Zapraszam do wysłuchania i obejrzenia mojego wykładu, który miałem zaszczyt wygłosić podczas VI Wrocławskich Dni Darwina organizowanych przez Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów oraz Uniwersytet Wrocławski z okazji urodzin wielkiego przyrodnika.
O czym jest ten wykład
Punktem wyjścia są dwa doniesienia, które media ogłosiły jako naukowy przełom. Pierwsze to badanie pilotażowe na bardzo małej grupie: 33 matek z mniejszości Tutsi, z których 20 będąc w ciąży, stało się świadkami ludobójstwa w Rwandzie w 1994 roku, oraz ich dzieci. Drugie to eksperyment Briana Diasa i Kerry’ego Resslera z 2014 roku, w którym samce myszy rażono prądem przy zapachu kwiatów wiśni, a ich potomstwo okazało się na ten zapach bardziej wrażliwe. Na tej podstawie ogłoszono, że trauma jest dziedziczna, a Lamarck wygrywa z Darwinem.
Żeby ocenić te rewelacje, wyjaśniam, czym zajmuje się epigenetyka. DNA porównuję do orkiestry, której skład dziedziczymy w całości po rodzicach, a zmiany epigenetyczne, takie jak metylacja, do partytury decydującej o tym, które instrumenty grają, a które milczą. Takie zmiany są odwracalne, a podczas zapłodnienia następuje radykalny „reset” znaczników. U ssaków najważniejszym oknem na zmiany epigenetyczne jest wczesny rozwój w macicy. Dużo częściej obserwuje się je u roślin – i to może tłumaczyć błąd Lamarcka, który był botanikiem.
Eksperyment na myszach nie dowodzi dziedziczenia traumy u ludzi. Przenoszenie wniosków z badań na zwierzętach na człowieka bywa zawodne, czego dramatycznym przykładem jest lek Vioxx. Myszy mają w nosie specjalny receptor do wykrywania właśnie tego jednego zapachu, a żadne wspomnienie, nawet najbardziej traumatyczne, nie jest zapisane w pojedynczym receptorze. Zmiana zniknęła zresztą w pokoleniu wnuków, więc nie była trwała.
Dzieci matek Tutsi i dzieci kobiet, które przeżyły głodową zimę w Holandii w latach 1944–1945, nie odziedziczyły traumy – doświadczyły jej jako płody w łonach matek. Nie ma też dowodów, by ich potomkowie przejęli te modyfikacje. Doświadczenia rzeczywiście przechodzą z pokolenia na pokolenie, ale drogą społeczną: babcia, która przeżyła głód, uczy dzieci robienia zapasów, a one przekazują ten nawyk dalej. Z kolei to, że chorobom psychicznym towarzyszy metylacja pewnych regionów DNA, nie mówi nam, co jest przyczyną, a co skutkiem.
Na koniec zastanawiam się, skąd bierze się popularność „dziedziczenia traumy”. Jej źródłem jest tradycja zapoczątkowana przez psychoanalizę: model człowieka kierowanego siłami, na które nie ma wpływu, z terapeutą jako przewodnikiem. Ten model odpowiada obu stronom, więc terapeuci, którzy kiedyś „przepracowywali” z klientami dzieciństwo, dziś uwalniają ich od traum odziedziczonych po przodkach. Uważam, że zamiast takiej terapii wystarczyłaby rzetelna lekcja genetyki.

Treść tego wykładu rozwinąłem w eseju „Epigenetyczny »przełom« w teorii dziedziczenia?”, który znalazł się w zbiorze „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

