To tytuł artykułu mojego autorstwa, który ukazał się w Magazynie Na Weekend Dziennika Gazety Prawnej. Zapraszam do lektury!
Dlaczego wiarygodne, zaawansowane technologicznie metody wykrywania kłamstw przegrywają w polskich sądach ze zdyskredytowanymi badaniami?
Podczas konferencji prasowej w Sejmie 28 maja posłowie Koalicji Obywatelskiej Witold Zembaczyński i Konrad Frysztak ustawili przed mównicą wariograf Lafayette LX5000 i wezwali kandydata PiS na prezydenta Karola Nawrockiego do poddania się badaniu „wykrywaczem kłamstw”, argumentując, że to najszybszy i najbardziej obiektywny sposób na zweryfikowanie zarzutów. Karol Nawrocki odmówił propozycji poddania się badaniu wariografem. Jego sztab wydał krótkie oświadczenie, w którym argumentował, że próba wykorzystania “wykrywacza kłamstw” na konferencji prasowej była zabiegiem czysto medialnym i nie ma nic wspólnego z rzetelną weryfikacją faktów.
To wydarzenie wywołało wiele burzliwych dyskusji, ale również wznowiło trwającą od lat 20. XX wieku debatę nad rzetelnością wykrywaczy kłamstwa i ich ograniczeniami w praktyce sądowej, a przy okazji pokazało również niewielką znajomość współczesnych technologii wykrywania kłamstw wśród polityków, dziennikarzy i opinii publicznej.
Trzecia rozmowa w podcaście Wiedza w Głosie: gdzie kończy się wpływ, a zaczyna manipulacja, jak oszukujemy samych siebie i jakie sygnały w związku powinny nas zaniepokoić.
To tytuł już trzeciej rozmowy, którą dla podcastu Wiedza w głosie przeprowadził ze mną Kuba Okrzesa. Zapraszam do wysłuchania!
O czym rozmawialiśmy
Granica między wywieraniem wpływu a manipulacją jest nieostra. Gdy powstrzymujemy raczkujące dziecko przed jedzeniem ziemi z doniczki, nikt nie powie, że nim manipulujemy, a część psychologów społecznych w ogóle unika tego słowa. Opowiadam o trzech grupach manipulacji: emocjami, własnym wizerunkiem – od wypożyczonego mercedesa w MLM-ach po kreowanie się na ofiarę – i poczuciem kontroli. Przykładem tej ostatniej jest „granie wariata”: windykator, który każe dłużnikowi narysować ślimaczka, wytrąca go z równowagi i uzyskuje więcej, niż uzyskałby w zwykłej negocjacji.
Manipulujemy też sami sobą i nie zawsze nam to szkodzi. Umiarkowane przecenianie własnych możliwości daje odwagę, by w ogóle podejmować próby. Z kolei redukcja żalu podecyzyjnego sprawia, że bronimy wyboru samochodu, który się psuje – a czasem także wyboru partnera. Uderzający jest eksperyment, w którym pary proszono o racjonalne uzasadnienie, dlaczego są razem: większość z nich się rozpadła.
Bez drobnych kłamstw życie społeczne byłoby nie do zniesienia – byłoby po prostu chamskie. Czerwoną flagą w związku jest jednak nadmierne wywoływanie emocji, zwłaszcza intensywne wpędzanie w poczucie winy, mocno odbiegające od tego, jak partner zwykle się zachowuje. Na koniec mówię o postępach w tłumaczeniu podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”.
O technikach wpływu i manipulacji piszę w książce „Psychomanipulacje” – wszystkie moje książki znajdziesz na stronie Moje książki.
Czytelników zainteresowanych tematyką manipulacji odsyłam do kilku moich książek, w których bardziej szczegółowo opisuję poruszane w tej rozmowie zagadnienia. Wszystkie książki dostępne są w wersji papierowej, elektronicznej i w postaci audiobooków. Kliknięcie na okładkę przeniesie Cię strony z opisem książki i opiniami czytelników. Zapraszam do lektury!
Jak rozpoznawać manipulację i jak się przed nią bronić, piszę w książce „Psychomanipulacje. Jak je rozpoznawać i jak sobie z nimi radzić”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Rozmowa w podcaście Światusy z Sarą i Edwinem Kozubami: dlaczego tak trudno wyjść z sekty albo toksycznego związku, czym są nieregularne wzmocnienia i dlaczego „ja bym się nie dał” to złudzenie.
To tytuł rozmowy, którą dla podcastu Światusy przeprowadzili ze mną Sara i Edwin Kozubowie. Zapraszam do wysłuchania!
O czym rozmawialiśmy
Sara i Edwin Kozubowie, którzy sami odeszli od Świadków Jehowy, prowadzą kanał o grupach destrukcyjnych – nie tylko religijnych. Rozmawiamy o tym, dlaczego tak trudno z nich wyjść. Przez niemal całą historię gatunku wykluczenie z grupy oznaczało śmierć, bo człowiek w pojedynkę nie był w stanie przeżyć. Lęk przed odrzuceniem siedzi w nas głęboko i grupy potrafią go wykorzystać.
Ten sam mechanizm trzyma ludzi w toksycznych związkach: nieregularne wzmocnienia. Źle dobrane, kłótliwe małżeństwa od czasu do czasu przeżywają dobre chwile i to właśnie nadzieja, że one wrócą, trzyma partnerów razem. Granica manipulacji jest płynna. Niemowlę, które nauczyło się, że płacz sprowadza matkę, nie jest manipulatorem. Manipulacja w pełnym sensie zachodzi wtedy, gdy sprawca jest świadomy tego, co robi, a ofiara – nie.
