Psychologia czy pseudonauka?

Druga rozmowa w Kolasińska Podcast: Freud jako sukces marketingowy, testy projekcyjne w sądach, dlaczego nauka nie umie odejmować błędnej wiedzy, czy jesteśmy przeterapeutyzowani – i po co psychologowi powieści.

Zapraszam do wysłuchania drugiej już rozmowy ze mnną w kanale Kolasińska Podcast. Poza tradycyjnie psychologiczno-terapeutycznymi tematami rozmawiamy również o moich powieściach 01:13:25–01:19:39 – Defekt i Tryptyk haniebny, a także o tym, po co psychologowi fikcja i literatura.

O czym rozmawialiśmy

Psychologia rozmyła się w mediach społecznościowych tak bardzo, że trudno dziś powiedzieć, czym właściwie jest – a jednocześnie wszyscy się na niej znają. Przypomina to Stańczyka, który z obwiązaną twarzą przeszedł przez krakowski rynek i od każdego przechodnia dostał radę na ból zęba. Dobrzy naukowcy rzadko popularyzują naukę, bo system ocen nagradza ich za punkty, a nie za prostowanie bzdur. Tę lukę wypełniają więc ci, którzy wiedzą najmniej.

Freud odniósł przede wszystkim sukces marketingowy. Dał ludziom wygodne usprawiedliwienie: skoro moje złe czyny wypływają z nieświadomego „id”, nie do końca za nie odpowiadam. Tak samo tłumaczy się dziś masowe zbrodnie „tłumionymi emocjami”, choć za strzałami stoi decyzja sprawcy, nie tłumienie. A osoby chore psychicznie nie popełniają takich przestępstw częściej niż zdrowe.

Nauka ma narzędzia do dodawania wiedzy, ale prawie nie ma narzędzi do jej odejmowania. Za nowe publikacje dostaje się punkty, za wykazanie, że coś nie działa – nic. Dlatego nikt nigdy oficjalnie nie wycofał psychoanalizy, testu Rorschacha ani innych testów projekcyjnych. Wciąż uczy się ich na słabszych uczelniach i stosuje w sądach, gdzie mogą łamać ludziom życie. Wariograf, choć budzi nieufność, wykrywa kłamstwo z trafnością nieosiągalną dla najlepszych testów psychologicznych.

Rozmawiamy też o tym, czy nie staliśmy się „przeterapeutyzowani” – jeszcze niedawno wstydziliśmy się terapii, dziś dziwny jest ten, kto na nią nie chodzi – oraz o algorytmach, które już kilka lat temu przewidywały próby samobójcze trafniej niż klinicyści.

Osobna część rozmowy dotyczy moich powieści. „Tryptyk haniebny” to moja dwudziesta książka i pierwsza powieść, rozgrywająca się w czternastowiecznej Europie Środkowej, a „Defekt” dzieje się współcześnie. Choć to fikcja, zajmuję się w nich tym samym, o czym zawsze pisałem: dylematami moralnymi i tym, jak otoczenie społeczne próbuje narzucić nam swoje rozwiązania.

O psychoanalizie, testach projekcyjnych i szarlatanerii w psychologii piszę w „Zakazanej psychologii”.

Poprzednią rozmowę w tym kanale obejrzysz tutaj:

Psychologia, która KRZYWDZI. Dlaczego „pomoc” bywa zagrożeniem?


Zakazana psychologia, t. I – okładka

O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Terapia to drogi substytut przyjaźni – rozmowa o mojej najnowszej powieści w Onet.pl.

Zwiększając liczbę powierzchownych kontaktów, utraciliśmy ich głębię. Kiedyś dobra rada przyjaciela pomagała rozwiązać problem. Dzisiaj wyrazem troski jest stwierdzenie: „Może powinieneś porozmawiać z jakimś terapeutą?” — mówi Tomasz Witkowski, doktor psychologii i autor książki „Defekt„. Specjalizuje się w demaskowaniu pseudonauki i wszelkiego rodzaju oszustw w psychologii oraz praktyce terapeutycznej. Swoje podejście nazwał epistemologią subtraktywną.

To ludzie przeciętni decydują o tym, co jest normą. „Defekt“ Tomasza Witkowskiego

Agnieszka Filas: Co było bezpośrednim impulsem do napisania „Defektu”? Czy to prawdziwa historia kogoś, kogo pan znał? Może własne doświadczenia?

Tomasz Witkowski: Pracując nad książką „Psychoterapia bez makijażu„, która zawiera wywiady z terapeutami i z osobami skrzywdzonymi przez psychoterapię, poznałem wiele podobnych historii. Ta, która stała się inspiracją dla powieści, była szczególnie uderzająca, bo dotyczyła dobrze funkcjonującego człowieka, któremu otoczenie wmówiło konieczność odbycia terapii. Powieść nie jest oczywiście wiernym odtworzeniem tamtej historii.

Tytułowy „defekt” sugeruje, że coraz częściej jesteśmy przekonani, że musimy się „naprawiać”. Kto i po co wmawia nam, że jesteśmy „niewystarczający”, „niewłaściwi”?

„Naprawiacze”, to dość oczywiste, podobnie, jak oczywista jest odpowiedź na pytanie po co. Przecież naprawianie innych przynosi korzyści materialne i zapewnia status społeczny. Cui bono? ‒ Kto odniósł korzyść? ‒ pytają od czasów starożytnych prowadzący dochodzenie w sprawie przestępstwa. Warto postawić je również tutaj.

