Uczmy młodzież krytycznego myślenia

To tytuł wywiadu, który przeprowadziłą ze mną red. Dominika Tworek, a który ukazał się w Tygodniku Przegląd 16 września, 2024 roku. Pretekstem do rozmowy była moja najnowsza książka Przepędźcie guru, którzy radzą jak żyć i inne eseje. Zapraszam do lektury!

Pana nowa książka ma tytuł „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”. Ale czy pan sam nie sytuuje siebie na pozycji guru, który radzi innym, aby nie odchodzić od rozumu?
– Ten tytuł jest rzeczywiście nieprzypadkowy. W filozofii mamy słynny paradoks kłamcy. Jeśli założyć, że na Krecie wszyscy kłamią, to gdy spotkamy Kreteńczyka mówiącego, że wszyscy jego pobratymcy są kłamcami, powinniśmy mu wierzyć, czy nie? Analogicznie, jeżeli mówię: „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”, podążanie za tą radą będzie wbrew tej radzie. Ta książka właściwie od samego tytułu zachęca, by na wszystko patrzeć krytycznie. Nawet na takie rady czy osądy rzeczywistości, które ja proponuję.

Sceptyczna wobec pana też jest ogromna część środowiska polskich psychologów i psychoterapeutów. Stał się pan w tych kręgach wręcz persona non grata.
– Można powiedzieć, że w tej chwili żyję trochę na marginesie tego środowiska. Ono nie jest zainteresowane tym, co mówię. Książka, o której rozmawiamy, została wydana dwa lata temu w Stanach Zjednoczonych. Została przetłumaczona na język koreański, a dopiero w tym roku ukazała się po polsku. Przedmowę do niej napisał wybitny amerykański psycholog Roy F. Baumeister. Od rodzimego naukowca prawdopodobnie nie uzyskałbym takiej rekomendacji.

Może pozycjonowaniem się w roli ostrego krytyka sam wyklucza się pan z tego środowiska?
– W polskim środowisku naukowym szanuje się bardziej osoby, które mogą coś zrobić dla kariery innych naukowców, niż te, które mają coś sensownego do powiedzenia. Ja od wielu lat nie pracuję na uczelni, bo wybrałem drogę popularyzatora nauki. Co za tym idzie, nie jestem w stanie nikomu zagrozić, bo nie będę recenzował doktoratów czy wniosków o granty. W Stanach Zjednoczonych, gdzie znajdują się najwybitniejsze ośrodki badawcze na świecie, sytuacja wygląda zgoła inaczej. Intelektualiści nienależący do akademii mają na nią duży wpływ. Przykładem może być popularyzatorka psychologii Carol Tavris, która jest bardzo szanowana przez amerykańskich akademików, czy w Wielkiej Brytanii Susan Blackmore. W Polsce nie potrafię znaleźć ani jednej osoby spoza akademii, która miałaby na nią podobny wpływ.

Spora część pańskiej książki dotyczy tematu dewaluacji nauk społecznych. Kiedy zaczął pan obserwować ten proces?
– Skończyłem bardzo dobre liceum, w którym nauczono mnie metodologii nauk przyrodniczych. Kiedy trafiłem na Uniwersytet Wrocławski, dowiedziałem się, że jest wiele koncepcji osobowości. Na pytanie, która jest tą prawdziwą, usłyszałem: „To zależy – każdy powinien sam ocenić i wybrać właściwą”. Było to kompletnie sprzeczne z tym, czego mnie dotychczas uczono. W naukach przyrodniczych obowiązuje jedna koncepcja, która najtrafniej opisuje rzeczywistość. I dopóki nie zostanie zastąpiona lepszą, ona obowiązuje. Na studiach okazało się, że w psychologii czegoś takiego nie ma, a dodatkowo wykładowcy zachęcali do samodzielnych wyborów tego, co nam pasuje. To budziło mój sprzeciw. Bo było wbrew temu, co wiedziałem o nauce.

Opór tego środowiska jest co najmniej zastanawiający. Cała nauka opiera się przecież na krytycznym podejściu.
– Dobrze wyjaśnia to teoria rozwoju nauki Thomasa Kuhna. Mówi on, że postęp naukowy nie dokonuje się ewolucyjnie, stopniowo, tylko raczej punktualistycznie, w formie rewolucji. Wygląda to tak, że establishment naukowy skupiony jest wokół jednego paradygmatu i broni go, póki ten paradygmat nie upadnie i nie zastąpi go nowy. Przy czym w naukach społecznych tych paradygmatów jest cała masa i niejednokrotnie są ze sobą sprzeczne. Na przykład psychoanalityk mówi, że wszystkie nasze problemy zależą od relacji z rodzicami w dzieciństwie. A terapeuta poznawczo-behawioralny, że wszystko zależy od naszego myślenia o rzeczywistości. Nie może być tak, że obie koncepcje są trafne. To nie jest prawdziwa nauka.

