Manifest racjonalisty w epoce postprawdy – recenzja mojej najnowszej książki

Autorem recenzji jest Michał Chudoliński – filmoznawca i znawca amerykańskiej kultury masowej. Recenzja ukazała się na blogu Gotham w deszczu. Zapraszam do lektury!

Nowa książka Tomasza Witkowskiego nie jest zwykłym zbiorem felietonów o psychologii. To prowokacyjny esej wielogłosowy, w którym autor – od lat znany jako „enfant terrible” polskiej psychologii – stawia pytania o granice nauki, rolę autorytetu i iluzje, w jakie uwikłane jest współczesne społeczeństwo. Zawracanie statków głupców i inne eseje to zarazem kontynuacja wcześniejszych sporów Witkowskiego z psychoterapią i pseudonauką, jak i próba napisania podręcznika krytycznego myślenia na XXI wiek.

Zawracanie statków głupców i inne eseje Tomasza Witkowskiego ukazuje się nakładem wrocławskiego wydawnictwa Bez Maski w 2025 roku. To oficyna, która od lat specjalizuje się w literaturze racjonalistycznej i krytycznej wobec pseudonauki, publikując m.in. wcześniejsze tomy autora, jak trylogia Zakazana psychologia czy Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć. Najnowsza książka wpisuje się w ten program, ale jednocześnie go poszerza – nie jest bowiem wyłącznie polemiką z psychoterapią czy naukami społecznymi, lecz szeroką panoramą współczesnych mitów kulturowych. Jej geneza wiąże się z większym projektem eseistycznym: jak zaznacza Roy F. Baumeister w przedmowie, pierwotnie teksty miały tworzyć jedną całość, dopiero w procesie wydawniczym zostały rozdzielone na dwa tomy. Takie rozwiązanie pozwoliło uzyskać lepszą spójność tematyczną – Przepędźcie guru skupiło się na guru codzienności, zaś Zawracanie statków głupców koncentruje się na fałszach kultury, nauki i psychologii. Kontekst wydawniczy obejmuje również żywy międzynarodowy odbiór – rekomendacje takich badaczy jak Elizabeth Loftus czy Brian Nosek sugerują, że nie jest to wyłącznie polska interwencja publicystyczna, ale element globalnej dyskusji o granicach nauki i odpowiedzialności intelektualistów.

Choć Zawracanie statków głupców nie jest narracją fabularną, tom ma wyraźnie przemyślaną dramaturgię. Cztery części książki tworzą rodzaj intelektualnego spektaklu, w którym czytelnik prowadzony jest od diagnozy naszych błędów poznawczych, przez demaskację instytucji nauki, aż po krytykę mód psychologicznych i kultury terapeutycznej. Pierwszy blok – „Meandry myślenia” – otwiera esej o wartości jednoznaczności, stając się programowym manifestem autora. Drugi – „Za ołtarzem nauki” – rozbiera akademickie rytuały, pokazując, jak celebrytyzacja i oportunizm potrafią zafałszować naukową praktykę. Trzecia część – „Pod dekoracjami pop-psychologii” – analizuje modne zjawiska, takie jak mindfulness czy placebo, które w ujęciu Witkowskiego stają się nowymi mitami. Ostatni blok – „Za fasadą kultury terapeutycznej” – to najcięższy akt, gdzie wątki traumy, psychoterapii i prawa łączą się w ostrą diagnozę systemową. Każdy esej ma własną mini-dramaturgię: zaczyna się anegdotą, rozwija polemikę, a kończy uderzającą puentą. W efekcie książka przypomina serię intelektualnych scen, w których racjonalizm mierzy się z irracjonalnym teatrem współczesności.

