Europę Środkową, gdzie dym alchemicznych pieców miesza się z fetorem lochów i wonią strachu skazańców. Nie jest to typowa powieść historyczna, lecz wnikliwe studium Żądzy, Zła i Pogardy.

Żądza. Jakub, prosty syn kowala, wkracza na ścieżkę alchemicznej transmutacji u boku nieprzeniknionego Maxentiusa Renatusa. Czy ich pogoń za kamieniem filozoficznym jest poszukiwaniem doskonałości, czy jedynie genialnym oszustwem zaspokajającym pragnienie bogactwa w rządzonym przez chciwość świecie?

Zło. Teofilakt, niziołek o dobrym sercu i twarzy anioła, pragnie służyć Bogu. Odrzucony przez bliskich, sponiewierany jarmarcznym życiem, trafia w wir dworskich intryg i zakazanych namiętności. Czy z żywej zabawki przeobrazi się w demiurga kierującego losami innych?

Pogarda. Kat, najbardziej pogardzany człowiek w królestwie, a zarazem jedyny pozbawiony złudzeń, spisuje swą spowiedź. Spoglądając na świat z wysokości Kruczego Kamienia, odkrywa prawdziwe oblicze natury ludzkiej: największe okrucieństwo nie kryje się w sali tortur, lecz w sercach tych, którzy łaknąc krwi skazańców, jednocześnie drżą przed dotykiem oprawcy. Czy uda mu się odejść na własnych warunkach?

Tryptyk haniebny jest książką inną niż wszystkie, jest literackim zwierciadłem odbijającym nasze najgłębsze lęki i pragnienia; opowieścią o wewnętrznych zmaganiach, moralnych wyborach i o cyklu wiecznych powrotów, w którym ofiary zamieniają się rolami z oprawcami, a prawda jest warta tyle, ile czysta woda, której nikt nie pożąda…

Napisany na podstawie pierwszej części Tryptyku scenariusz zatytułowany Kowal i alchemik otrzymał Nagrodę Stowarzyszenia Autorów ZAiKS w kategorii audio podczas Międzynarodowego Festiwalu Kina Niezależnego Off Camera w konkursie scenariuszowym Script Pro w 2023 roku.

Ciekawostką związaną z przygotowaniem książki do druku jest fakt, że wykorzystany na okładce obraz Alchemik poszukujący kamienia filozoficznego zaprezentowano publicznie tylko raz, podczas paryskiego Salonu w 1848 roku, w tym samym, w którym został namalowany przez Jeana Hegesippe Vettera. Od tego czasu znajduje się w magazynie francuskiego muzeum.

Przeczytaj fragment:

Tryptyk_haniebny_prologPobierz

To nie jest powieść historyczna, choć korzysta ze średniowiecznego kostiumu. Tomasz Witkowski pokazuje świat, w którym wiedza staje się narzędziem przemocy, a prawdę można wymusić zamiast odkryć. „Tryptyk haniebny” działa jak mroczny obraz Boscha – symboliczny i niepokojąco aktualny, bo ostatecznie mówi nie o przeszłości, lecz o tym, jak łatwo system usprawiedliwia zadawanie bólu.

Michał Chudoliński, TRANSMUTACJA PRZEMOCY – Zapraszam do lektury przedpremierowej recenzji mojej powieści klikając na poniższy link: mttps://esensja.pl/ksiazka/recenzje/tekst.html?id=37706

To nie jest książka, która zachwyciła mnie formalnym szaleństwem. To raczej książka bardzo dobrze ustawiona: wie, dokąd idzie, nie przeszarżowuje, nie zaciemnia na siłę i nie udaje trudniejszej, niż jest. A potem, kiedy człowiek myśli, że ma do czynienia z dobrą, przystępną opowieścią historyczną, trzecia część dopowiada coś znacznie ciemniejszego: spokojnie, to nie była tylko opowieść. To był akt oskarżenia.