Żyjemy w czasach, w których normalne ludzkie cierpienie czy stres w pracy natychmiast etykietuje się jako „depresję”, „traumę”. Gdzie przebiega granica między zwykłym trudnym doświadczeniem a stanem kwalifikującym się do terapii?

O tym powinni decydować specjaliści — psychologowie kliniczni i psychiatrzy. To oni dysponują podręcznikami diagnostyczno-statystycznymi, takimi jak DSM czy ICD i to oni zostali przeszkoleni w korzystaniu z nich. Celowo nie wymieniłem terapeutów, bo obecny i projektowany stan prawny nie nakłada na nich obowiązku edukacji w zakresie diagnozy. W tym obszarze ich wiedza jest często zdroworozsądkowa, a wszystkim, którzy próbują się diagnozować, korzystając z książek, internetu czy sztucznej inteligencji, przypominam słowa berlińskiego lekarza Markusa Herza sprzed ponad 200 lat: „Bądź ostrożny podczas czytania książek o zdrowiu. Możesz umrzeć z powodu błędu w druku.”

Dlaczego zatraciliśmy zdolność do samodzielnego radzenia sobie z kryzysami lub szukania wsparcia u bliskich?

Z kilku powodów. Jeden z nich jest dość banalny — bo stać nas na korzystanie z pomocy zewnętrznej, co jeszcze do niedawna było przywilejem najbogatszych. Drugi, bo przekonano nas do tego, a zrobili to ‒ i za pomocą agresywnej perswazji marketingowej nadal robią ‒ ci, którzy na tym najwięcej zyskują. I wreszcie trzeci, chyba najbardziej ważki powód, bo przestaliśmy tworzyć z innymi silne i trwałe przyjaźnie na dobre i na złe. Wydaje się, że zwiększając liczbę powierzchownych kontaktów, utraciliśmy ich głębię. Kiedyś dobra rada przyjaciela pomagała rozwiązać problem. Dzisiaj wyrazem troski jest stwierdzenie: „Może powinieneś porozmawiać z jakimś terapeutą/psychologiem/specjalistą?”.

Gdzie leży granica między uzasadnionym leczeniem kryzysu psychicznego a uzależnieniem klienta od gabinetu?

Tą granicą jest po prostu rzetelna diagnoza. Leczenie czy terapia bez diagnozy to ‒ jak mawia mój zaprzyjaźniony lekarz ‒ zamach na cudze zdrowie i życie.

Jakie są najczęstsze sygnały, że dana osoba utknęła w procesie terapeutycznym, który niczego już nie wnosi, a wręcz uczy bezradności?

Jest ich wiele. Jeśli czujemy, że terapia nie przynosi efektów, a terapeuta nazbyt często przekonuje nas, że „żeby było lepiej, najpierw musi być gorzej”. Jeżeli bardzo długo mamy odczucie, że zmiana, katharsis muszą wkrótce nastąpić, że są tuż, tuż, za rogiem. Kiedy my czujemy się dobrze w terapii, a nasze otoczenie przekonuje nas, że dzieje się z nami coś złego. Jeśli przyłapujemy się na myśli, że kolejną decyzję powinniśmy skonsultować z naszym terapeutą. Itd.

Jeśli nie terapia — to co? Co poradziłby pan osobie, która czuje się zagubiona lub niepewna, ale niekoniecznie wymaga interwencji klinicznej?

Szczerą i poważną rozmowę z kimś bliskim, z przyjacielem. Terapia często w gruncie rzeczy jest tylko dość drogim substytutem przyjaźni. Jeden z najwybitniejszych psychologów XX w. — Hans Eysenck nie wahał się nazwać jej „prostytucją przyjaźni”.

Jak wyobraża sobie pan model wsparcia psychicznego w przyszłości? Co powinno się zmienić w samym środowisku psychoterapeutów i psychologów?

Od dawna propaguję model rozwiązywania problemów psychicznych analogiczny do medycznego. Ogniwem pierwszego kontaktu ze specjalistami w zakresie zdrowia psychicznego powinien być dobrze przygotowany psycholog kliniczny, podobnie jak w służbie zdrowia jest nim internista. To on powinien postawić diagnozę, w tym diagnozę różnicową i zdecydować czy i jakich specjalistów potrzebuje pacjent. Tymczasem dzisiaj sami się diagnozujemy, pukamy do drzwi gabinetu terapeutycznego (najczęściej prywatnego), w którym terapeuta zaczyna „pracować” nad naszym problemem. To trochę tak, jak byśmy w przypadku bólu brzucha udawali się do chirurga z prośbą, aby zajrzał nam do środka i sprawdził, co może być przyczyną bólu.

Jeśli natomiast chodzi o zmiany w środowisku psychoterapeutów i psychologów, to temat jest bardzo rozległy. Przede wszystkim, nie są to środowiska tożsame. Tylko część psychologów jest terapeutami, a wielu terapeutów nie ma nic wspólnego z psychologią. Aby nie rozwodzić się ponad miarę, wskażę na jedną fundamentalną rzecz, która powinna ulec zmianie w środowisku terapeutów. Jest nią zmiana perspektywy, na perspektywę pacjenta. Wszystkie dyskusje toczone publicznie, a nawet kłótnie, dotyczące w szczególności ustawy o zawodzie psychoterapeuty, wskazują jednoznacznie, że dzisiaj środowisko to ma na względzie głównie własne dobro.