Wielu ludzi jest przekonanych, że „ja bym się nie dał”. Na jedno silne oddziaływanie rzeczywiście się nie damy, ale tysiąc drobnych, rozproszonych wpływów działa jak powolne podgrzewanie wody w metaforze gotowania żaby. Kontrola informacji i zniechęcanie do zewnętrznych źródeł robią resztę. Z grupy najtrudniej wyjść komuś, wokół kogo jest społeczna pustka. Potrzebny jest ktoś z zewnątrz, kto pomoże zobaczyć argumenty przychylnie, a nie z pozycji „głupi byłeś, że tam wszedłeś”.
Jak rozpoznawać manipulację i jak się przed nią bronić, piszę w książce „Psychomanipulacje. Jak je rozpoznawać i jak sobie z nimi radzić”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
To tytuł wywiadu, który przeprowadziłą ze mną red. Dominika Tworek, a który ukazał się w Tygodniku Przegląd 16 września, 2024 roku. Pretekstem do rozmowy była moja najnowsza książka Przepędźcie guru, którzy radzą jak żyć i inne eseje. Zapraszam do lektury!
Pana nowa książka ma tytuł „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”. Ale czy pan sam nie sytuuje siebie na pozycji guru, który radzi innym, aby nie odchodzić od rozumu? – Ten tytuł jest rzeczywiście nieprzypadkowy. W filozofii mamy słynny paradoks kłamcy. Jeśli założyć, że na Krecie wszyscy kłamią, to gdy spotkamy Kreteńczyka mówiącego, że wszyscy jego pobratymcy są kłamcami, powinniśmy mu wierzyć, czy nie? Analogicznie, jeżeli mówię: „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”, podążanie za tą radą będzie wbrew tej radzie. Ta książka właściwie od samego tytułu zachęca, by na wszystko patrzeć krytycznie. Nawet na takie rady czy osądy rzeczywistości, które ja proponuję.
Sceptyczna wobec pana też jest ogromna część środowiska polskich psychologów i psychoterapeutów. Stał się pan w tych kręgach wręcz persona non grata. – Można powiedzieć, że w tej chwili żyję trochę na marginesie tego środowiska. Ono nie jest zainteresowane tym, co mówię. Książka, o której rozmawiamy, została wydana dwa lata temu w Stanach Zjednoczonych. Została przetłumaczona na język koreański, a dopiero w tym roku ukazała się po polsku. Przedmowę do niej napisał wybitny amerykański psycholog Roy F. Baumeister. Od rodzimego naukowca prawdopodobnie nie uzyskałbym takiej rekomendacji.
Może pozycjonowaniem się w roli ostrego krytyka sam wyklucza się pan z tego środowiska? – W polskim środowisku naukowym szanuje się bardziej osoby, które mogą coś zrobić dla kariery innych naukowców, niż te, które mają coś sensownego do powiedzenia. Ja od wielu lat nie pracuję na uczelni, bo wybrałem drogę popularyzatora nauki. Co za tym idzie, nie jestem w stanie nikomu zagrozić, bo nie będę recenzował doktoratów czy wniosków o granty. W Stanach Zjednoczonych, gdzie znajdują się najwybitniejsze ośrodki badawcze na świecie, sytuacja wygląda zgoła inaczej. Intelektualiści nienależący do akademii mają na nią duży wpływ. Przykładem może być popularyzatorka psychologii Carol Tavris, która jest bardzo szanowana przez amerykańskich akademików, czy w Wielkiej Brytanii Susan Blackmore. W Polsce nie potrafię znaleźć ani jednej osoby spoza akademii, która miałaby na nią podobny wpływ.
Spora część pańskiej książki dotyczy tematu dewaluacji nauk społecznych. Kiedy zaczął pan obserwować ten proces? – Skończyłem bardzo dobre liceum, w którym nauczono mnie metodologii nauk przyrodniczych. Kiedy trafiłem na Uniwersytet Wrocławski, dowiedziałem się, że jest wiele koncepcji osobowości. Na pytanie, która jest tą prawdziwą, usłyszałem: „To zależy – każdy powinien sam ocenić i wybrać właściwą”. Było to kompletnie sprzeczne z tym, czego mnie dotychczas uczono. W naukach przyrodniczych obowiązuje jedna koncepcja, która najtrafniej opisuje rzeczywistość. I dopóki nie zostanie zastąpiona lepszą, ona obowiązuje. Na studiach okazało się, że w psychologii czegoś takiego nie ma, a dodatkowo wykładowcy zachęcali do samodzielnych wyborów tego, co nam pasuje. To budziło mój sprzeciw. Bo było wbrew temu, co wiedziałem o nauce.
Opór tego środowiska jest co najmniej zastanawiający. Cała nauka opiera się przecież na krytycznym podejściu. – Dobrze wyjaśnia to teoria rozwoju nauki Thomasa Kuhna. Mówi on, że postęp naukowy nie dokonuje się ewolucyjnie, stopniowo, tylko raczej punktualistycznie, w formie rewolucji. Wygląda to tak, że establishment naukowy skupiony jest wokół jednego paradygmatu i broni go, póki ten paradygmat nie upadnie i nie zastąpi go nowy. Przy czym w naukach społecznych tych paradygmatów jest cała masa i niejednokrotnie są ze sobą sprzeczne. Na przykład psychoanalityk mówi, że wszystkie nasze problemy zależą od relacji z rodzicami w dzieciństwie. A terapeuta poznawczo-behawioralny, że wszystko zależy od naszego myślenia o rzeczywistości. Nie może być tak, że obie koncepcje są trafne. To nie jest prawdziwa nauka.
Jaką metodologią powinni więc posługiwać się badacze społeczni, żeby była ona wiarygodna? – Metodologia nauk społecznych jest dość ułomna i prawdopodobnie nigdy do końca sobie z tym nie poradzimy. Natomiast najwybitniejsi psycholodzy stosują metodologię empiryczną, w której wnioski płynące z badań są formułowane na podstawie weryfikowalnych dowodów. Jest ona wystarczająco dobra, żeby formułować pewne ogólne prawidłowości. Tymczasem dziś tworzy się je głównie na podstawie sądów ludzi. Zamiast badać ich zachowanie, badamy to, co oni na swój temat mówią. Na przykład pytamy ludzi, jak często i w jakim stopniu odczuwają stres. A potem formułujemy wnioski, jakbyśmy badali obiektywny poziom stresu, którego zbadać jeszcze nie potrafimy.