Endryou Poczopko

Osadzenie akcji w średniowieczu wydaje się pretekstem do tego aby snuć w gruncie rzeczy aktualne rozważania o kondycji człowieka, pozbawione przy tym jakichkolwiek złudzeń. O tym, że żaden wybór, a przynajmniej te istotne, nie jest zero-jedynkowy. Że często musimy wybierać między złem i…jeszcze większym złem. O tym, że nasze życie składa się w dużej mierze z przypadkowych zdarzeń i naszego złudzenia kontroli nad nimi. Wreszcie, że słowo „człowiek” tylko w nielicznych przypadkach brzmi dumnie, a w pozostałych jesteśmy po prostu platońskimi cieniami na ścianie jaskini, gdzie rzeczywistość w niczym nie przypomina wypowiadanych na głos pustych deklaracji i frazesów. Smutna to książka, ale jakże prawdziwa i poruszająca.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

Są to opowieści o różnych powodach odrzucenia przez społeczeństwo przy jednoczesnej wielkiej jego hipokryzji; o konfrontowaniu się przez bohaterów z własną niemocą (wobec pragnienia omnipotencji lub… normalności) i jednoczesnym zdobywaniu władzy. Świetna narracja i język opisów. Wciąga „historyczność” tej powieści (cudzysłów dla podkreślenia klimatu i szczegółów historycznych, które osadzają rzecz w swoim czasie). Niezwykła aktualność. W każdej części można zobaczyć świat współczesny z dylematami ludzkimi oraz haniebną stroną człowieka.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

Jest to bardzo uczciwa i wyjątkowa powieść. Wszystko się zgadza – zarówno spójna budowa fabuły jak i wyrazista galeria postaci. Zaskoczyło mnie jak lekko się ją czyta. Książka jest napisana precyzyjnie i elegancko. Jest rytmicznie i estetycznie. Stylizacja językowa mocno osadza czytelnika w fabule. Doceniam subtelnie, według mnie, nakreślone przemiany bohaterów. Nikt nie poczuje się oszukany, natomiast ten kto doświadczył podobnych refleksji poczuje ucisk w mostku. Uwierzyłam w każdą stronę, nawet w te przez które wiodły bogate opisy. Narrator ma wyobraźnię, doświadczenie i dystans cechujące tych nielicznych, którzy to co zawiłe potrafią przekazać w zrozumiały sposób. Czułam się przez większość książki niejako w gotowości, że zaraz wydarzy się coś dramatycznego. I kiedy się zdarzyło, to przeczołgało mnie tak jak lubię. Ta powieść rejestruje zarówno historyczną rzeczywistość jak i to co ponadczasowe.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

Sięgając po tą książkę nie miałam żadnych oczekiwań. Autora znam z zupełnie innej literatury, ale skusiłam się z ciekawości, nie żałuję. (…) Jest to książka napisana na bardzo wysokim poziomie.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

To bardzo sprawnie napisana powieść, w której średniowiecze stanowi jedynie tło dla opowieści o sprawach ponadczasowych. Wraz z rozwojem fabuły pojawiają się pytania o naturę człowieka, o rolę uczuć i żądz, o znaczenie prawdy, kłamstwa, uczciwości i niesprawiedliwości. Książka skłania również do refleksji nad tym, jak oceniamy innych ludzi i jak często nasze sądy okazują się mylne. To powieść inteligentna, autorefleksyjna i nienachalnie zmuszająca do myślenia. Szczerze polecam.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

ZAMÓW KSIĄŻKĘ

„Średniowiecze to tylko kostium”. Tomasz Witkowski po premierze „Tryptyku haniebnego” w Legnicy – przeczytaj wywiad z autorem opublikowany w portalu Lca.pl klikając na zdjęcie poniżej

Obejrzyj zdjęcia z premiery książki, która miała miejsce 21 maja 2026 r. w Legnickiej Bibliotece Publicznej im. T. Gumińskiego

The Apparent Mental Causation of Science and Pseudoscience

To tytuł mojego artykułu, który ukazał się w jubileuszowym numerze Skeptical Inquirer. Zapraszam do lektury!

Inne moje artykuły w Skeptical Inquirer:

O wynikach Many Labs 2 w „Skeptical Inquirer”

Recenzja „Psychology Led Astray” w „Skeptical Inquirer”

„Psychology Gone Wrong” w „Skeptical Inquirer”

SKEPTICAL INQUIRER o „osiągnięciach” naszego wymiaru „sprawiedliwości”

A Scientist Pushes Psychology Journals toward Open Data


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

A Cancelling at Poland’s Jagiellonian University

Odpowiadając studentom UJ na mój cancelling w październiku 2025 r., wyraziłem nadzieję, że ich akt zapisze się w niechlubnej historii takich wydarzeń. Moje nadzieje się spełniają, bo historię opisującą to wydarzenie opublikował Genspect – najbardziej wiarygodna organizacja zajmująca się medycyną i psychologią transpłciową.