Jak opisałby pan przesłanie swojej książki?

„Defekt” jest opowieścią o tym, jak otoczenie wtłacza jednostkę w gorset swoich oczekiwań, zabijając jej indywidualność. Jest to współczesna odmiana prokrustowego łoża. Przy czym terapia jest tu tylko jednym z wielu sposobów, których używa do tego celu społeczeństwo. Tytułowy „defekt” najłatwiej przypisać głównemu bohaterowi, ale czy nie jest nim w gruncie rzeczy przypadłość otoczenia, które deklarując swoje uwielbienie autentyzmu i indywidualizmu, niszczy wszelką odmienność?

Przeczytaj wywiad w portalu Onet.pl klikając TUTAJ

Nie oglądaj się żono Lota
przetnij czerwony sznur
pomiędzy sercem a domem
w płomieniach (…)
bo skamieniejesz
przemieniona w bryłę goryczy
i stężałych łez

Krystyna Szymonowicz

ZAMÓW KSIĄŻKĘ

Defekt Tomasza Witkowskiego to intrygująca proza, która wciąga czytelnika w świat nauki, emocji i skomplikowanych relacji międzyludzkich. Autor, znany ze swojego wnikliwego spojrzenia na ludzki umysł i psychologię, w tej powieści umiejętnie łączy fabularną lekkość z głębszą refleksją nad tym, co oznacza „być normalnym” w świecie pełnym społecznych oczekiwań.
Główny bohater książki, Michał, to utalentowany, wręcz genialny student chemii. Dla niego rzeczywistość opiera się na twardych prawach, wzorach i przewidywalnych reakcjach. Zupełnie inaczej wygląda jego życie towarzyskie: Michał gubi się w niuansach relacji społecznych i nie potrafi intuicyjnie odczytywać intencji innych ludzi.
Przełomem staje się moment, w którym odrzuca go zespół badawczy, do którego chce dołączyć i odchodzi od niego dziewczyna. Michał zaczyna podejrzewać, że źródło problemów może leżeć w nim samym. Trafia na psychoterapię z mocnym przekonaniem, że kilka spotkań wystarczy, by naprawić jego domniemany defekt. Szybko przekonuje się jednak, że nie jest to tak proste, jak się spodziewał….
Książka stawia uniwersalne pytanie o cenę, jaką płacimy za próbę wtłoczenia swojej unikalnej osobowości w sztywne ramy społecznych standardów.
Witkowski posługuje się precyzyjnym, zdradzającym jego analityczne zacięcie językiem, dzięki czemu fabuła rozwija się w dynamicznym tempie. Autor nie ocenia swojego bohatera wprost, lecz pozwala czytelnikowi współuczestniczyć w jego wewnętrznej transformacji. Powieść unika taniego patosu czy podręcznikowego dydaktyzmu – zamiast tego serwuje pełnokrwistą historię o poszukiwaniu własnego miejsca w świecie.
Defekt to dojrzała, poruszająca i skłaniająca do refleksji lektura. Tomasz Witkowski udowadnia, że potrafi pisać nie tylko o psychologii w ujęciu popularnonaukowym, ale tworzy również wciągające portrety psychologiczne w formie literackiej. To znakomita propozycja dla każdego, kto lubi powieści zmuszające do myślenia i stawiające trudne pytania o granice ludzkiego poznania i akceptacji.

Cytaty z książki:

Największą radość daje wiedza, nie tajemnica, która ma swoje źródło w niewiedzy.

Mali ludzie nie zapominają i nie wybaczają wielkości.

Marzenia nie są po to, by je realizować za wszelką cenę. Są po to, by cię prowadzić.

Świat nie pyta o intencje. Pyta o skutki.

Zimna herbata robi się gorzka. A życie jest wystarczająco gorzkie bez tego.

To ludzie przeciętni decydują o tym, co jest normą – przeczytaj rozmowę z autorem na temat książki klikając na grafikę poniżej

Przeczytaj recenzję w Magazynie Kultury Popularnej ESENSJA klikając na grafikę poniżej

Więcej opinii o książce, recenzji, cytatów w portalu: https://lubimyczytac.pl/ksiazka/5254413/defekt

To ludzie przeciętni decydują o tym, co jest normą – rozmowa o mojej najnowszej powieści w LubimyCzytać.pl.

Gdzie leży granica pomiędzy przystosowaniem się do społecznych wymagań, a utratą własnej tożsamości? Jaką cenę płacimy, gdy próbujemy imitować kogoś, kim nie jesteśmy? Z Tomaszem Witkowskim, publicystą i doktorem psychologii, rozmawiamy o jego nowej książce „Defekt”.

To ludzie przeciętni decydują o tym, co jest normą. „Defekt“ Tomasza Witkowskiego

[Alicja Niedziela] Michał traktuje swoje trudności w relacjach jak defekt, który specjalista powinien naprawić podczas kilku spotkań. Skąd bierze się dziś coraz bardziej popularne przekonanie, że każdy problem psychiczny ma nazwę, przyczynę i metodę szybkiego usunięcia?