Czyli badania realnego stanu psychicznego są zastępowane badaniami deklarowanego, niezweryfikowanego stanu. Z czego to wynika? – Z nieuczciwości samych uczonych, zwykłej chęci pójścia na skróty. Tego typu zachowania są charakterystyczne dla każdego zawodu. Z przedstawicielami nauk społecznych jest jednak o tyle trudniej, że większość ludzi nie zna metodologii badań i przyjmuje za dobrą monetę te bardzo uproszczone wnioski naukowców. Choć one wcale nie dają nam obiektywnych informacji o rzeczywistości.
Moja nowa książka z przedmową Roya F. Baumeistera pierwotnie ukazała się nakładem Universal Publishers pod tytułem Fades, Fakes, and Frauds. Exploding Myths in Culture, Science, and Psychology.
Książka jest zbiorem esejów poświęconych krytycznemu myśleniu, kulturowym modom i mitom oraz problematyce śmierci i umierania. Od momentu ukazania się zebrała wiele pozytywnych recenzji:
Książka Tomasza Witkowskiego to potężny cios wymierzony w wygodne przekonanie, że kultura polega na budowaniu wspólnej, prawdziwej wizji świata. Wyświadcza wielką przysługę tym z nas, którzy wciąż żywią nadzieję, że prawda w końcu zwycięży i starają się podążać w tym kierunku.
Profesor Roy Baumeister, Uniwersytet Stanu Floryda, autor Siły woli.
Tomasz Witkowski jest kronikarzem wszystkiego, co dobre i złe w psychologii. Jego poprzednia książka, Shaping Psychology, podkreślała dobre strony. Przepędźcie guru… – zwraca się ku ciemnej stronie. Witkowski pokazuje, jak dogmaty, ukształtowane przez niegdysiejsze lub obecne, autorytety są bezkrytycznie przyjmowane przez przedstawicieli naszej dziedziny, omawia problemy z replikacją wyników badań oraz inne ważne problemy, z którymi boryka się psychologia. Te krótkie, błyskotliwie napisane eseje są wzbogacone współczesnymi przykładami, a kontekst nadają im istotne historyczne fakty. Przepędźcie guru… tworzy bardzo ważną perspektywę dla naszej dziedziny nauki. Będzie szczególnie pomocna w odnalezieniu własnej drogi przez młodych psychologów, nieskażonych jeszcze tradycją,.
Profesor Joseph LeDoux, Uniwersytet Nowojorski, autor Historii naszej świadomości.f
Ludzie próbują zrozumieć siebie i cel życia. Potrzeba posiadania sensu tworzy okoliczności, w których czyjeś żądze lub umiejętności sprzedażowe wygrawają z prawdą. W swojej prowokacyjnej książce Tomasz Witkowski oświetla sceny walki pomiędzy nauką a pseudonauką, w szczególności tam, gdzie ludzie szukają szczęścia i sensu. Z literacką siłą i determinacją podejmuje takie trudne tematy, jak status ofiary, samobójstwo czy fałszywe oskarżenia , by podążać za dowodami, dokądkolwiek prowadzą. Jego krytyczne spojrzenie zderza się nawet z nauką jako instytucją – pozorną przeciwwagą dla pseudonauki, w równej mierze podatną na błędy. Okazuje się, że poszukiwanie prawdy nie polega na decydowaniu, którym źródłom zaufać, ale na przyjęciu sceptycyzmu jako zasady i poszukiwaniu dowodów, w wyniku czego zawsze będziemy gotowi zrewidować rozumienie nawet najcenniejszych naszych przekonań.
Profesor Brian A. Nosek, Uniwersytet Wirginii, współzałożyciel i dyrektor Center for Open Science
Tomasz Witkowski, nowatorski psycholog, przedstawia liczne przykłady na to, jak fałsz przeniknął naszą zbiorową świadomość. Może nie zgodzisz się z każdym z nich, ale docenisz jego żywe i prowokacyjne pisarstwo. Powszechna wśród nas skłonność do łatwego przyjmowania rozmaitych mód, fałszerstw i oszustw, może być bardzo szkodliwa dla dużej części społeczeństwa – zarówno bezpośrednio dotkniętej przez te zjawiska, jak i dla ich załamanych bliskich. Miejmy nadzieję, że nawoływanie Witkowskiego do bardziej krytycznego myślenia zostanie wysłuchane.
Profesor Elizabeth F. Loftus, Uniwersytet Kalifornii, Irvine, autorka The Myth of Repressed Memory
W ostatnich czasach dezinformacja wzrosła znacząco, a dzięki Internetowi jest rozpowszechniana o wiele szybciej, niż kiedykolwiek wcześniej. Mamy skłonność do przyjmowania za dobrą monetę tego, co mówią nam „eksperci”, bez sprawdzania dowodów, a rządy kupują i finansują wszelkiego rodzaju strategie, mocno reklamowane, ale mało skuteczne lub w ogóle nieskuteczne. Bardzo przystępnie napisana książka doktora Tomasza Witkowskiego demaskuje prawdę dotyczącą wielu rzeczy, które przyjmujemy jako oczywiste. Sceptycy, tacy jak autor Przepędźcie guru…, są cenni dla społeczności, a książka ta jest bardzo potrzebna i ważna. Zainteresuje wiele osób, ale dla urzędników państwowych, opracowujących i finansujących programy zdrowia psychicznego, powinna być lekturą obowiązkową.