My lecture on Evidence-Based Psychology was too much for trans activists, by Tomasz Witkowski

“The topics you discuss in your books have always been close to me; they were close to me primarily because of the fight against disinformation, post-truth and the decline of the authority of the academy. After four years of studies at my institution, I recognize many of the sins that you have written about. I like what you do and I want to work with it!”

This is what the president of the PRAGMA Scientific Club, who is also a student of psychology at Jagiellonian University, wrote to me in August 2025, the year he asked me to give the key lecture at the student-doctoral conference “Psychodebutions.” I agreed and we exchanged several more e-mails determining the details of my speech, including the topic of the lecture: Evidence-based psychology. Our exchanges included many equally enthusiastic words of appreciation about my work, and I began preparing the presentation and lecture.

Then, just a month before the conference, I received an e-mail from him canceling my lecture. He explained, “Facebook posts about transgender people recently shared by you harm their well-being, and we want the space of our Conference to be a safe place for every student.” Instead, he proposed holding the lecture “on a different date and under different conditions.” Only two days after it was announced that I would no longer be participating in the conference, this lecture too was cancelled.

I was surprised. I have never hidden my views. Since I have published 19 books, maintain a regular blog, and have my essays published a few times a year in both the mainstream Polish press and the international press, learning about my views is hardly an insurmountable obstacle for the average student. In my publications I warn against the hasty decision to transition, especially among minors, and highlight the danger to women’s rights posed by men identifying as transwomen, etc. So, what was so outrageous about these Facebook posts?

Czytaj dalej na stronach GENSPECT klikając TUTAJ

Inne posty dotyczące mojego cancelingu:

Cancel culture w natarciu

Przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim – Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów

Oświadczenie Klubu Sceptyków Polskich przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim

Cenzura na UJ. Wybitny psycholog ostro: „To naganna decyzja”

Canceling na uniwersytecie – rozmowa z Racjonalista.tv

Tomasz Witkowski w obronie wolności słowa

Canceling – stanowisko dr hab. Dobrosławy Szumiło-Kulczyckiej, prof. UJ Rzeczniczki Praw i Wartości Akademickich Uniwersytetu Jagiellońskiego

Jaki student, taki pracownik? Rozpieszczone umysły wchodzą na rynek

Psycholog kontra cenzurze „poprawności” – rozmowa we Wnikliwym Kanale


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Kiedy gabinet staje się pułapką – rozmowa z Holistic News

Rozmowa z Anitą Różańską (Holistic News) ułożona z komentarzy widzów: jak rozpoznać, że terapia szkodzi, czy wolno nagrywać sesje, dlaczego terapia psychodynamiczna opiera się na błędnym modelu psychiki i skąd w szkołach pseudoterapie.

Zapraszam do wysłuchania kolejnej rozmowy, która jest kontynuacją Internet diagnozuje szybciej niż psycholog. Czy ustawa nadąża za algorytmami? Rozmowę dla Holistic News przeprowadziła ze mną red. Anita Różańska.

O czym rozmawialiśmy

Tę rozmowę ułożyli widzowie Holistic News. Pod poprzednimi odcinkami pojawiły się setki komentarzy – od podziękowań przez osobiste historie po ostrą krytykę – i na wybrane z nich odpowiadam wprost.

Nadużywanie modnych diagnoz uderza w tych, którzy naprawdę cierpią. Zwolnienia lekarskie z powodu depresji należą do najczęściej wystawianych, a gdy zaczniemy patrzeć na każdą osobę z taką diagnozą jak na potencjalnego oszusta, najbardziej stracą rzeczywiście chorzy. Paradoksem jest też to, że kandydat na posiadacza broni musi przejść badania psychologiczne, a psycholog, który wystawia mu zaświadczenie – już nie.

Czy pacjent może nagrywać sesje? Tajemnica zawodowa wiąże terapeutę, nie pacjenta. Rozsądnie jest uzgodnić z terapeutą, że nagranie posłuży wyłącznie jako prywatna notatka. Jeśli terapeuta bardzo się przed tym wzbrania, powinna nam się zapalić czerwona lampka. Inny sygnał ostrzegawczy to poczucie, że bez kontaktu z terapeutą nie potrafimy już podjąć żadnej decyzji – to początek uzależnienia od niego.