[Tomasz Witkowski] Michał zanurzony we własnym świecie, niedostępnym większości śmiertelników, nie traktował swojego funkcjonowania społecznego jako defektu. To dopiero presja otoczenia uniemożliwiająca mu realizację własnych marzeń, doprowadziła do tego, że tak zaczął na nie patrzeć i podobnie perswazja otoczenia sprawiła, że nabrał przekonania, że ów, niedookreślony dla niego, defekt da się naprawić w gabinecie terapeutycznym. A przekonanie, że każdy problem psychiczny ma nazwę, przyczynę i metodę szybkiego usunięcia jest wynikiem agresywnego marketingu kultury terapeutycznej. Psychologowie i psychoterapeuci za pośrednictwem mediów codziennie nas do tego przekonują i obiecują naprawę. Niestety, w wielu przypadkach, są to obietnice bez pokrycia.

Jest Pan jednym z najbardziej konsekwentnych krytyków psychoterapii i jej nienaukowych nurtów, a jednocześnie umieścił Pan terapię w centrum losów swojego bohatera. Czy powieść pozwoliła Panu opowiedzieć o niej w sposób bardziej niejednoznaczny niż książki naukowe i publicystyka?

Pragnę podkreślić, że powieściowy Michał ma swój rzeczywisty pierwowzór, który swoją historię opowiedział mi kilka lat temu, a którą można przeczytać w mojej książce „Psychoterapia bez makijażu”. Nie jest to więc czysta fikcja. Co więcej, właśnie te doświadczenia bohatera zostały opowiedziane bez szczególnych ubarwień. Obawiam się, że wyobraźnia większości pisarzy nie może równać się z terapeutyczną rzeczywistością, która kreuje najbardziej nieprawdopodobne sytuacje. Proza literacka tym się różni od literatury non-fiction, że umożliwia przedstawienie losów bohaterów w szerokim kontekście społecznym, a czytelnikowi pozostawia więcej przestrzeni na własne interpretacje.

Jaką rolę pełni terapia w życiu Michała?

Myślę, że to pytanie, na które czytelnicy powinni sami sobie odpowiedzieć po przeczytaniu książki. Nie chciałby sugerować swoich interpretacji.

Do jakiego stopnia powinniśmy dostosować się do społecznych oczekiwań, a kiedy może to oznaczać utratę tożsamości?

Człowiek jest istotą społeczną i jeśli chce żyć i funkcjonować, musi respektować niektóre normy i oczekiwania społeczne. Otoczenie działa jednak dość często jak stado, które eliminuje wszelką odmienność. Właśnie to przytrafiło się Michałowi. Proszę jednak zwrócić uwagę na paradoks tej sytuacji. Ta sama społeczność, która deklaruje, że ceni indywidualizm i autentyzm, wymusza na jednostkach zachowania, które tłumią tę niepowtarzalność. Tytułowy „defekt” najwygodniej jest przypisać Michałowi, ale czy to przypadkiem nie jest mankament społeczności, w których żyjemy?

Kto właściwie decyduje, co jest normą?

Ludzie przeciętni. Norma jest w gruncie rzeczy postępowaniem zgodnym z tym, co robi większość. Nawet jeśli sięgniemy po matematyczną konstrukcję normy, to jest ona oparta na rozkładzie normalnym, w którym średnia ‒ a więc w gruncie rzeczy przeciętność ‒ odgrywa zasadniczą rolę. Norma to Prokrustowe łoże, do którego dopasowujemy indywidualności odstające od niej. Nazbyt często ze szkodą dla wszelkich indywidualności.

Michał jest wybitnie inteligentny, ale nie rozumie społecznych niuansów i gubi się w relacjach. Dlaczego sprawność intelektualna, która pozwala rozwiązywać bardzo złożone problemy, często okazuje się bezużyteczna wobec emocji – własnych i cudzych?

W tym pytaniu zawarta jest presupozycja, z której wynika, że gorsze rozumienie społecznych niuansów i emocji jest wadą. Nie jest, podobnie, jak nie jest nią przeciętna inteligencja, która nie jest w stanie dostrzec wagi problemów, którymi zajmują się ludzie tacy jak Michał. Jesteśmy różni, co mam nadzieję, dobrze uwypukla w powieści Waldek – przyjaciel Michała. To właśnie Waldek – przeciętniak, jeśli idzie o zdolności intelektualne, ale wirtuoz relacji społecznych, docenia geniusz głównego bohatera zwracając mu uwagę, że nie powinien robić tego, w czym nie jest dość dobry: „Nie staraj się mnie naśladować. To cię donikąd nie doprowadzi. Nie staniesz się mną. Nigdy. Staniesz się śmieszny. To jest tak samo karkołomne, jak to, gdybym ja chciał stać się tobą, posiąść twój mózg i ciąć nim niczym tym twoim ultraszybkim laserem najtwardsze problemy naukowe. Nic z tego. To się nie uda.” W tym pytaniu jest jeszcze inna presupozycja, taka mianowicie, że rozumienie emocji i społecznych niuansów oferowane przez różne, często sprzeczne ze sobą szkoły terapeutyczne, jest trafne. I w tym wypadku werdykt brzmi: nie jest. Szkoła psychodynamiczna źródła emocji upatruje zupełnie gdzie indziej niż podejście behawioralno poznawcze. Ktoś o podstawowym potencjale intelektualnym różnice te dostrzeże natychmiast i z pewnością nie będzie to świadectwem jego ułomności w zakresie rozumienia emocji, tylko dowodem na permanentną sprzeczność szkół terapeutycznych w wyjaśnianiu podstawowych zachowań ludzi.