Marvin Ross, autor i wydawca zajmujący się tematyką medyczną, autor Anti-Psychiatry and the UN Assault on the Mentally Ill
Wprawdzie zdarza się, że nie zgadzam się z Tomaszem Witkowskim, jednak z całego serca popieram jego podejście do psychologii. Jego działania, oparte na naukowej samokontroli i bezpośrednim sceptycyzmie są nie tylko niezbędne, ale stanowią powiew świeżego powietrza w naszej dziedzinie.
Teddy Winroth, dyplomowany psycholog i psychoterapeuta, Szwecja
W swojej najnowszej książce, Fads, Fakes, and Frauds Tomasz Witkowski przedstawia serię uderzających, wysoce sceptycznych esejów poruszających szeregh współczesnych problemów. Obejmują one nasze rozumienie problemów zdrowia psychicznego i ich leczenie, w tym samobójstw i samookaleczeń, stosowania placebo i nocebo w medycynie, jakość badań naukowych, samotność, wiktymizację oraz działanie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. Jego celem jest pokazanie, że zaczęliśmy rozumieć i przedstawiać te kwestie w sposób przynoszący raczej szkody niż korzyści. Zwraca uwagę na fakt, że w dyskursie publicznym i polityce społecznej mamy do czynienia z zacieraniem faktów, przeinaczeniami i tworzeniem fikcji wspierającej własne interesy prezentujących je osób. Ta kompetentna i bardzo przystępna w lekturze książka pojawia się we czasie, kiedy jej przesłanie jest najbardziej aktualne.
Profesor Michael Heap, kliniczny psycholog sądowy pracujący w Sheffield, Wielka Brytania, autor Universal Awareness: A Theory of the Soul
Lektura nowej książki Witkowskiego może sprawić, że stracisz zaufanie do swoich rodziców, naukowców i samego siebie. Możesz nie zgadzać się z autorem, jednak jego poglądy zmuszą cię do przyjrzenia się podstawom twoich własnych.
Profesor Michael Posner, Uniwersytet Oregonu, autor Developing a Brain: A Life in Psychology
Jednym z powodów, aby NIE kupować tej książki, jest fakt, że Tomasz Witkowski nieubłąganie podważa utrwalone przekonania czytelników, przeciwstawiając imswoje silnie udokumentowane alternatywnepoglądy. Czytelnicy muszą być wystarczająco pewni siebie, aby nie odebrać tego personalnie. Najlepiej byłoby, gdyby byli wystarczająco otwarci, kiedy ich najbardziej nawet ukochane przekonania zostaną poddane próbie zakwestionowania. Natomiast najważniejszym powodem, aby kupić tę książkę, jest przewaga konkurencyjna, jaką zapewnia ona w rozmowach. Osoby, które przeczytają ją uważnie lub trzymają pod ręką na biurku celem konsultacji, mogą wypowiadać się o wiele inteligentniej na różne tematy niż osoby, które jej nie znają.
Profesor James C. Coyne, Uniwersytet Pennsylwanii, redaktor The Interactional Nature of Depression
Zbyt łatwo przyjmujemy to, czego się nas naucza. Ale nie Tomasz Witkowski! On kwestionuje wszystko i odkrywa, że znaczna część wiedzy psychologicznej, kultury, a nawet samej nauki nie ma oparcia w wiarygodnych dowodach.
Harriet Hall, lekarka, The SkepDoc, autorka Women Aren’t Supposed to Fly
Wiele osiągnięć kulturowych jest mniej lub bardziej sprzecznych z rzeczywistością, ponieważ zniekształcenia percepcji i błędy osądów są częścią natury człowieka. Nawet powszechnie cenione przekonania często okazują się być złudne. Jeżeli chcesz zerknąć za fasadę pozornie spójnego postrzegania świata, zachęcam do lektury tych 18 doskonałych esejów, zawartych w książce. Jej autor zabierze cię w zabawną i ekscytującą podróż krytycznego myślenia upodczas której odkryjesz wiele istotnych społecznie kwestii. To prawdziwa przyjemność lektury dla ludzi o otwartych umysłach.
Rouven Schäfer, członek zarządu Niemieckiej Organizacji Sceptyków (GWUP e.V.)
Książka została także przetłumaczona na język koreański.
Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Miło mi poinformować, że w czerwcu 2024 r. długo wyczekiwany przez czytelników AUDIOBOOK Psychologii kłamstwatrafił do sieci dystrybucyjnej.
Kiedy mówimy „kłamstwo”, wydaje nam się, że mamy na myśli coś szczególnego, rzadkiego jak mutacja, peryferyjnego jak odstępstwo od normy, którą jest przecież prawda. Lecz, gdy uważnie przyjrzeć się temu, co nas otacza, wtedy powoli zaczniemy odkrywać, że kłamstwo ukryte pod wieloma maskami – reklama, polityka, drobne gry między ludźmi – przerasta nasze życie. Niedomówienia, niewinne mijanie się z prawdą, przemilczania – ten cały arsenał towarzyszy nam wszędzie. Badania mówią, że przeciętny człowiek kłamie dwa razy dziennie, więc pospolitość kłamstwa jest zadziwiająca. A jednak brak jest na ten temat książek, pisanych zwłaszcza z perspektywy psychologicznej.
Czym jest kłamstwo i dlaczego kłamiemy? Czy predyspozycje ku temu są wrodzone czy jest to jedna z umiejętności przystosowawczych? W jaki sposób kłamiemy i jakiego rodzaju zysk osiągamy? Czy są ludzie, którym obce jest łamanie ósmego przykazania? Czy są wiarygodne sposoby wykrycia kłamstwa?
„Psychologia kłamstwa” jest sondą, zapuszczającą się w głąb tego morza pytań i ustanawiającą podstawowy porządek. Żywo napisana i ilustrowana wieloma przykładami z życia i literatury szkicuje zarysy dziwnego i trochę przerażającego uniwersum, którego władcą jest homo mendosus, człowiek kłamiący.