Odpowiadam też na zarzut, że „nie rozumiem” terapii psychodynamicznej. Rozumiem ją dobrze: opiera się na modelu psychiki, którego badania nie potwierdzają. Nie ma dowodów na istnienie mechanizmu wyparcia, a nieświadomość to głównie procesy automatyczne, nie magazyn tłumionych popędów. Gdy taka terapia pomaga, działają czynniki niespecyficzne – relacja i kontekst – a nie jej teoretyczny rdzeń. Szkodzi natomiast rozgrzebywanie dzieciństwa. Za George’em Bonanno przypominam, że zespół stresu pourazowego rozwija niewielka część osób, które przeżyły wydarzenie traumatyczne.

Mówię też o szkołach, które powoli zamieniają się w ośrodki pseudoterapii, o kinezjologii edukacyjnej i „neurodydaktyce”, a na koniec polecam starą zasadę: niech się strzeże kupujący. Relacja z terapeutą jest także relacją handlową. Moje sądy – w przeciwieństwie do zachęt do terapii – nie stoją za żadną ofertą sprzedaży.

Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii zebrałem w „Psychoterapii bez makijażu”, a pseudoterapiom dzieci poświęciłem drugi tom „Zakazanej psychologii”.

Pozostałe rozmowy, wywiady, artykuły, wystąpienia dla Holistic News:

Internet diagnozuje szybciej niż psycholog. Czy ustawa nadąża za algorytmami?

Cenzura na UJ. Wybitny psycholog ostro: „To naganna decyzja”

Tam, gdzie nie ma psychiatry. Także w Polsce

Zakochanie to głównie biologia, mało tu racjonalności

Potrzebujemy więcej przyjaciół i mniej specjalistów

Psychologia jako religia: czy kult samorozwoju zastąpił nam wiarę?

Pop-psychologia. Zaczynamy mówić głupoty i żądamy dla nich szacunku

Psychologia bez uproszczeń. Tego nie dowiecie się w Internecie – wykład wygłoszony podczas Holistic Talk 2025


Psychoterapia bez makijażu – okładka

Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii i rozmowy z terapeutami zebrałem w książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”. Książka w księgarni Bonito »

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Psychoterapia a religia

Rozmowa z Arturem Mohrem (PST TV): dlaczego fotel terapeuty zastąpił konfesjonał, czym jest „kult cargo” w naukach społecznych i co łączy obietnicę samorealizacji z dążeniem do świętości.

Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą dla podcastu Praktyczna Strona Treningu przeprowadził ze mną Artur Mohr.

O czym rozmawialiśmy

Psychoterapia weszła w obszary, które przez wieki zajmowała religia. Fotel terapeuty pełni dziś funkcję konfesjonału: przychodzimy, by zrzucić z siebie ciężar wstydu i winy i zostać wysłuchanymi. Podobieństwa sięgają jednak dalej. W religii rodzimy się z grzechem pierworodnym i całe życie dążymy do nieosiągalnej świętości. W psychoterapii rodzimy się „zranieni” i całe życie gonimy za równie nieosiągalną samorealizacją „ukrytego potencjału”.

Tymczasem większość z nas jest po prostu przeciętna – to zwykłe prawo biologii i rozkładu normalnego. Jeśli mamy wyjątkowe zdolności, ujawniają się one zwykle już w dzieciństwie. Nie potrzebujemy kapłanów nowej religii, którzy w wieku dorosłym będą je w nas odkrywać.

Richard Feynman nazwał nauki społeczne „nauką kultu cargo”: naśladują gesty nauk ścisłych, nie rozumiejąc ich istoty. Wiele terapii działa podobnie. Zapycha luki w wiedzy wygodnymi domysłami, a poprawę, która przyszła sama – z upływem czasu albo przez powrót do średniej – zapisuje na swoje konto. Część zaburzeń mija nawet w kolejce do psychiatry.

Z religią łączy psychoterapię także odporność na falsyfikację. Wystarczy pojęcie „oporu”: im bardziej pacjent nie zgadza się z terapeutą, tym bardziej ma to dowodzić, że terapeuta trafił w czuły punkt. To tak, jakby chirurg uznawał krzyk pacjenta za dowód, że dobrze grzebie w ranie. Rozmawiamy też o tym, dlaczego wielu wybitnych naukowców było wierzących, o „bogu fizyków”, o odwołaniu mojego wykładu na Śląskim Festiwalu Nauki i o polskim wydaniu podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”.

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”, a o kulturze terapeutycznej piszę też w „Zawracaniu statków głupców”.