Bohater wierzy, że człowieka można naprawić podobnie jak wynik źle przeprowadzonego eksperymentu. Czy jego naukowy, analityczny sposób myślenia pomaga mu lepiej zrozumieć siebie, czy staje się raczej kolejnym mechanizmem obronnym przed tym, czego nie potrafi kontrolować?

Wierzy nie tyle bohater, co jego otoczenie. On tę wiarę, podobnie, jak przekonanie, że jest odmieńcem przejmuje od innych. I właśnie to jest czymś zupełnie zbędnym w jego życiu. Jego analityczny sposób myślenia zderza się z niechlujnością koncepcji i pojęć psychologii i psychoterapii i nie ma nic wspólnego z mechanizmami obronnymi. Racjonalny umysł konfrontowany z „różnorodnością” wyjaśnień terapeutycznych musi zaprotestować.

Przez lata zajmował się Pan badaniem, opisywaniem i demaskowaniem mechanizmów psychologicznych. Co fikcja literacka pozwala powiedzieć o człowieku, czego nie da się uchwycić za pomocą badań, argumentów i naukowych pojęć?

Fikcja literacka, jest dla umysłu czytelnika tym, czym symulator lotu dla lotników. Pozwala pisarzowi kreować sytuacje, które stawiają ludzi przed najbardziej nieprawdopodobnymi dylematami moralnymi i jednocześnie umożliwia czytelnikowi ich rozwiązywanie bez ponoszenia jakichkolwiek kosztów. Każda powieść, nowela, czy opowiadanie, to eksperymenty myślowe, które nie wymagają zgody komisji etycznych i nie szkodzą ludziom. Im więcej ich przeprowadzamy, tym sprawniejsi jesteśmy w rozwiązywaniu dylematów, w dostrzeganiu ich niuansów i rozumieniu innych ludzi.

Przeczytaj wywiad w portalu LubimyCzytać.pl klikając TUTAJ

Nie oglądaj się żono Lota
przetnij czerwony sznur
pomiędzy sercem a domem
w płomieniach (…)
bo skamieniejesz
przemieniona w bryłę goryczy
i stężałych łez

Krystyna Szymonowicz

ZAMÓW KSIĄŻKĘ

Defekt Tomasza Witkowskiego to intrygująca proza, która wciąga czytelnika w świat nauki, emocji i skomplikowanych relacji międzyludzkich. Autor, znany ze swojego wnikliwego spojrzenia na ludzki umysł i psychologię, w tej powieści umiejętnie łączy fabularną lekkość z głębszą refleksją nad tym, co oznacza „być normalnym” w świecie pełnym społecznych oczekiwań.
Główny bohater książki, Michał, to utalentowany, wręcz genialny student chemii. Dla niego rzeczywistość opiera się na twardych prawach, wzorach i przewidywalnych reakcjach. Zupełnie inaczej wygląda jego życie towarzyskie: Michał gubi się w niuansach relacji społecznych i nie potrafi intuicyjnie odczytywać intencji innych ludzi.
Przełomem staje się moment, w którym odrzuca go zespół badawczy, do którego chce dołączyć i odchodzi od niego dziewczyna. Michał zaczyna podejrzewać, że źródło problemów może leżeć w nim samym. Trafia na psychoterapię z mocnym przekonaniem, że kilka spotkań wystarczy, by naprawić jego domniemany defekt. Szybko przekonuje się jednak, że nie jest to tak proste, jak się spodziewał….
Książka stawia uniwersalne pytanie o cenę, jaką płacimy za próbę wtłoczenia swojej unikalnej osobowości w sztywne ramy społecznych standardów.
Witkowski posługuje się precyzyjnym, zdradzającym jego analityczne zacięcie językiem, dzięki czemu fabuła rozwija się w dynamicznym tempie. Autor nie ocenia swojego bohatera wprost, lecz pozwala czytelnikowi współuczestniczyć w jego wewnętrznej transformacji. Powieść unika taniego patosu czy podręcznikowego dydaktyzmu – zamiast tego serwuje pełnokrwistą historię o poszukiwaniu własnego miejsca w świecie.
Defekt to dojrzała, poruszająca i skłaniająca do refleksji lektura. Tomasz Witkowski udowadnia, że potrafi pisać nie tylko o psychologii w ujęciu popularnonaukowym, ale tworzy również wciągające portrety psychologiczne w formie literackiej. To znakomita propozycja dla każdego, kto lubi powieści zmuszające do myślenia i stawiające trudne pytania o granice ludzkiego poznania i akceptacji.

Cytaty z książki:

Największą radość daje wiedza, nie tajemnica, która ma swoje źródło w niewiedzy.

Mali ludzie nie zapominają i nie wybaczają wielkości.

Marzenia nie są po to, by je realizować za wszelką cenę. Są po to, by cię prowadzić.

Świat nie pyta o intencje. Pyta o skutki.

Zimna herbata robi się gorzka. A życie jest wystarczająco gorzkie bez tego.

Człowiek do naprawy – recenzja powieści DEFEKT

Zapraszam do lektury recenzji mojej najnowszej powieści. Autorem recenzji jest Michał Chudoliński – scenarzysta i krytyk filmowy, znawca amerykańskiej kultury masowej.