Kłamstwo to temat atrakcyjny i modny. Jeśli nasze komunikowanie się z innymi ma charakter gry, jak twierdzi wielu, miejsce kłamstwa w komunikowaniu jest trwałe i konieczne. Choć, oczywiście, kłamstwem skłonniśmy gardzić, czytamy o nim chętnie. Chętnie też przeczytałem książkę Tomasza Witkowskiego o psychologii kłamstwa. Jest nie tylko ciekawie i barwnie napisana, pełna rzetelnej wiedzy i świetnych przykładów – jest także prawdziwa. Pozwala kłamców rozumieć, ale pozwala też bronić się przed nimi. Sądzę, że umożliwia nam też obronę przed naszymi kłamstwami.
prof. Jerzy Bralczyk
Psychologia kłamstwa stanowi niesamowicie ciekawą publikację dotyczącą tematu jakże rzadko poruszanego. Dla tych, którzy wolą refleksyjne ujęcie problemu, charakteryzuje kłamstwo, kłamcę i strategie kłamania. Natomiast zwolennikom praktyki pozwala kłamców zrozumieć i bronić się przed nimi, co stanowi ogromny atut tej książki. Nie tylko pozostawia czytelnika z ogromem psychologicznej, rzetelnej wiedzy, ale też ilustruje za pomocą przykładów z życia i z literatury, jak tę wiedzę wykorzystać. Polecam!
Elżbieta Jasińska
To nie jest książka dla tych, którzy chcą dowiedzieć się jak okłamywać innych. Niech nie liczą na tę książkę. Z niej przede wszystkim można dowiedzieć się jak obronić się przed kłamstwem.
Recenzja czytelnicza
Tomasz Witkowski prowadzi czytelnika przez zawiłości psychologii kłamstwa tłumacząc każdy trudniejszy aspekt w prosty sposób. A do tego robi to z humorem. Tekst naukowy poprzeplatany jest licznymi anegdotami, co uprzyjemnia czytanie. Książkę czyta się jednym tchem.
Recenzja czytelnicza
Krótko po opublikowaniu książka trafiła na listę bestsellerów „Gazety Wyborczej” i to w nie byle jakim towarzystwie!
To tytuł mojego artykułu, który ukazał się 12 kwietnia 2024 r. w „Magazynie Dziennika Gazety Prawnej”. Opisuję w nim skandal związany z ujawnieniem plików WPATH, demaskuję niektóre kłamstwa na temat niepożądanych skutków ubocznych interwencji medycznych tzw. medycyny płci, mechanizmy psychologiczne, które sprawiają, że mimo ujawnienia prawdy, beztroska w eksperymentowaniu na dzieciach i nastolatkach nie zniknie zbyt szybko. Zapraszam do lektury!
Aby przeczytać ciąg dalszy artykułu, kliknij TUTAJ.
Rozmowa z Arturem Mohrem (PST TV) o niewygodnych faktach: terapeuta jako płatny przyjaciel, psychosomatyka jako wygodna wymówka, opór wobec odkryć i znaczenie replikacji badań.
To tytuł rozmowy, którą dla podcastu Praktyczna strona treningu przeprowadził ze mną Artur Mohr. Zapraszam do wysłuchania odcinka z moim udziałem.
O czym rozmawialiśmy
Na początku opowiadam o mniej znanej części mojej pracy: przy wyprawie na Morze Rossa przygotowywałem kryteria doboru załogi i strategię zarządzania zespołem w sytuacjach kryzysowych. Latami szkoliłem też ludzi biznesu – ze sprzedaży, negocjacji, a przede wszystkim z motywowania i zarządzania zespołami. Jedno wiem na pewno: ludźmi nie da się zarządzać wyłącznie kijem. Motywacja oparta na strachu przed utratą pracy prędzej czy później kończy się strajkiem włoskim i wewnętrzną dywersją.
Jeśli to relacja z drugim człowiekiem jest tym, co leczy, to po co nam psychoterapeuta? Wtedy jest on po prostu zawodowym przyjacielem, któremu płacimy, bo przyjaciół nie mamy albo nie chcemy się przed nimi otwierać. Można tak robić, ale dlaczego nazywamy to psychoterapią?
Słowo „psychosomatyka” bywa jednym słowem na tysiące braków w naszej wiedzy – wygodnym, piłatowym umyciem rąk. Przez lata stres uważano za przyczynę choroby wrzodowej żołądka, a gdy okazało się, że odpowiada za nią bakteria Helicobacter pylori, środowisko medyczne stawiało taki opór, że jeden z odkrywców połknął ją, by udowodnić to na sobie. Opór wobec niewygodnych faktów jest w psychoterapii jeszcze silniejszy. Dlatego tak ważne są replikacje: pojedyncze badanie to dopiero pierwszy krok, a nie prawo obowiązujące zawsze i wszędzie.
Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii i rozmowy z terapeutami zebrałem w książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Kiedy mówimy „kłamstwo”, wydaje nam się, że mamy na myśli coś szczególnego, rzadkiego jak mutacja, peryferyjnego jak odstępstwo od normy, którą jest przecież prawda. Lecz, gdy uważnie przyjrzeć się temu, co nas otacza, wtedy powoli zaczniemy odkrywać, że kłamstwo ukryte pod wieloma maskami – reklama, polityka, drobne gry między ludźmi – przerasta nasze życie. Niedomówienia, niewinne mijanie się z prawdą, przemilczania – ten cały arsenał towarzyszy nam wszędzie. Badania mówią, że przeciętny człowiek kłamie dwa razy dziennie, więc pospolitość kłamstwa jest zadziwiająca. A jednak brak jest na ten temat książek, pisanych zwłaszcza z perspektywy psychologicznej.