Eseje Witkowskiego mają wymiar głęboko psychologiczny, ale zarazem antropologiczny – ukazują człowieka jako istotę podatną na złudzenia, która wciąż poszukuje autorytetów i prostych wyjaśnień. Autor odsłania paradoks: nawet badacze błędów poznawczych sami stają się ich ofiarami, a nauka – zamiast mechanizmu samonaprawczego – bywa wehikułem utrwalania iluzji. Witkowski pokazuje, jak lęk przed jednoznacznością czy obawa przed odpowiedzialnością prowadzą uczonych do kompromisów, które zamieniają krytyczne myślenie w rytuał uniku. Jednocześnie sięga po przykłady z życia codziennego i świata zwierząt – eksperymenty Lorenza z małpami czy metafory chwastów – by uzmysłowić, że mechanizmy konformizmu i ślepego naśladownictwa są wpisane w ewolucję. Antropologiczna perspektywa książki podpowiada, że kultura nie jest systemem kumulacji prawdy, lecz zbiorem opowieści służących przetrwaniu grupy. To właśnie dlatego psychoterapia, coaching czy modne teorie genetyczne tak łatwo stają się świeckimi mitami. Witkowski stawia pytanie: czy potrafimy uwolnić się od tej ewolucyjnej skłonności do wiary, skoro to ona pozwoliła nam przeżyć?

Witkowski w Zawracaniu statków głupców konsekwentnie demaskuje mity, które przenikają do dyskursu naukowego i społecznego pod postacią ideologii. Pokazuje, jak psychologia i kultura terapeutyczna zaczynają pełnić funkcję religijnych systemów – oferują proste odpowiedzi, poczucie wspólnoty i obietnicę uzdrowienia. Mindfulness bywa tu „nowym narkotykiem”, epigenetyka – przełomem, którego znaczenie wyolbrzymiono, a trauma – uniwersalnym kluczem do ludzkiego cierpienia. Autor odsłania, że pod tymi narracjami kryją się mechanizmy kontroli i społecznego zarządzania emocjami. Ideologia wkracza także w naukę – zamiast poszukiwania prawdy pojawia się „intelektualna czkawka” postmodernizmu, gdzie każde twierdzenie uznaje się za równoprawne. Witkowski polemizuje z tym relatywizmem, stając po stronie oświeceniowej tradycji jednoznaczności i falsyfikacji. Jego esej staje się nie tylko krytyką psychologii, lecz także diagnozą społeczeństwa, które łatwiej akceptuje pocieszające fikcje niż twarde dane. W tym sensie książka to akt ikonoklazmu wobec nowoczesnych świeckich religii i przypomnienie, że mit – choć bywa potrzebny – potrafi zamknąć drogę do wiedzy.

Styl Witkowskiego balansuje między publicystyką a esejem naukowym – klarowny, ironiczny, pełen anegdot, które rozładowują ciężar argumentacji, ale zarazem obnażają absurd obiegowych przekonań. Autor nie unika mocnych sformułowań („psychole przy stole”, „nowy narkotyk”), które nadają jego tekstom ostrze polemiczne i sprawiają, że nie są one neutralną popularyzacją, lecz świadomym aktem krytyki. Język pełni funkcję retorycznego młota: ma wytrącić czytelnika z komfortu i zmusić go do rewizji poglądów. Z drugiej strony pojawiają się metafory biologiczne i kulturowe – chwast ignorantia vulgaris, statek głupców, ofiara Abrahama – które budują warstwę literacką i poszerzają kontekst refleksji. Witkowski pisze z rytmem i precyzją, w krótkich akapitach, prowadząc czytelnika od anegdoty do twardej konkluzji. Styl jest komunikatywny, ale też konfrontacyjny – ma nie tylko informować, ale i drażnić. W efekcie eseje stają się rodzajem intelektualnych miniatur, które angażują zarówno rozum, jak i emocje, tworząc napięcie charakterystyczne dla literatury polemicznej.