Jaką metodologią powinni więc posługiwać się badacze społeczni, żeby była ona wiarygodna?
– Metodologia nauk społecznych jest dość ułomna i prawdopodobnie nigdy do końca sobie z tym nie poradzimy. Natomiast najwybitniejsi psycholodzy stosują metodologię empiryczną, w której wnioski płynące z badań są formułowane na podstawie weryfikowalnych dowodów. Jest ona wystarczająco dobra, żeby formułować pewne ogólne prawidłowości. Tymczasem dziś tworzy się je głównie na podstawie sądów ludzi. Zamiast badać ich zachowanie, badamy to, co oni na swój temat mówią. Na przykład pytamy ludzi, jak często i w jakim stopniu odczuwają stres. A potem formułujemy wnioski, jakbyśmy badali obiektywny poziom stresu, którego zbadać jeszcze nie potrafimy.

Czyli badania realnego stanu psychicznego są zastępowane badaniami deklarowanego, niezweryfikowanego stanu. Z czego to wynika?
– Z nieuczciwości samych uczonych, zwykłej chęci pójścia na skróty. Tego typu zachowania są charakterystyczne dla każdego zawodu. Z przedstawicielami nauk społecznych jest jednak o tyle trudniej, że większość ludzi nie zna metodologii badań i przyjmuje za dobrą monetę te bardzo uproszczone wnioski naukowców. Choć one wcale nie dają nam obiektywnych informacji o rzeczywistości.

Czytaj dalej klikając TUTAJ

Moja nowa książka z przedmową Roya F. Baumeistera pierwotnie ukazała się nakładem Universal Publishers pod tytułem Fades, Fakes, and Frauds. Exploding Myths in Culture, Science, and Psychology.

Książka jest zbiorem esejów poświęconych krytycznemu myśleniu, kulturowym modom i mitom oraz problematyce śmierci i umierania. Od momentu ukazania się zebrała wiele pozytywnych recenzji:

Książka Tomasza Witkowskiego to potężny cios wymierzony w wygodne przekonanie, że kultura polega na budowaniu wspólnej, prawdziwej wizji świata. Wyświadcza wielką przysługę tym z nas, którzy wciąż żywią nadzieję, że prawda w końcu zwycięży i starają się podążać w tym kierunku.

Profesor Roy Baumeister, Uniwersytet Stanu Floryda, autor Siły woli.

Tomasz Witkowski jest kronikarzem wszystkiego, co dobre i złe w psychologii. Jego poprzednia książka, Shaping Psychology, podkreślała dobre strony. Przepędźcie guru… – zwraca się ku ciemnej stronie. Witkowski pokazuje, jak dogmaty, ukształtowane przez niegdysiejsze lub obecne, autorytety są bezkrytycznie przyjmowane przez przedstawicieli naszej dziedziny, omawia problemy z replikacją wyników badań oraz inne ważne problemy, z którymi boryka się psychologia. Te krótkie, błyskotliwie napisane eseje są wzbogacone współczesnymi przykładami, a kontekst nadają im istotne historyczne fakty. Przepędźcie guru… tworzy bardzo ważną perspektywę dla naszej dziedziny nauki. Będzie szczególnie pomocna w odnalezieniu własnej drogi przez młodych psychologów, nieskażonych jeszcze tradycją,.

Profesor Joseph LeDoux, Uniwersytet Nowojorski, autor Historii naszej świadomości.f

Ludzie próbują zrozumieć siebie i  cel życia. Potrzeba posiadania sensu tworzy okoliczności, w których czyjeś żądze lub umiejętności sprzedażowe wygrawają z prawdą. W swojej prowokacyjnej książce Tomasz Witkowski oświetla sceny walki pomiędzy nauką a pseudonauką, w szczególności tam, gdzie ludzie szukają szczęścia i sensu.  Z literacką siłą i determinacją podejmuje takie trudne tematy, jak status ofiary, samobójstwo czy fałszywe oskarżenia , by podążać za dowodami, dokądkolwiek prowadzą. Jego krytyczne spojrzenie zderza się nawet z nauką jako instytucją – pozorną przeciwwagą dla pseudonauki, w równej mierze podatną na błędy. Okazuje się, że poszukiwanie prawdy nie polega na decydowaniu, którym źródłom zaufać, ale na przyjęciu sceptycyzmu jako zasady i poszukiwaniu dowodów, w wyniku czego zawsze będziemy gotowi zrewidować rozumienie nawet najcenniejszych naszych przekonań.