Czym jest kłamstwo i dlaczego kłamiemy? Czy predyspozycje ku temu są wrodzone czy jest to jedna z umiejętności przystosowawczych? W jaki sposób kłamiemy i jakiego rodzaju zysk osiągamy? Czy są ludzie, którym obce jest łamanie ósmego przykazania? Czy są wiarygodne sposoby wykrycia kłamstwa?
„Psychologia kłamstwa” jest sondą, zapuszczającą się w głąb tego morza pytań i ustanawiającą podstawowy porządek. Żywo napisana i ilustrowana wieloma przykładami z życia i literatury szkicuje zarysy dziwnego i trochę przerażającego uniwersum, którego władcą jest homo mendosus, człowiek kłamiący.
Kłamstwo to temat atrakcyjny i modny. Jeśli nasze komunikowanie się z innymi ma charakter gry, jak twierdzi wielu, miejsce kłamstwa w komunikowaniu jest trwałe i konieczne. Choć, oczywiście, kłamstwem skłonniśmy gardzić, czytamy o nim chętnie. Chętnie też przeczytałem książkę Tomasza Witkowskiego o psychologii kłamstwa. Jest nie tylko ciekawie i barwnie napisana, pełna rzetelnej wiedzy i świetnych przykładów – jest także prawdziwa. Pozwala kłamców rozumieć, ale pozwala też bronić się przed nimi. Sądzę, że umożliwia nam też obronę przed naszymi kłamstwami.
prof. Jerzy Bralczyk
Psychologia kłamstwa stanowi niesamowicie ciekawą publikację dotyczącą tematu jakże rzadko poruszanego. Dla tych, którzy wolą refleksyjne ujęcie problemu, charakteryzuje kłamstwo, kłamcę i strategie kłamania. Natomiast zwolennikom praktyki pozwala kłamców zrozumieć i bronić się przed nimi, co stanowi ogromny atut tej książki. Nie tylko pozostawia czytelnika z ogromem psychologicznej, rzetelnej wiedzy, ale też ilustruje za pomocą przykładów z życia i z literatury, jak tę wiedzę wykorzystać. Polecam!
Elżbieta Jasińska
To nie jest książka dla tych, którzy chcą dowiedzieć się jak okłamywać innych. Niech nie liczą na tę książkę. Z niej przede wszystkim można dowiedzieć się jak obronić się przed kłamstwem.
Recenzja czytelnicza
Tomasz Witkowski prowadzi czytelnika przez zawiłości psychologii kłamstwa tłumacząc każdy trudniejszy aspekt w prosty sposób. A do tego robi to z humorem. Tekst naukowy poprzeplatany jest licznymi anegdotami, co uprzyjemnia czytanie. Książkę czyta się jednym tchem.
Recenzja czytelnicza
Krótko po opublikowaniu książka trafiła na listę bestsellerów „Gazety Wyborczej” i to w nie byle jakim towarzystwie!
To tytuł wykładu, który wygłoszę 18 listopada w Warszawie na zaproszenie Polskiego Stowarzyszenia Poligraferów podczas konferencji:
BADANIA POLIGRAFICZNE W POLSCE – WCZORAJ I DZIŚ. PRZESZŁOŚĆ, TERAŹNIEJSZOŚĆ, PRZYSZŁOŚĆ DETEKCJI KŁAMSTWA Konferencja z okazji 10-lecia działalności Polskiego Stowarzyszenia Poligraferów Warszawa 18 listopada 2023 roku Szkoła Główna Handlowa w Warszawie
Wszystkich zainteresowanych zapraszam do zapoznania się z PROGRAMEM oraz ze szczegółami dotyczącymi uczestnictwa REJESTRACJA.
Zapraszam do lektury wywiadu, który przeprowadziła ze mną red. Daria Różańska, a który ukazał się 12 sierpnia w portalu naTemat.pl.
– Mając do czynienia z oszustem zawsze wiemy, że czegoś od nas chce. A patologiczny kłamca nie chce niczego konkretnego. Mówi nam o tym wszystkim bez żadnego instrumentalnego celu. Te jego narracje, historie są wielopoziomowe: angażuje wiele osób, uśmierca bliskich, wpędza ich w choroby albo inne tarapaty. I buduje takie historie przez kilka lat. Do czasu aż zostanie zdemaskowany – mówi Tomasz Witkowski.
Fot. Sylwester Kluszczyński
Każdy z nas kłamie?
Tomasz Witkowski: Kłamiemy wszyscy bez wyjątku. I nawet trudno byłoby sobie wyobrazić życie bez kłamstwa. Leszek Kołakowski mówił o kłamstwie jako o kleju społecznym. Jeżeli ktoś nas zapyta, jak wygląda, to przecież nie powiemy, że fatalnie. Nie rzucimy: „W ogóle nie do twarzy ci w tym krawacie”.
Tylko kurtuazyjnie będziemy człowieka zwodzić.
Często kłamiemy też dla zachowania twarzy. Kłamiemy, żeby uniknąć konfliktu. Kłamiemy po to, żeby komuś czegoś odmówić, nie podając wprost powodu. Kłamiemy po to, żeby sobie zażartować. Mamy przecież święto kłamstwa, czyli Prima Aprilis.
Kłamstwa w dobrej wierze?
W literaturze nazywamy to białymi kłamstwami. To rodzaj kłamstw operacyjnych. To takie kłamstwa grzecznościowe, które pomagają nam uniknąć konfliktów, zachować twarz.
Zwierzęta też kłamią?
To tzw. kłamstwo funkcjonalne. Zwierzęta – choćby swoim ubarwieniem – często zupełnie nieintencjonalnie udają coś, czym nie są. Na przykład jakiś ptak ma ubarwienie, które jest podobne do kory drzewa. I jak siedzi na tym drzewie, to zupełnie nieintencjonalnie udaje korę drzewa. Jest to wynalazek ewolucji.
Ale zwierzęta oszukują też w sposób intencjonalny?