Eseje Witkowskiego sytuują się w długiej tradycji racjonalistycznej polemiki – od Woltera i Hume’a, przez Poppera i Sagana, po współczesnych demaskatorów pseudonauki, takich jak Ben Goldacre czy Steven Pinker. Autor świadomie korzysta z figur i przykładów obecnych w klasycznych tekstach: przypomina słynne falsyfikacje Poppera, zestawia „efekt dostępności” z praktyką codzienności, sięga po obrazy biblijne (Abraham gotów złożyć Izaaka) czy literackie (statek głupców). Interteksty te pełnią funkcję kotwic – czytelnik ma wrażenie, że uczestniczy w rozmowie toczonej przez stulecia na styku filozofii i nauki. Genealogia książki sięga też wcześniejszych publikacji samego autora: Zakazanej psychologii, w której rozbijał mity terapeutyczne, czy Przepędźcie guru…, gdzie brał na celownik autorytety codzienności. Zawracanie statków głupców można więc czytać jako kolejny akt długiej debaty o tym, czym jest prawda i jak odróżnić ją od społecznych iluzji. To wpisanie się w globalny dyskurs, ale i budowanie polskiego wariantu sceptycznej eseistyki, która dotąd miała charakter niszowy.

Pierwsze głosy o Zawracaniu statków głupców wskazują na szeroki rezonans – od entuzjastycznych recenzji światowych autorytetów (Loftus, Nosek, Baumeister) po nieufność części środowiska psychoterapeutycznego w Polsce. Książka już na starcie wpisuje się w polaryzującą tradycję twórczości Witkowskiego: dla jednych to niezbędne antidotum na zalew pseudonauki, dla innych – niebezpieczny atak na autorytet psychologii i terapeutyczną praktykę. Kontrowersje budzi przede wszystkim bezkompromisowy język autora i jego strategia obnażania mitów: krytycy zarzucają mu brak niuansu i publicystyczną ostrość, zwolennicy podkreślają, że tylko taka forma jest w stanie przebić się przez gąszcz modnych półprawd. Dyskusję wywołuje także recepcja zagraniczna – rekomendacje znanych badaczy nadają książce prestiż, ale zarazem stawiają polskie środowisko wobec konieczności konfrontacji z ostrą krytyką. Ostatecznie tom działa jak test lakmusowy: pokazuje, kto gotów jest na trudne pytania i rewizję przekonań, a kto woli trwać w wygodnych narracjach.

Książka pełna jest mocnych obrazów, które zostają w pamięci. Najbardziej sugestywna to metafora ignorantia vulgaris – chwastu, którego nie da się wytępić, tak jak nie da się wyrugować społecznej głupoty. Innym punktem wpływu jest przykład Abrahama, gotowego złożyć syna w ofierze – symbol ślepego posłuszeństwa wobec autorytetu. W pamięć zapada też groteskowa odpowiedź „bardzo często wierny”, ilustrująca absurd ucieczki przed jednoznacznością. W warstwie współczesnej wybrzmiewa obraz mindfulness jako „nowego narkotyku”, pokazujący, jak praktyka uważności została zbanalizowana do roli rynkowego towaru. Silnym cytatem jest także ostrzeżenie: „Psychoterapia i Temida” – wskazujące na ryzyko, że terapeutyczny dyskurs bywa używany przeciwko pacjentom w procesach prawnych. To właśnie te fragmenty mogą krążyć jako bon moty, streszczając radykalizm i ostrzeżenia autora.