Profesor Brian A. Nosek, Uniwersytet Wirginii, współzałożyciel i dyrektor Center for Open Science

Tomasz Witkowski, nowatorski psycholog, przedstawia liczne przykłady na to, jak fałsz przeniknął naszą zbiorową świadomość. Może nie zgodzisz się z każdym z nich, ale docenisz jego żywe i prowokacyjne pisarstwo. Powszechna wśród nas skłonność do łatwego przyjmowania rozmaitych mód, fałszerstw i oszustw, może być bardzo szkodliwa dla dużej części społeczeństwa – zarówno bezpośrednio dotkniętej przez te zjawiska, jak i dla ich załamanych bliskich. Miejmy nadzieję, że nawoływanie Witkowskiego do bardziej krytycznego myślenia zostanie wysłuchane.

Profesor Elizabeth F. Loftus, Uniwersytet Kalifornii, Irvine, autorka The Myth of Repressed Memory

W ostatnich czasach dezinformacja wzrosła znacząco, a dzięki Internetowi jest rozpowszechniana o wiele szybciej, niż kiedykolwiek wcześniej. Mamy skłonność do przyjmowania za dobrą monetę tego, co mówią nam „eksperci”, bez sprawdzania dowodów, a rządy kupują i finansują wszelkiego rodzaju strategie, mocno reklamowane, ale mało skuteczne lub w ogóle nieskuteczne. Bardzo przystępnie napisana książka doktora Tomasza Witkowskiego demaskuje prawdę dotyczącą wielu rzeczy, które przyjmujemy jako oczywiste. Sceptycy, tacy jak autor Przepędźcie guru…, są cenni dla społeczności, a książka ta jest bardzo potrzebna i ważna. Zainteresuje wiele osób, ale dla urzędników państwowych, opracowujących i finansujących programy zdrowia psychicznego, powinna być lekturą obowiązkową.

Marvin Ross, autor i wydawca zajmujący się tematyką medyczną, autor Anti-Psychiatry and the UN Assault on the Mentally Ill

Wprawdzie zdarza się, że nie zgadzam się z Tomaszem Witkowskim, jednak z całego serca popieram jego podejście do psychologii. Jego działania, oparte na naukowej samokontroli i bezpośrednim sceptycyzmie są nie tylko niezbędne, ale stanowią powiew świeżego powietrza w naszej dziedzinie.

Teddy Winroth, dyplomowany psycholog i psychoterapeuta, Szwecja

W swojej najnowszej książce, Fads, Fakes, and Frauds Tomasz Witkowski przedstawia serię uderzających, wysoce sceptycznych esejów poruszających szeregh współczesnych problemów. Obejmują one nasze rozumienie problemów zdrowia psychicznego i ich leczenie, w tym samobójstw i samookaleczeń, stosowania placebo i nocebo w medycynie, jakość badań naukowych, samotność, wiktymizację oraz działanie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. Jego celem jest pokazanie, że zaczęliśmy rozumieć i przedstawiać te kwestie w sposób przynoszący raczej szkody niż korzyści. Zwraca uwagę na fakt, że w dyskursie publicznym i polityce społecznej mamy do czynienia z zacieraniem faktów, przeinaczeniami i tworzeniem fikcji wspierającej własne interesy prezentujących je osób. Ta kompetentna i bardzo przystępna w lekturze książka pojawia się we czasie, kiedy jej przesłanie jest najbardziej aktualne.

Profesor Michael Heap, kliniczny psycholog sądowy pracujący w Sheffield, Wielka Brytania, autor Universal Awareness: A Theory of the Soul

Lektura nowej książki Witkowskiego może sprawić, że stracisz zaufanie do swoich rodziców, naukowców i samego siebie. Możesz nie zgadzać się z autorem, jednak jego poglądy zmuszą cię do przyjrzenia się podstawom twoich własnych.

Profesor Michael Posner, Uniwersytet Oregonu, autor Developing a Brain: A Life in Psychology

Jednym z powodów, aby NIE kupować tej książki, jest fakt, że Tomasz Witkowski nieubłąganie podważa utrwalone przekonania czytelników, przeciwstawiając imswoje silnie udokumentowane alternatywnepoglądy. Czytelnicy muszą być wystarczająco pewni siebie, aby nie odebrać tego personalnie. Najlepiej byłoby, gdyby byli wystarczająco otwarci, kiedy ich najbardziej nawet ukochane przekonania zostaną poddane próbie zakwestionowania. Natomiast najważniejszym powodem, aby kupić tę książkę, jest przewaga konkurencyjna, jaką zapewnia ona w rozmowach. Osoby, które przeczytają ją uważnie lub trzymają pod ręką na biurku celem konsultacji, mogą wypowiadać się o wiele inteligentniej na różne tematy niż osoby, które jej nie znają.