Tak, napisałem o tym całą książkę pt. „Inteligencja makiaweliczna„. To są zachowania czysto manipulacyjne. Przy czym tych zachowań jest więcej u zwierząt wyższych, głównie u szympansów, innych małp człekokształtnych. One przodują w zachowaniach manipulacyjnych i różnego rodzaju oszustwach.
Wracam do ludzi. Kogo najczęściej oszukujemy: siebie czy otoczenie?
To bardzo trudne pytanie. Bo zależy od tego, jak my sami siebie oceniamy, jak oceniają nas inni. Można powiedzieć, że sami siebie okłamujemy przez cały czas. Bez tego trudno zresztą żyć. Często racjonalizujemy swoje niemoralne zachowania. Próbujemy to sobie uzasadniać.
To tytuł artykułu autorstwa Magdaleny Jankowskie, który ukazał się kilka dni temu w „Twoim Stylu„, a przy tworzeniu którego miałem swój udział. Zapraszam do lektury!
Uwolnij swoje uczucia! Myśl pozytywnie i zwyciężaj. Źródłem wszystkich problemów jest niskie poczucie wartości. Odkryj prawdziwą siebie. Musisz walczyć o o swoje szczęście. Na pewno słyszałyście to nieraz. Te sztandarowe hasła psychologii popularnej przeniknęły do współczesnej kultury: kształtują naszą ocenę innych i nas samych, rzutują na nasze decyzje, nadają ton rzeczywistości. Tymczasem coraz więcej psychologów nazywa je przekłamaniami i szkodliwymi uproszczeniami.
Spis treści
Mity psychologiczne: 1. Optymiści nie żyją dłużej
Mity psychologiczne: 2. Dobre wibracje nie wyleczą raka
Mity psychologiczne: 3. Wysokie poczucie własnej wartości nie jest lekiem na całe zło
Mity psychologiczne: 4. Uwalnianie emocji prowadzi do agresji
Dwaj profesorowie z amerykańskich uniwersytetów Scott O. Lilienfeld i Steven Jay Lynn wraz z kolegami po fachu doliczyli się aż 50 mitów psychologii popularnej. Piszą, że psychobiznes proponuje nam fast food złożony z półprawd w panierce przesądów. Brytyjski psycholog dr Stephen Briers nazywa je po prostu psycho-bzdurami, które mieszają nam w głowach. Czy mają rację?
Mity psychologiczne: 1. Optymiści nie żyją dłużej
Polskim tropicielem psychomitów jest dr Tomasz Witkowski, autor trylogii „Zakazana psychologia” o pseudonaukowych nonsensach i nadużyciach. Przypomina, że za popularnością psychologicznych haseł stoi machina marketingu: – Dobrym przykładem jest psychologia pozytywna. Kiedy Martin Seligman, prezes Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego, ogłosił, że psychologia zamiast patologiami powinna zająć się rozwijaniem pozytywnych aspektów życia, które przyczyniają się do poczucia szczęścia, dobrostanu i sukcesu, wywołał falę, na której unosi się potężny biznes samopomocowy.
W USA była to już druga fala. Pierwszą napędził poradnik „Moc pozytywnego myślenia” (Normana V. Peale’a) z lat 50. XX wieku. Dziś przemysł związany z „keep smiling” wart jest miliardy dolarów i euro, ale w złotówkach też sporo. Na rynku jest ponad 10 tysięcy książek promujących pozytywność, odbywają się międzynarodowe konferencje, a mówcy motywacyjni, coache przekonują: uśmiechnij się. Optymizmu można się nauczyć. Najważniejsze jest dobre nastawienie. Wyrzuć negatywy ze swojego życia. Poczuj dobre wibracje.
Ale jeśli chodzi o naukową rzetelność, nie jest dobrze. Weźmy nagłośnioną informację o wpływie naszego nastawienia na długość życia. Badania pokazują, że optymiści wcale nie żyją dłużej. Nie doceniają zagrożeń: łatwiej sięgają po środki odurzające (zakładają, że się nie uzależnią), ryzykują, nie badają się, łatwiej też ignorują zalecenia dotyczące diety, ruchu, przyjmowania leków – mówi dr Witkowski.
Z naukowego punktu widzenia życie przedłuża… sumienność, czyli zamiłowanie do porządku i przewidywania następstw. Sumienny jest długowieczny, nawet gdy jest pesymistą: bada się profilaktycznie, przestrzega przepisów drogowych, robi na czas przegląd samochodu i bierze leki.
O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Najnowszy numer „Przeglądu” opublikował wywiad przeprowadzony ze mną na temat nieczystych gier polityków przez redaktor Beatę Igielską. Zapraszam do lektury.
Politycy kłamią, bo są przekonani o swojej moralnej wyższościWyobraźmy sobie, że jestem dobrze zapowiadającym się politykiem i właśnie panu obiecuję bon 2000+ na wakacje. Uwierzy mi pan?
– Nie.
Co powinnam powiedzieć, jaka powinnam być, żeby mi pan uwierzył?
– Powinna pani być kimś, kto poprzednio składał obietnice i je realizował.
Ale jestem politykiem początkującym, wcześniej nieznanym.
– Może niekoniecznie ja, ale inni ludzie mogą pani uwierzyć, gdy wszyscy politycy zawiedli ich zaufanie. Wtedy chwytają się niepewnego zawodnika. Jak kiedyś kandydata na prezydenta Stana Tymińskiego, człowieka znikąd.
Pan by mi nie uwierzył, więc kto by uwierzył? Prości ludzie? Mam obiecać im coś więcej?