Inne rozmowy przeprowadzone ze mną przez Artura Mohra:

Tam, gdzie nie ma psychiatry – rozmowa o projekcie

Stres. Przyjaciel czy wróg?

Psychologia i psychoterapia. Stawiając czoła niewygodnym faktom


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Zaburzeni psycholodzy! Fakt czy mit? – rozmowa we Wnikliwym Kanale

Druga część rozmowy z Rafałem Osińskim (Wnikliwy Kanał): kto bada psychologów, czy korporacja zawodowa ochroni pacjentów, komu służy ustawa o zawodzie psychoterapeuty i skąd lawina diagnoz ADHD.

Zapraszam do wysłuchania drugiej części rozmowy przeprowadzonej ze mną przez Rafała Osińskiego dla Wnikliwego Kanału.

O czym rozmawialiśmy

Czy na psychologię trafia więcej osób z zaburzeniami niż na inne kierunki? Aktualnych badań, które by to rozstrzygały, nie znam. Starsze pokazywały u studentów psychologii wyraźną skłonność do dominowania nad innymi, ale trudno z nich wnioskować o dzisiejszych rocznikach. Ciekawsze jest co innego: od kandydata na posiadacza broni wymagamy badań psychologicznych, a od psychologa, który go bada, czy od biegłego sądowego, którego opinia decyduje czasem o całym życiu człowieka – już nie.

Jestem zwolennikiem ustawy o zawodzie psychologa, choć widzę niebezpieczeństwa każdej korporacji zawodowej: jej władze mogą spychać na margines niepokornych. Sam doświadczyłem prób „ustawiania do pionu” za pomocą kodeksu etycznego. Patrzę jednak na to oczami pacjentów skrzywdzonych przez biegłych i terapeutów, którzy dotąd trafiali na prawną pustynię – rzecznik praw pacjenta odsyłał ich z kwitkiem. Zupełnie inaczej oceniam ustawę o zawodzie psychoterapeuty. Gwarantuje ona kilku szkołom terapii tłuste dochody na lata, bo psychoterapeutą może zostać niemal każdy, bez wykształcenia psychologicznego czy medycznego.

Rozmawiamy też o lawinie diagnoz ADHD i autyzmu. W czasie pandemii nastolatkowie na całym świecie zaczęli zgłaszać tiki podobne do tych, które pokazywali influencerzy z zespołem Tourette’a. Około 80% z nich „wyzdrowiało” po zniesieniu lockdownów. Psychiatrzy z Hanoweru nazwali to pierwszym masowym zaburzeniem psychogennym wywołanym przez media społecznościowe i takich zjawisk będzie przybywać. Nie każda życiowa trudność wymaga diagnozy ani psychoterapeuty – pierwszym źródłem pomocy powinni być bliscy.

O modach diagnostycznych i o tym, kto na nich zarabia, piszę w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”, a o skrzywdzonych pacjentach w „Psychoterapii bez makijażu”.

Pierwsza część rozmowy:

Psycholog kontra cenzurze „poprawności” – rozmowa we Wnikliwym Kanale


Zakazana psychologia, t. I – okładka

O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Pop-psychologia, która nas „diagnozuje”, zapewnia poczucie wyjątkowości i legitymizuje nieradzenie sobie z trudnościami

Tak zatytułowano rozmowę, którą dla Gazety Wyborczej przeprowadził ze mną Kasper Kalinowski. Zapraszam do lektury!

Psychologowie od zawsze walczą o klientów i przekonują ludzi, że mają zaburzenia i sami sobie z nimi nie poradzą. Robią wiele, aby zyskać klientów i to im się udaje – mówi dr Tomasz Witkowski.

Kasper Kalinowski: Codzienne zalewają nas treści psychologiczne w rodzaju sposobu jedzenia pizzy, który coś mówi o naszej osobowości czy psychoterapii dla niemowlaków. Jak odbiera je pan jako psycholog?