Człowiek do naprawy

Michał potrafi zobaczyć mechanizm tam, gdzie inni widzą tylko chaos. Jest wybitnie zdolnym chemikiem, myśli szybko, precyzyjnie i bez większego zainteresowania społecznym teatrem. Problem zaczyna się wtedy, gdy otoczenie uznaje, że właśnie to wymaga naprawy. „Defekt” Tomasza Witkowskiego można czytać jako powieść o psychoterapii, ale ciekawsza okazuje się jako opowieść o przemocy normalności: o świecie, który chętnie deklaruje szacunek dla indywidualności, dopóki indywidualność zachowuje się zgodnie z instrukcją.

Już pierwsze sceny dobrze ustawiają napięcie tej historii. Michał jest chłopakiem, którego koledzy traktują trochę jak żywą bazę danych: pożyczają od niego rozwiązania zadań, korzystają z jego pamięci, podziwiają intelekt, ale niekoniecznie widzą w nim pełnoprawnego uczestnika grupy. On sam długo nie odczuwa tego jako tragedii. Nauka daje mu wystarczająco dużo satysfakcji, a czas – po ciężkiej chorobie i utracie rodziców – traktuje jak zasób, którego nie chce marnować. Witkowski od początku buduje więc bohatera nie tyle „samotnego”, ile urządzonego po swojemu. To ważne rozróżnienie.

Prawdziwy konflikt zaczyna się nie wtedy, gdy Michał odkrywa swoją inność, lecz wtedy, gdy inni nadają jej rangę wady. Wyróżniający się student zostaje odsunięty od zespołu badawczego nie z powodu braku kompetencji, ale dlatego, że źle oceniono jego umiejętność współpracy. Podczas jednego z ćwiczeń grupowych samodzielnie rozwiązuje problem i jest zdziwiony pretensjami kolegów: przecież osiągnął cel. Dla grupy ważny okazuje się jednak nie tylko rezultat, lecz także rytuał dochodzenia do niego. W tym miejscu „Defekt” stawia jedno ze swoich najlepszych pytań: czy człowiek ma obowiązek nie tylko dobrze funkcjonować, ale również funkcjonować w społecznie zatwierdzony sposób?

Witkowski ciekawie pokazuje, jak szybko różnica może zostać przetłumaczona na język niedostosowania. Michał słyszy, że coś jest nie tak z jego komunikacją, relacjami i zachowaniem w grupie. Po rozstaniu z Izą zaczyna już mówić o sobie jak o urządzeniu z usterką. Tytułowy „defekt” nie jest więc od początku obiektywnym faktem. Najpierw jest cudzą interpretacją, później diagnozą przyjętą przez samego bohatera. To jeden z najbardziej przejmujących procesów w książce: człowiek, który wcześniej miał jasno określone cele, zaczyna patrzeć na siebie oczami tych, którzy uznali go za niewłaściwego.

Dlatego psychoterapia jest w tej powieści ważna, ale nie wyczerpuje jej sensu. Michał trafia do gabinetu z myśleniem charakterystycznym dla naukowca: istnieje problem, więc należy znaleźć jego przyczynę i metodę naprawy. Tymczasem im dłużej próbuje analizować siebie, tym bardziej niepewny staje się własnych decyzji. Kolejne interpretacje, powroty do traumatycznych wspomnień i koncentracja na emocjach zaczynają wypierać to, co wcześniej organizowało jego życie. Witkowski przedstawia ten proces jednoznacznie krytycznie. Nie jest to neutralny portret psychoterapii, lecz polemiczna opowieść o sytuacji, w której narzędzie pomocy przejmuje kontrolę nad językiem, za pomocą którego człowiek zaczyna opisywać samego siebie.

Ta ostrość ma dwie konsekwencje. Z jednej strony nadaje powieści energię. „Defekt” nie udaje bezstronnego studium przypadku i nie rozmywa konfliktu w wygodnych półtonach. Z drugiej – chwilami teza staje się silniejsza od fabuły. Szczególnie w późniejszych partiach książka zaczyna objaśniać własny sens z taką dokładnością, jakby czytelnikowi nie można było pozostawić przestrzeni na własny wniosek. Najciekawszy Witkowski jest wtedy, gdy pokazuje sytuacje, a nie wtedy, gdy je podsumowuje. Scena zespołowego zadania, rozstanie z Izą czy rozmowy Michała z bratem Grzegorzem mówią o bohaterze więcej niż najbardziej precyzyjna diagnoza wypowiedziana na końcu.

Szczególnie dobrze działa przy tym metaforyka nauki. Michał wierzy w mechanizmy, modele i możliwość dotarcia do pierwszego błędu w równaniu. Brat Grzegorz przypomina mu biblijną historię żony Lota i radzi, by zamiast bez końca cofać się do ostatniej pomyłki, wrócił do punktu wyjścia. Ten motyw powraca w książce jak refren. Jest zarazem instrukcją rozwiązywania problemów i metaforą życia: jeśli przyjęliśmy fałszywe założenie na początku, kolejne korekty mogą tylko prowadzić nas coraz sprawniej w złą stronę. W przypadku Michała takim założeniem staje się przekonanie, że jego odmienność musi być defektem.