– Uwierzy ten, kogo odpowiednio się przestraszy, kto się boi, a te obietnice gwarantują, że nie zrealizuje się czarny scenariusz, który przed nim się rysuje. Już dawno nic mnie tak nie zbulwersowało jak to, że Jarosław Kaczyński w Telewizji Trwam straszył starsze osoby, że polscy liberałowie będą, podobnie do tych z Zachodu, wyłączać urządzenia podtrzymujące życie w szpitalach, straszył śmiercią. Wiele starszych osób nie jest w stanie takich informacji sprawdzić zarówno ze względu na swoje kompetencje intelektualne, jak i z braku kompetencji cyfrowych, często też nie potrafią czytać po angielsku. Następnego dnia kandydat na prezydenta Andrzej Duda zapewniał, że zrobi wszystko, żeby kultury liberalnej nie dopuścić do władzy, że nigdy nie zgodzi się na eutanazję.
Czytaj dalej klikając TUTAJ
Rozmowa przeprowadzona ze mną przez red. Renatę Kim i opublikowana w NEEWSWEKU. Zapraszam do lektury!
Kłamstwo wiąże się z wysiłkiem umysłowym, trzeba przewidzieć szereg konsekwencji – mówi dr Tomasz Witkowski, psycholog i pisarz.
Najłatwiej wykryć kłamstwa w sferze werbalnej. Trzeba tylko wiedzieć, że zawierają dużo mniej szczegółów niż zwykłe opowieści. Więcej jest w nich stwierdzeń typu „na pewno”, „rzeczywiście”, które mają podkreślać, że wydarzenie miało miejsce. Do tego dochodzą zaprzeczenia, często bardzo formalne – mówi dr Tomasz Witkowski. A jak kłamie się w epoce maili i komunikatorów?
27 lutego w godzinach 18:00 – 19:30 spotkanie z cyklu „MĘSKIE GADANIE – Rozszerzamy horyzonty poznania”, podczas którego w rozmowie z redaktorem naczelnym Polskiego Portalu Psychologii Społecznej, Jarosławem Świątkiem będziemy próbowali odpowiedzieć na pytania o to, skąd wzięło się kłamstwo?…
Kłamstwo, manipulacja, inteligencja makiaweliczna
27 lutego w godzinach 18:00 – 19:30 spotkanie z cyklu „MĘSKIE GADANIE – Rozszerzamy horyzonty poznania”, podczas którego w rozmowie z redaktorem naczelnym Polskiego Portalu Psychologii Społecznej, Jarosławem Świątkiem będziemy próbowali odpowiedzieć na pytania o to, skąd wzięło się kłamstwo? Czy ludzie z natury są predestynowani do kłamania i manipulacji, czy może się tego uczą? W jaki sposób bronić się przed manipulacją i czy warto być sceptykiem? Na jakich mechanizmach psychologicznych żerują kłamcy i manipulatorzy?
Spotkanie będzie miało charakter dyskusji panelowej podczas której audytorium będzie również mogło włączać się do dyskusji i zadawać pytania.
T. Witkowski, Psychomanipulacje. Jak je rozpoznawać i jak sobie z nimi radzić. Oficyna Wydawnicza UNUS, 2000 / Wyd. drugie, Biblioteka Moderatora, 2004 .
To tytuł 55 odcinka programu Sonda 2 poświęcony kłamstwu, w którym miałem przyjemność uczestniczyć na zaproszenie redaktora Tomasza Rożka. W programie próbowaliśmy m. in. odpowiedzieć na pytania: Dlaczego kłamiemy? Czy świat mógłby funkcjonować bez kłamstwa? Jak to jest, że nabieramy się na kłamstwa aktorów w teatrze? Czy zwierzęta także kłamią? I wiele innych.
Odcinek jest próbą zrozumienia zjawiska kłamstwa. Aby go obejrzeć, po prostu kliknij w zdjęcie.
Psycholog Tomasz Witkowski wyjaśnia, dlaczego kłamstwo jest potrzebne
Gdybyśmy zaczęli być ze wszystkimi absolutnie szczerzy, to rozpadłoby nam się społeczeństwo – mówi Tomasz Witkowski, psycholog.
Plus Minus: Kłamie pan?
Oczywiście, że tak. Zacznijmy od kłamstw grzecznościowych. Jeżeli koleżanka z pracy pyta, czy ładnie wygląda w tej bluzce, to nie odpowiadam nigdy, że wygląda fatalnie, i nie podpytuję, jak wielką fortunę wydała na tak nieudany zakup…
A jeśli koleżance naprawdę chodzi o to, by dowiedzieć się, jak wygląda w tej bluzce, a nie tylko o podbudowanie własnej samooceny?
Naiwne pytania pan zadaje (śmiech). Gdybyśmy zaczęli szczerze odpowiadać w podobnych sytuacjach, to łamalibyśmy pewne reguły grzecznościowe, co z pewnością nie przyniosłoby pozytywnego efektu. Nie demonizujmy każdego kłamstwa, bo nie zawsze jest to grzech śmiertelny.
Kogo najczęściej wprowadzamy w błąd?
Samych siebie, bo to ze sobą najczęściej rozmawiamy. W końcu nieustannie toczymy jakiś wewnętrzny monolog. Mamy mnóstwo mechanizmów samooszukiwania się, podbudowywania własnej samooceny, podtrzymywania różnego rodzaju iluzji. Czytaj więcej….
W najnowszym numerze Wysokich Obcasów Extra, rozmowa na temat kłamstwa przeprowadzona ze mną przez redaktora Grzegorza Giedrysa. Wszystkich zainteresowanych lekturą zachęcam do kliknięcia na link: Artykuł ,,O znowu to zrobilaś’
Tych, których temat zafrapował zachęcam do lektury mojej książki Psychologia kłamstwa. Motywy, strategie, narzędzia, która ukazała się nakładem oficyny wydawniczej UNUS w serii „Biblioteka Moderatora” w 2002 roku.
Książka wkrótce po publikacji miała zaszczyt znaleźć się w całkiem zacnym gronie bestsellerów zebranych przez Gazetę Wyborczą.
Obecnie dystrybutorem książki jest wydawnictwo „Bez Maski„. Książkę można kupić w księgarni wysyłkowej wydawnictwa: Kup książkę.