Na osi recenzenckiej Zawracanie statków głupców plasuje się między popularyzacją nauki a ostrą publicystyką ideologiczną. Mocne strony: erudycja, klarowność, talent do przekładania złożonych mechanizmów psychologicznych na zrozumiałe metafory; odwaga w stawianiu tez i konsekwentne tropienie pseudonauki. Słabe strony: ryzyko uproszczeń, które dla specjalistów mogą brzmieć zbyt kategorycznie, a dla laików – zbyt brutalnie. Wartość dla odbiorcy: książka jest przewodnikiem po iluzjach, uczy myśleć krytycznie, a nie tylko konsumować „mądrości” ekspertów. Jej siła leży w mobilizowaniu czytelnika do samodzielnej refleksji – nawet jeśli budzi opór. Na tle polskich publikacji popularnonaukowych to pozycja wyjątkowa, bo nie boi się polaryzacji. W globalnym pejzażu mieści się obok Sagana i Goldacre’a, ale ma własny ton: ostrzejszy, bardziej konfrontacyjny. Ostatecznie oś recenzencka wskazuje, że mamy do czynienia z książką, która dzieli – lecz właśnie dlatego jest potrzebna.

Zawracanie statków głupców to książka, której nie sposób czytać obojętnie. Witkowski proponuje coś więcej niż zbiór esejów – kreśli mapę złudzeń, jakie produkują nauka, kultura i psychoterapia, a zarazem uczy, jak wobec nich zachować intelektualną czujność. To lektura wymagająca: zmusza do konfrontacji z własnymi przyzwyczajeniami, odbiera komfort płynący z gotowych narracji. Jej wartość tkwi w szczerości i bezkompromisowości – nawet jeśli autor bywa nadmiernie kategoryczny, to właśnie ta jednoznaczność stanowi motor dyskusji. W świecie zdominowanym przez „postprawdę” i marketingowe narracje książka działa jak zimny prysznic: nie daje prostych recept, ale dostarcza narzędzi, by samodzielnie je wypracować. To pozycja dla czytelników odpornych na dysonans poznawczy, którzy zamiast wygody wolą trzeźwe myślenie. Witkowski potwierdza swoją pozycję „enfant terrible” polskiej psychologii – i tym tomem stawia poprzeczkę wysoko zarówno sceptykom, jak i obrońcom status quo.

Autor: dr Tomasz Witkowski (ur. 1959) – psycholog, publicysta, pisarz. Założyciel Klubu Sceptyków Polskich. Autor kilkunastu książek, w tym Zakazanej psychologii (2009–2013), Psychoterapii bez makijażu (2015), Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć (2024).

Znaczenie: laureat nagród Racjonalista Roku (2010), Soczewki Focusa (2019), zwycięzca konkursu Script Pro (2023). Publikował w Polsce i za granicą (m.in. Shaping Psychology w USA).

Nowa książka: Zawracanie statków głupców i inne eseje, Wydawnictwo Bez Maski, Wrocław 2025, ISBN 978-83-965553-3-5, 432 s., cena 49,90 złZawracanie statków głupców – PD….

Przedmowa: Roy F. Baumeister (psycholog społeczny, autor Siły woli).

Układ: 4 części, ponad 20 esejów (m.in. „Pochwała jednoznaczności”, „W pułapce autorytetu”, „Mindfulness – panaceum czy nowy narkotyk?”, „Zmagania z traumą”, „Psychoterapia i Temida”).

Michał Chudoliński (ur. 1988 r.) – Krytyk komiksowy i filmowy, scenarzysta, konsultant scenarzystów filmowych. Prowadzi zajęcia z zakresu amerykańskiej kultury masowej – ze szczególnym uwzględnieniem komiksów – na Uniwersytecie Civitas. Pomysłodawca i redaktor prowadzący bloga „Gotham w deszczu” (YouTube: @Gothamwdeszczu). Współzałożyciel Polskiej Fundacji Fantastyki Naukowej. Autor książki „Mroczny Rycerz Gotham – szkice z kultury popularnej” (wyd. Universitas), nominowanej do Nagrody „Debiut Roku 2023” Polskiego Towarzystwa Badań nad Filmem i Mediami oraz Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej. Laureat Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Skomentuj

Ta witryna wykorzystuje usługę Akismet aby zredukować ilość spamu. Dowiedz się w jaki sposób dane w twoich komentarzach są przetwarzane.