Jeszcze ciekawszy jest motyw imitacji. Bohater z czasem uczy się zachowań, które dają mu społeczną akceptację. Obserwuje, jak poruszają się po świecie ludzie tacy jak Waldek: swobodni, ekspansywni, pewni siebie. Potrafi przyswoić ich kod tak samo, jak przyswaja skomplikowane reguły naukowe. Z zewnątrz zaczyna funkcjonować lepiej. Problem polega na tym, że sukces zostaje okupiony rolą. To bardzo współczesny fragment „Defektu”, bo dotyczy nie tylko osób wybitnie uzdolnionych czy społecznie nieporadnych. Większość z nas zna choćby łagodniejszą wersję tego mechanizmu: mówi inaczej w pracy, inaczej w domu, uczy się oczekiwanej ekspresji, tonu, gestów i reakcji. Granica między kompetencją społeczną a udawaniem bywa niepokojąco cienka.

W tym sensie książka wychodzi daleko poza historię jednostki poddanej terapii. Jest opowieścią o prokrustowym łożu normalności. Instytucje, grupa rówieśnicza, związek, uczelnia, rynek pracy, a nawet język pomagania mają własne wyobrażenie tego, jak powinien wyglądać dobrze funkcjonujący człowiek. Każde z tych miejsc potrafi nagradzać indywidualność, ale tylko do chwili, gdy nie komplikuje ona procedur i relacji. Geniusz jest mile widziany, jeśli przychodzi punktualnie, potrafi uczestniczyć w small talku i nie wprawia innych w dyskomfort. Oryginalność zostaje zaakceptowana pod warunkiem, że nauczy się zachowywać jak przeciętność.

To także powieść o cenie, jaką płacimy za pomylenie akceptacji z upodobnieniem. Iza, Waldek, brat Grzegorz czy później Agnieszka widzą Michała z różnych stron i czegoś innego od niego potrzebują. Witkowski nie sprowadza wszystkich relacji do prostego schematu oprawca–ofiara. Iza nie odchodzi dlatego, że chce go ukarać; rozumie, że ich potrzeby są inne. Waldek bywa hałaśliwy i powierzchowny, ale jest jednym z niewielu ludzi, którzy od początku uznają wartość przyjaciela bez domagania się, aby najpierw stał się kimś innym. Dzięki temu powieść przypomina, że presja społeczna najczęściej nie przychodzi w postaci jawnej przemocy. Częściej pojawia się jako troska, rada, ocena kompetencji albo zachęta do „pracy nad sobą”.

Najbardziej interesujące pytanie „Defektu” brzmi więc nie: co jest nie tak z Michałem? Brzmi ono: kto otrzymuje prawo do określania, co w człowieku jest wadą? Czy brak potrzeby intensywnego życia społecznego jest problemem samym w sobie, czy dopiero staje się nim w środowisku, które premiuje określony typ osobowości? Czy rozwój zawsze oznacza dodawanie nowych kompetencji, czy czasem polega na obronie tych cech, których otoczenie nie potrafi zrozumieć? Witkowski nie ukrywa własnej odpowiedzi, ale właśnie te pytania zostają z czytelnikiem dłużej niż najbardziej kategoryczne sądy powieści.

„Defekt” nie jest książką subtelną w każdej swojej warstwie. Bywa publicystyczna, a jej krytyka psychoterapii momentami porządkuje świat zbyt wygodnie. Jednocześnie ma w sobie coś, czego brakuje wielu powieściom psychologicznym: wyraźny konflikt idei i bohatera, którego odmienność nie jest tylko dekoracją fabularną. Michał fascynuje właśnie dlatego, że trudno go zmieścić w gotowej kategorii. Można się z nim nie zgadzać, można irytować się jego społeczną ślepotą, ale łatwo zrozumieć jego lęk przed życiem według cudzego scenariusza.

I dlatego warto czytać „Defekt” szerzej, niż podpowiada opis wydawniczy. To nie tylko historia zdolnego studenta, kolejnych związków i terapii wymykającej się spod kontroli. To gorzka powieść o społeczeństwie, które lubi mówić o autentyczności, a jednocześnie bezustannie szkoli nas z bycia bardziej podobnymi do innych. Tytuł okazuje się wówczas przewrotny. Być może najważniejszy defekt nie tkwi w Michale. Być może tkwi w naszej potrzebie, by każdego człowieka dopasować do jednego wzoru – nawet jeśli po drodze trzeba odciąć wszystko, co w nim najbardziej własne.

31 sierpnia 2026

Przeczytaj recenzję w Magazynie Esensja klikając TUTAJ

Nie oglądaj się żono Lota
przetnij czerwony sznur
pomiędzy sercem a domem
w płomieniach (…)
bo skamieniejesz
przemieniona w bryłę goryczy
i stężałych łez