Profesor James C. Coyne, Uniwersytet Pennsylwanii, redaktor The Interactional Nature of Depression

Zbyt łatwo przyjmujemy to, czego się nas naucza. Ale nie Tomasz Witkowski! On kwestionuje wszystko i odkrywa, że znaczna część wiedzy psychologicznej, kultury, a nawet samej nauki nie ma oparcia w wiarygodnych dowodach.

Harriet Hall, lekarka, The SkepDoc, autorka Women Aren’t Supposed to Fly

Wiele osiągnięć kulturowych jest mniej lub bardziej sprzecznych z rzeczywistością, ponieważ zniekształcenia percepcji i błędy osądów są częścią natury człowieka. Nawet powszechnie cenione przekonania często okazują się być złudne. Jeżeli chcesz zerknąć za fasadę pozornie spójnego postrzegania świata, zachęcam do lektury tych 18 doskonałych esejów, zawartych w książce. Jej autor zabierze cię w zabawną i ekscytującą podróż krytycznego myślenia upodczas której odkryjesz wiele istotnych społecznie kwestii. To prawdziwa przyjemność lektury dla ludzi o otwartych umysłach.

Rouven Schäfer, członek zarządu Niemieckiej Organizacji Sceptyków (GWUP e.V.)

Książka została także przetłumaczona na język koreański.

Posty poświęcone książce:

Przemysł wydobywczy autentyzmu grzebiącego w „ja”

Spotkanie autorskie w Warszawie

„Przepędźcie guru, którzy radzą jak żyć” – rozmowa o mojej nowej książce w Radiu Tok Fm

Moja nowa książka! – przedpremierowe spotkanie autorskie w Sopocie.


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Jeden komentarz na temat “Uczmy młodzież krytycznego myślenia”

  1. Wyrzucone przez Chata GPT:
    Postmodernizm i sceptycyzm naukowy to dwa podejścia, które na pierwszy rzut oka mogą wydawać się podobne, ponieważ oba kwestionują pewne założenia, ale w rzeczywistości mają fundamentalnie odmienne cele i metody. Sceptycyzm naukowy dąży do uzyskania wiedzy poprzez krytyczne myślenie i oparte na dowodach podejście do rzeczywistości, natomiast postmodernizm kwestionuje samą możliwość istnienia obiektywnej prawdy, co stawia te dwie postawy w opozycji do siebie.Postmodernizm a sceptycyzm naukowy – główne różnice:

