Gdzie leży granica pomiędzy przystosowaniem się do społecznych wymagań, a utratą własnej tożsamości? Jaką cenę płacimy, gdy próbujemy imitować kogoś, kim nie jesteśmy? Z Tomaszem Witkowskim, publicystą i doktorem psychologii, rozmawiamy o jego nowej książce „Defekt”.

[Alicja Niedziela] Michał traktuje swoje trudności w relacjach jak defekt, który specjalista powinien naprawić podczas kilku spotkań. Skąd bierze się dziś coraz bardziej popularne przekonanie, że każdy problem psychiczny ma nazwę, przyczynę i metodę szybkiego usunięcia?
[Tomasz Witkowski] Michał zanurzony we własnym świecie, niedostępnym większości śmiertelników, nie traktował swojego funkcjonowania społecznego jako defektu. To dopiero presja otoczenia uniemożliwiająca mu realizację własnych marzeń, doprowadziła do tego, że tak zaczął na nie patrzeć i podobnie perswazja otoczenia sprawiła, że nabrał przekonania, że ów, niedookreślony dla niego, defekt da się naprawić w gabinecie terapeutycznym. A przekonanie, że każdy problem psychiczny ma nazwę, przyczynę i metodę szybkiego usunięcia jest wynikiem agresywnego marketingu kultury terapeutycznej. Psychologowie i psychoterapeuci za pośrednictwem mediów codziennie nas do tego przekonują i obiecują naprawę. Niestety, w wielu przypadkach, są to obietnice bez pokrycia.
Jest Pan jednym z najbardziej konsekwentnych krytyków psychoterapii i jej nienaukowych nurtów, a jednocześnie umieścił Pan terapię w centrum losów swojego bohatera. Czy powieść pozwoliła Panu opowiedzieć o niej w sposób bardziej niejednoznaczny niż książki naukowe i publicystyka?
Pragnę podkreślić, że powieściowy Michał ma swój rzeczywisty pierwowzór, który swoją historię opowiedział mi kilka lat temu, a którą można przeczytać w mojej książce „Psychoterapia bez makijażu”. Nie jest to więc czysta fikcja. Co więcej, właśnie te doświadczenia bohatera zostały opowiedziane bez szczególnych ubarwień. Obawiam się, że wyobraźnia większości pisarzy nie może równać się z terapeutyczną rzeczywistością, która kreuje najbardziej nieprawdopodobne sytuacje. Proza literacka tym się różni od literatury non-fiction, że umożliwia przedstawienie losów bohaterów w szerokim kontekście społecznym, a czytelnikowi pozostawia więcej przestrzeni na własne interpretacje.
Jaką rolę pełni terapia w życiu Michała?
Myślę, że to pytanie, na które czytelnicy powinni sami sobie odpowiedzieć po przeczytaniu książki. Nie chciałby sugerować swoich interpretacji.
Do jakiego stopnia powinniśmy dostosować się do społecznych oczekiwań, a kiedy może to oznaczać utratę tożsamości?
Człowiek jest istotą społeczną i jeśli chce żyć i funkcjonować, musi respektować niektóre normy i oczekiwania społeczne. Otoczenie działa jednak dość często jak stado, które eliminuje wszelką odmienność. Właśnie to przytrafiło się Michałowi. Proszę jednak zwrócić uwagę na paradoks tej sytuacji. Ta sama społeczność, która deklaruje, że ceni indywidualizm i autentyzm, wymusza na jednostkach zachowania, które tłumią tę niepowtarzalność. Tytułowy „defekt” najwygodniej jest przypisać Michałowi, ale czy to przypadkiem nie jest mankament społeczności, w których żyjemy?
Kto właściwie decyduje, co jest normą?
Ludzie przeciętni. Norma jest w gruncie rzeczy postępowaniem zgodnym z tym, co robi większość. Nawet jeśli sięgniemy po matematyczną konstrukcję normy, to jest ona oparta na rozkładzie normalnym, w którym średnia ‒ a więc w gruncie rzeczy przeciętność ‒ odgrywa zasadniczą rolę. Norma to Prokrustowe łoże, do którego dopasowujemy indywidualności odstające od niej. Nazbyt często ze szkodą dla wszelkich indywidualności.
Michał jest wybitnie inteligentny, ale nie rozumie społecznych niuansów i gubi się w relacjach. Dlaczego sprawność intelektualna, która pozwala rozwiązywać bardzo złożone problemy, często okazuje się bezużyteczna wobec emocji – własnych i cudzych?
W tym pytaniu zawarta jest presupozycja, z której wynika, że gorsze rozumienie społecznych niuansów i emocji jest wadą. Nie jest, podobnie, jak nie jest nią przeciętna inteligencja, która nie jest w stanie dostrzec wagi problemów, którymi zajmują się ludzie tacy jak Michał. Jesteśmy różni, co mam nadzieję, dobrze uwypukla w powieści Waldek – przyjaciel Michała. To właśnie Waldek – przeciętniak, jeśli idzie o zdolności intelektualne, ale wirtuoz relacji społecznych, docenia geniusz głównego bohatera zwracając mu uwagę, że nie powinien robić tego, w czym nie jest dość dobry: „Nie staraj się mnie naśladować. To cię donikąd nie doprowadzi. Nie staniesz się mną. Nigdy. Staniesz się śmieszny. To jest tak samo karkołomne, jak to, gdybym ja chciał stać się tobą, posiąść twój mózg i ciąć nim niczym tym twoim ultraszybkim laserem najtwardsze problemy naukowe. Nic z tego. To się nie uda.” W tym pytaniu jest jeszcze inna presupozycja, taka mianowicie, że rozumienie emocji i społecznych niuansów oferowane przez różne, często sprzeczne ze sobą szkoły terapeutyczne, jest trafne. I w tym wypadku werdykt brzmi: nie jest. Szkoła psychodynamiczna źródła emocji upatruje zupełnie gdzie indziej niż podejście behawioralno poznawcze. Ktoś o podstawowym potencjale intelektualnym różnice te dostrzeże natychmiast i z pewnością nie będzie to świadectwem jego ułomności w zakresie rozumienia emocji, tylko dowodem na permanentną sprzeczność szkół terapeutycznych w wyjaśnianiu podstawowych zachowań ludzi.