Krystyna Szymonowicz

ZAMÓW KSIĄŻKĘ

Defekt Tomasza Witkowskiego to intrygująca proza, która wciąga czytelnika w świat nauki, emocji i skomplikowanych relacji międzyludzkich. Autor, znany ze swojego wnikliwego spojrzenia na ludzki umysł i psychologię, w tej powieści umiejętnie łączy fabularną lekkość z głębszą refleksją nad tym, co oznacza „być normalnym” w świecie pełnym społecznych oczekiwań.
Główny bohater książki, Michał, to utalentowany, wręcz genialny student chemii. Dla niego rzeczywistość opiera się na twardych prawach, wzorach i przewidywalnych reakcjach. Zupełnie inaczej wygląda jego życie towarzyskie: Michał gubi się w niuansach relacji społecznych i nie potrafi intuicyjnie odczytywać intencji innych ludzi.
Przełomem staje się moment, w którym odrzuca go zespół badawczy, do którego chce dołączyć i odchodzi od niego dziewczyna. Michał zaczyna podejrzewać, że źródło problemów może leżeć w nim samym. Trafia na psychoterapię z mocnym przekonaniem, że kilka spotkań wystarczy, by naprawić jego domniemany defekt. Szybko przekonuje się jednak, że nie jest to tak proste, jak się spodziewał….
Książka stawia uniwersalne pytanie o cenę, jaką płacimy za próbę wtłoczenia swojej unikalnej osobowości w sztywne ramy społecznych standardów.
Witkowski posługuje się precyzyjnym, zdradzającym jego analityczne zacięcie językiem, dzięki czemu fabuła rozwija się w dynamicznym tempie. Autor nie ocenia swojego bohatera wprost, lecz pozwala czytelnikowi współuczestniczyć w jego wewnętrznej transformacji. Powieść unika taniego patosu czy podręcznikowego dydaktyzmu – zamiast tego serwuje pełnokrwistą historię o poszukiwaniu własnego miejsca w świecie.
Defekt to dojrzała, poruszająca i skłaniająca do refleksji lektura. Tomasz Witkowski udowadnia, że potrafi pisać nie tylko o psychologii w ujęciu popularnonaukowym, ale tworzy również wciągające portrety psychologiczne w formie literackiej. To znakomita propozycja dla każdego, kto lubi powieści zmuszające do myślenia i stawiające trudne pytania o granice ludzkiego poznania i akceptacji.

Cytaty z książki:

Największą radość daje wiedza, nie tajemnica, która ma swoje źródło w niewiedzy.

Mali ludzie nie zapominają i nie wybaczają wielkości.

Marzenia nie są po to, by je realizować za wszelką cenę. Są po to, by cię prowadzić.

Świat nie pyta o intencje. Pyta o skutki.

Zimna herbata robi się gorzka. A życie jest wystarczająco gorzkie bez tego.

Defekt – premiera mojej nowej powieści

Mam przyjemność poinformować o narodzinach mojej kolejnej powieści!

PREMIERA książki i audiobooka już 26 sierpnia, 2026 roku. Nie przegapcie!

Książka dostępna zarówno na stronie wydawcy PASCAL, jak i w EMPIKU i innych księgarniach internetowych:

https://poradniak.pl/produkt/defekt-2/,

https://www.taniaksiazka.pl/defekt-p-2512249.html

https://dadada.pl/defekt-witkowski-tomasz,p1151168

Nie oglądaj się żono Lota
przetnij czerwony sznur
pomiędzy sercem a domem
w płomieniach (…)
bo skamieniejesz
przemieniona w bryłę goryczy
i stężałych łez

Krystyna Szymonowicz

ZAMÓW KSIĄŻKĘ

Defekt Tomasza Witkowskiego to intrygująca proza, która wciąga czytelnika w świat nauki, emocji i skomplikowanych relacji międzyludzkich. Autor, znany ze swojego wnikliwego spojrzenia na ludzki umysł i psychologię, w tej powieści umiejętnie łączy fabularną lekkość z głębszą refleksją nad tym, co oznacza „być normalnym” w świecie pełnym społecznych oczekiwań.
Główny bohater książki, Michał, to utalentowany, wręcz genialny student chemii. Dla niego rzeczywistość opiera się na twardych prawach, wzorach i przewidywalnych reakcjach. Zupełnie inaczej wygląda jego życie towarzyskie: Michał gubi się w niuansach relacji społecznych i nie potrafi intuicyjnie odczytywać intencji innych ludzi.
Przełomem staje się moment, w którym odrzuca go zespół badawczy, do którego chce dołączyć i odchodzi od niego dziewczyna. Michał zaczyna podejrzewać, że źródło problemów może leżeć w nim samym. Trafia na psychoterapię z mocnym przekonaniem, że kilka spotkań wystarczy, by naprawić jego domniemany defekt. Szybko przekonuje się jednak, że nie jest to tak proste, jak się spodziewał….
Książka stawia uniwersalne pytanie o cenę, jaką płacimy za próbę wtłoczenia swojej unikalnej osobowości w sztywne ramy społecznych standardów.
Witkowski posługuje się precyzyjnym, zdradzającym jego analityczne zacięcie językiem, dzięki czemu fabuła rozwija się w dynamicznym tempie. Autor nie ocenia swojego bohatera wprost, lecz pozwala czytelnikowi współuczestniczyć w jego wewnętrznej transformacji. Powieść unika taniego patosu czy podręcznikowego dydaktyzmu – zamiast tego serwuje pełnokrwistą historię o poszukiwaniu własnego miejsca w świecie.
Defekt to dojrzała, poruszająca i skłaniająca do refleksji lektura. Tomasz Witkowski udowadnia, że potrafi pisać nie tylko o psychologii w ujęciu popularnonaukowym, ale tworzy również wciągające portrety psychologiczne w formie literackiej. To znakomita propozycja dla każdego, kto lubi powieści zmuszające do myślenia i stawiające trudne pytania o granice ludzkiego poznania i akceptacji.

Cytaty z książki:

Największą radość daje wiedza, nie tajemnica, która ma swoje źródło w niewiedzy.

Mali ludzie nie zapominają i nie wybaczają wielkości.

Marzenia nie są po to, by je realizować za wszelką cenę. Są po to, by cię prowadzić.

Świat nie pyta o intencje. Pyta o skutki.

Zimna herbata robi się gorzka. A życie jest wystarczająco gorzkie bez tego.