    1. Podejście do prawdy:
      • Sceptycyzm naukowy: Zakłada, że istnieje obiektywna prawda, która może być odkryta dzięki metodom naukowym, logice i dowodom empirycznym. Sceptycy naukowi kwestionują nieprawdziwe lub niezweryfikowane twierdzenia, aby dążyć do obiektywnej prawdy.
      • Postmodernizm: Kwestionuje istnienie jednej, obiektywnej prawdy. Zamiast tego twierdzi, że prawda jest relatywna i zależna od kultury, języka i kontekstu społecznego. Według postmodernizmu każda jednostka lub grupa może mieć swoją własną prawdę, a uniwersalne twierdzenia są postrzegane jako przejaw dominacji i władzy.
    2. Cel krytyki:
      • Sceptycyzm naukowy: Jego celem jest poprawa jakości wiedzy i eliminowanie błędnych, fałszywych twierdzeń. Sceptycyzm opiera się na dowodach i weryfikacji, a metoda naukowa jest narzędziem, które służy do obalania mitów i fałszywych przekonań.
      • Postmodernizm: Celem krytyki w postmodernizmie jest dekonstrukcja „wielkich narracji” (czyli ogólnych teorii, takich jak nauka, religia, polityka), które postrzegane są jako narzędzia władzy. Postmoderniści niekoniecznie dążą do obiektywnej prawdy, ponieważ ich zdaniem prawda jest konstruktem społecznym. Skupiają się raczej na podważaniu dominujących systemów wiedzy.
    3. Metoda:
      • Sceptycyzm naukowy: Opiera się na metodzie naukowej, która zakłada testowanie hipotez, eksperymenty, weryfikację danych i krytyczną ocenę dowodów. Sceptyk naukowy stosuje zasady logicznego myślenia i unika przyjmowania twierdzeń bez odpowiednich dowodów.
      • Postmodernizm: Stosuje dekonstrukcję i relatywizm, aby kwestionować założenia, które leżą u podstaw każdej teorii lub twierdzenia. Postmoderniści często koncentrują się na tym, jak język, władza i kultura wpływają na sposób, w jaki postrzegamy rzeczywistość, sugerując, że wszelkie twierdzenia o prawdzie są uwarunkowane kontekstem społecznym i politycznym.
    4. Zaufanie do nauki:
      • Sceptycyzm naukowy: Zaufanie do nauki jest fundamentalne. Sceptycy uznają metodę naukową za najlepsze narzędzie do odkrywania prawdy o rzeczywistości. Krytyka sceptyczna skierowana jest wobec pseudonauki, zabobonów, mitów i niezweryfikowanych twierdzeń, ale z założeniem, że poprzez testy i dowody można zbliżyć się do obiektywnej prawdy.
      • Postmodernizm: Postmoderniści często krytykują naukę jako narzędzie dominacji kulturowej i społecznej. Uważają, że nauka, podobnie jak inne systemy wiedzy, jest kształtowana przez struktury władzy i dominacji. W związku z tym, postmoderniści mogą podważać autorytet nauki i kwestionować jej obiektywność.
    5. Relatywizm vs. obiektywizm:
      • Sceptycyzm naukowy: Zakłada istnienie obiektywnej rzeczywistości, którą można poznać za pomocą odpowiednich narzędzi i metod. Nawet jeśli sceptycyzm naukowy jest krytyczny wobec pewnych teorii, to dąży do zrozumienia i odkrycia obiektywnej prawdy.
      • Postmodernizm: Skłania się ku relatywizmowi, twierdząc, że różne grupy i kultury mają różne sposoby rozumienia świata i żadna z tych prawd nie jest bardziej prawdziwa od innej. Prawda jest więc subiektywna, zależna od kontekstu i zmienia się w zależności od społecznych i politycznych warunków.

    Przykład: Medycyna a pseudonauka

    • Sceptycyzm naukowy: Krytykuje pseudonaukowe teorie, takie jak homeopatia, antyszczepionkowcy czy leczenie alternatywne, ponieważ nie mają one poparcia w dowodach naukowych. Sceptycyzm naukowy wymaga dowodów na skuteczność leczenia, opartego na badaniach klinicznych i metodzie naukowej.
    • Postmodernizm: Może twierdzić, że dominująca zachodnia medycyna jest tylko jedną z wielu form wiedzy, a alternatywne podejścia, jak leczenie ziołowe czy tradycyjne terapie, są równorzędnymi systemami wiedzy. Postmoderniści mogą podkreślać, że medycyna zachodnia odzwierciedla specyficzną kulturę, a inne podejścia medyczne są równie wartościowe z perspektywy lokalnych kultur.

    Postmodernizm a antynaukowe ruchy

    Jednym z kontrowersyjnych aspektów postmodernizmu jest jego wpływ na antynaukowe ruchy, które podważają autorytet nauki. W miarę jak postmodernizm zyskiwał na popularności, niektóre grupy zaczęły wykorzystywać relatywistyczne argumenty do kwestionowania naukowych odkryć. Na przykład:

    • Ruchy antyszczepionkowe mogą argumentować, że „medycyna zachodnia” narzuca swoją narrację, a inne „alternatywne” prawdy również powinny być uwzględniane.
    • Kwestionowanie zmian klimatycznych przez niektóre grupy może opierać się na postmodernistycznym przekonaniu, że nauka jest jedynie narracją i że inne perspektywy (np. biznesowe) mają równą wartość.

    Wnioski:

    • Sceptycyzm naukowy: Jest konstruktywną formą krytycznego myślenia, która ma na celu poprawę naszego rozumienia świata poprzez weryfikację i testowanie twierdzeń, opierając się na dowodach i obiektywnych metodach naukowych.
    • Postmodernizm: Może prowadzić do kwestionowania samej możliwości poznania obiektywnej prawdy i promowania wielości narracji, co w ekstremalnych przypadkach może osłabić zaufanie do nauki i prowadzić do relatywizmu prawdy, a nawet pseudonaukowych twierdzeń.

    Podczas gdy sceptycyzm naukowy dąży do zwiększania precyzji i wiarygodności wiedzy, postmodernizm podkreśla wieloznaczność, subiektywność i różnorodność interpretacji rzeczywistości.

Skomentuj

Ta witryna wykorzystuje usługę Akismet aby zredukować ilość spamu. Dowiedz się w jaki sposób dane w twoich komentarzach są przetwarzane.