Bohater wierzy, że człowieka można naprawić podobnie jak wynik źle przeprowadzonego eksperymentu. Czy jego naukowy, analityczny sposób myślenia pomaga mu lepiej zrozumieć siebie, czy staje się raczej kolejnym mechanizmem obronnym przed tym, czego nie potrafi kontrolować?
Wierzy nie tyle bohater, co jego otoczenie. On tę wiarę, podobnie, jak przekonanie, że jest odmieńcem przejmuje od innych. I właśnie to jest czymś zupełnie zbędnym w jego życiu. Jego analityczny sposób myślenia zderza się z niechlujnością koncepcji i pojęć psychologii i psychoterapii i nie ma nic wspólnego z mechanizmami obronnymi. Racjonalny umysł konfrontowany z „różnorodnością” wyjaśnień terapeutycznych musi zaprotestować.
Przez lata zajmował się Pan badaniem, opisywaniem i demaskowaniem mechanizmów psychologicznych. Co fikcja literacka pozwala powiedzieć o człowieku, czego nie da się uchwycić za pomocą badań, argumentów i naukowych pojęć?
Fikcja literacka, jest dla umysłu czytelnika tym, czym symulator lotu dla lotników. Pozwala pisarzowi kreować sytuacje, które stawiają ludzi przed najbardziej nieprawdopodobnymi dylematami moralnymi i jednocześnie umożliwia czytelnikowi ich rozwiązywanie bez ponoszenia jakichkolwiek kosztów. Każda powieść, nowela, czy opowiadanie, to eksperymenty myślowe, które nie wymagają zgody komisji etycznych i nie szkodzą ludziom. Im więcej ich przeprowadzamy, tym sprawniejsi jesteśmy w rozwiązywaniu dylematów, w dostrzeganiu ich niuansów i rozumieniu innych ludzi.
Przeczytaj wywiad w portalu LubimyCzytać.pl klikając TUTAJ
Nie oglądaj się żono Lota
przetnij czerwony sznur
pomiędzy sercem a domem
w płomieniach (…)
bo skamieniejesz
przemieniona w bryłę goryczy
i stężałych łez
Krystyna Szymonowicz
Defekt Tomasza Witkowskiego to intrygująca proza, która wciąga czytelnika w świat nauki, emocji i skomplikowanych relacji międzyludzkich. Autor, znany ze swojego wnikliwego spojrzenia na ludzki umysł i psychologię, w tej powieści umiejętnie łączy fabularną lekkość z głębszą refleksją nad tym, co oznacza „być normalnym” w świecie pełnym społecznych oczekiwań.
Główny bohater książki, Michał, to utalentowany, wręcz genialny student chemii. Dla niego rzeczywistość opiera się na twardych prawach, wzorach i przewidywalnych reakcjach. Zupełnie inaczej wygląda jego życie towarzyskie: Michał gubi się w niuansach relacji społecznych i nie potrafi intuicyjnie odczytywać intencji innych ludzi.
Przełomem staje się moment, w którym odrzuca go zespół badawczy, do którego chce dołączyć i odchodzi od niego dziewczyna. Michał zaczyna podejrzewać, że źródło problemów może leżeć w nim samym. Trafia na psychoterapię z mocnym przekonaniem, że kilka spotkań wystarczy, by naprawić jego domniemany defekt. Szybko przekonuje się jednak, że nie jest to tak proste, jak się spodziewał….
Książka stawia uniwersalne pytanie o cenę, jaką płacimy za próbę wtłoczenia swojej unikalnej osobowości w sztywne ramy społecznych standardów.
Witkowski posługuje się precyzyjnym, zdradzającym jego analityczne zacięcie językiem, dzięki czemu fabuła rozwija się w dynamicznym tempie. Autor nie ocenia swojego bohatera wprost, lecz pozwala czytelnikowi współuczestniczyć w jego wewnętrznej transformacji. Powieść unika taniego patosu czy podręcznikowego dydaktyzmu – zamiast tego serwuje pełnokrwistą historię o poszukiwaniu własnego miejsca w świecie.
Defekt to dojrzała, poruszająca i skłaniająca do refleksji lektura. Tomasz Witkowski udowadnia, że potrafi pisać nie tylko o psychologii w ujęciu popularnonaukowym, ale tworzy również wciągające portrety psychologiczne w formie literackiej. To znakomita propozycja dla każdego, kto lubi powieści zmuszające do myślenia i stawiające trudne pytania o granice ludzkiego poznania i akceptacji.
Cytaty z książki:
Największą radość daje wiedza, nie tajemnica, która ma swoje źródło w niewiedzy.
Mali ludzie nie zapominają i nie wybaczają wielkości.
Marzenia nie są po to, by je realizować za wszelką cenę. Są po to, by cię prowadzić.
Świat nie pyta o intencje. Pyta o skutki.
Zimna herbata robi się gorzka. A życie jest wystarczająco gorzkie bez tego.