Dr Tomasz Witkowski: Treści psychologicznych w mediach jest tak dużo, że trudno je nawet wyliczyć czy jednoznacznie ocenić zjawisko. Oprócz wspomnianego sposobu jedzenia pizzy jakiś czas temu natrafiłem np. na informacje, że o naszej osobowości mówi coś sposób w jaki… wieszamy papier toaletowy. Mnie osobiście najbardziej zatrważa, a również trochę zniesmacza, kierunek przekonywania ludzi, że nie potrafią poradzić sobie sami bez psychologii i psychologów. Pod wpływem tej propagandy zapominamy o tym, że posiadamy znaczne zasoby psychiczne, które umożliwiają nam radzenie sobie z przeciwnościami losu. To zasoby, które stają się jeszcze większe jeśli są wzmacniane przez naszych bliskich czy przyjaciół. Ostatnie dekady to jednak intensywna kampania przekonywania nas wszystkich, że nie poradzimy sobie bez pomocy specjalistów. Wydaje mi się, że zakończyła się sukcesem. Oczywiście dla tych, którzy z tego czerpią korzyści. Niemal za każdym razem, gdy wspominam o tym, że nie każdy z nas potrzebuje psychoterapii czy przestrzegam przed pochopnym korzystaniem z niesprawdzonej psychoterapii słyszę od dostawców tych usług, że mam krew na rękach.

W 2026 r. wciąż żyjemy w świecie pełnym mitów psychologicznych?

Zdecydowanie. Nie tak dawno pisałem artykuł o tym, jak psychologia zastępuje nam współcześnie religię. Systemy wiedzy, które kiedyś obowiązywały i składały się z ezoterycznych założeń oraz rad udzielanych przez mędrców czy kapłanów współcześnie w dużej mierze zostały przejęte przez psychologię. To ta sama przestrzeń – ludzkich potrzeb i problemów, którą kiedyś wypełniały jednorożce i inne mityczne stwory. To również ważna część naszej kultury. Problemem pojawia się, jeśli zaczynają zastępować nam rzeczywistość.

Czytaj dalej klikając TUTAJ.


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Psycholog kontra cenzurze „poprawności” – rozmowa we Wnikliwym Kanale

Pierwsza część rozmowy z Rafałem Osińskim (Wnikliwy Kanał): czy psychologia zastąpiła religię, dlaczego po katastrofie lepszy jest koc niż psycholog, ile ideologii jest w pop-psychologii i dlaczego zamyka się przede mną drzwi uczelni.

Zapraszam do wysłuchania rozmowy przeprowadzonej ze mną przez Rafała Osińskiego dla Wnikliwego Kanału.

O czym rozmawialiśmy

Czy fascynacja psychologią mija? Liczby mówią co innego. W Polsce studiuje ją dziś ponad 72 tysiące osób, podczas gdy w moich studenckich czasach – kilka tysięcy w całym kraju. To już nie jest zainteresowanie, lecz stawianie psychologii w miejscu religii. Paul Vitz pisał o tym już w latach 70., nazywając to „selfizmem”: kultem własnego „ja”, które zastąpiło bóstwa.

Terapeutyzacja życia ma konkretne koszty. Wiemy, że około 85% ludzi radzi sobie z wydarzeniami traumatycznymi samodzielnie, a pomoc psychologiczna udzielana tuż po katastrofie częściej opóźnia powrót do równowagi, niż go przyspiesza. Wystarczy ludzka pomoc: koc, ciepły napój, poczucie bezpieczeństwa. O tym, kto naprawdę potrzebuje specjalisty, dowiadujemy się dopiero po kilku tygodniach lub miesiącach. Zamiast odruchowo odsyłać bliskich „do psychologa”, wróćmy do tego, czego uczyły nas pokolenia: potrzebujemy więcej przyjaciół, a mniej specjalistów.

Pop-psychologia w mediach społecznościowych to w 80–90% ideologia. Wyrosła w dużej mierze z psychologii humanistycznej – koncepcji wymyślonych za biurkiem, nigdy poważnie nie testowanych. Do tego to, czego uczy się studentów, bywa o pół wieku spóźnione wobec aktualnej wiedzy, a pop-psychologia jest jeszcze starszym, zwulgaryzowanym uproszczeniem.

Mówię też, dlaczego zamyka się przede mną drzwi uczelni: podważanie skuteczności terapii podważa ich wiarygodność rynkową. Wyjaśniam swoje stanowisko w sprawie tranzycji u młodzieży. Wobec osób transpłciowych jestem neutralny, ale sprzeciwiam się przedstawianiu nastolatkom tranzycji jako drobnego zabiegu. Jej konsekwencje, z bezpłodnością włącznie, rozciągają się na całe życie, a dysforia płciowa w okresie dojrzewania często mija. Dlatego najpierw potrzebna jest rzetelna diagnoza.

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców”.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.