Tomasz Witkowski i wojna o prawo do niewygodnej prawdy – recenzja mojej najnowszej książki

Autorem recenzji jest Michał Chudoliński – filmoznawca i znawca amerykańskiej kultury masowej. Recenzja ukazała się na blogu Gotham w deszczu. Zapraszam do lektury!

W czasach, gdy nauka coraz częściej musi przepraszać za swoje wnioski, a uniwersytety uczą się zarządzać wrażliwością zamiast sporami, Zawracanie statków głupców i inne eseje Tomasza Witkowskiego brzmi jak akt intelektualnego nieposłuszeństwa. To książka o tym, jak kultura wiedzy zamienia się w kulturę komfortu – i o tym, dlaczego bez odwagi do jednoznaczności prawda zaczyna przegrywać z narracją.

Dr Tomasz Witkowski jawi się w Zawracaniu statków głupców nie tylko jako autor, lecz jako figura intelektualna – jeden z ostatnich w polskiej przestrzeni publicznej reprezentantów radykalnego racjonalizmu, który nie myli sceptycyzmu z cynizmem ani empatii z rezygnacją z prawdy. Jego pozycja „enfant terrible” polskiej psychologii nie wynika z potrzeby prowokacji, lecz z konsekwentnego uporu, by traktować naukę jako narzędzie selekcji twierdzeń, a nie jako magazyn równoprawnych narracji. Witkowski od lat zajmuje miejsce niewygodne: między akademią a mediami, między badaniami a kulturą, między terapią a jej krytyką – i właśnie stąd bierze się jego siła. W świecie, w którym coraz więcej intelektualistów wybiera bezpieczeństwo plemienne zamiast ryzyka sporu, jego projekt pozostaje głęboko klasyczny: obrona idei, że wiedza musi być zdolna do powiedzenia „nie”, nawet jeśli to „nie” jest społecznie kosztowne.

Przypadek cancellingu dr. Tomasza Witkowskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim stał się w istocie żywą ilustracją tez, które formułuje on w Zawracaniu statków głupców: oto mechanizm miękkiej cenzury, w którym argumenty zostają zastąpione zarządzaniem „komfortem” i „bezpieczeństwem”, a debata – administracyjną decyzją. Usunięcie go z programu konferencji Psychodebiuty nie było reakcją na treść planowanego wykładu o psychologii opartej na dowodach, lecz na przypisane mu poglądy wyrażane w mediach społecznościowych, co wprost narusza elementarne standardy akademickie. Znamienne, że to właśnie prof. Dariusz Doliński – wybitny psycholog zaproszony w jego miejsce – nazwał tę decyzję „absolutnie naganną” i przypomniał, że nauka istnieje po to, by konfrontować stanowiska, a nie przed nimi uciekać. Równie jednoznaczne było stanowisko Rzeczniczki Praw i Wartości Akademickich UJ, która uznała usunięcie prelegenta ze względu na jego poglądy za niezgodne ze standardami Akademii i przekazała sprawę najwyższym władzom uczelni. Ten epizod odsłania paradoks współczesnego uniwersytetu: instytucja powołana do obrony wolności myślenia coraz częściej kapituluje przed presją wrażliwości i aktywizmu, zamieniając spór poznawczy w procedurę wykluczenia. W tym sensie los Witkowskiego nie jest marginesem jego książki, lecz jej najbardziej bolesnym, realnym przypisem.

W tej perspektywie cancel culture przestaje być wyłącznie obyczajowym konfliktem o wrażliwości i tożsamości, a ujawnia się jako zjawisko epistemologiczne – mechanizm zarządzania tym, co wolno wiedzieć, badać i wypowiadać. Witkowski pokazuje, że wykluczanie niewygodnych głosów nie niszczy jedynie karier, lecz przede wszystkim paraliżuje proces korekty błędu, który jest sercem nauki. Gdy za krytykę metod, danych lub interpretacji grozi ostracyzm, uczeni uczą się nie tego, jak dochodzić do prawdy, lecz jak unikać konfliktu z dominującą narracją. W efekcie fałszywe teorie mogą trwać latami nie dlatego, że są dobre, lecz dlatego, że stały się społecznie chronione. Zawracanie statków głupców pokazuje więc cancel culture jako formę miękkiej cenzury poznawczej: system, w którym kurs nauki nie jest korygowany przez fakty, lecz przez strach przed wykluczeniem.

Witkowski bardzo konsekwentnie pokazuje też naukę nie jako neutralną maszynę do produkcji prawdy, lecz jako system władzy – pole, w którym krążą pieniądze, prestiż, wpływy i kapitał symboliczny. W Zawracaniu statków głupców naukowe teorie, szkoły i mody jawią się nie tylko jako rezultaty badań, lecz jako instytucjonalne koalicje interesów, chronione przez granty, media i autorytety-celebrytów. W takim układzie nie liczy się już, co jest najbardziej trafne empirycznie, lecz to, co jest politycznie bezpieczne, medialnie nośne i kompatybilne z dominującymi wrażliwościami. Witkowski demaskuje ten mechanizm bez złudzeń: pokazuje, że „wyważone sądy” i „potrzeba dalszej debaty” często nie są przejawem naukowej pokory, lecz strategią utrzymania status quo. Nauka, która boi się jednoznaczności, zaczyna przypominać administrację narracji – zarządza tym, co wolno powiedzieć, zamiast bezwzględnie testować to, co jest prawdziwe.

Styl Witkowskiego jest integralną częścią jego projektu poznawczego: to nie chłodny język artykułu naukowego ani publicystyczna retoryka oburzenia, lecz esej polemiczny jako narzędzie epistemologiczne. Autor pisze tak, jak myśli – w ruchu, w sporze, poprzez przykłady, anegdoty i logiczne cięcia, które mają obnażać złudzenia, a nie tylko je opisywać. Ta forma, bliska tradycji Hitchensa, Dennetta czy Dawkinsa z najlepszych lat, przywraca intelektualnej debacie dramatyzm: każde twierdzenie jest tu stawką, a każda niejednoznaczność – potencjalnym ukryciem błędu. Dzięki temu Zawracanie statków głupców czyta się nie jak podręcznik, lecz jak thriller o wiedzy – książkę, w której napięcie rodzi się z pytania, czy kultura będzie jeszcze zdolna odróżniać dowód od narracji, a prawdę od tego, co tylko dobrze brzmi.

Zawracanie statków głupców i inne eseje Tomasza Witkowskiego to książka, która działa jak intelektualny defibrylator – przywraca krążenie tam, gdzie dyskusja publiczna, naukowa i medialna ugrzęzła w wygodnym półśnie „wyważonych opinii”. Już w przedmowie Roy F. Baumeister rozbraja złudzenie, że kultura jest prostą maszyną do produkowania prawdy: pokazuje raczej pole walki między informacją a interesem, między wiedzą a tym, co „opłaca się” wierzyć. Witkowski wpisuje się w tę diagnozę bezkompromisowo: tropi mechanizmy, dzięki którym fałsz potrafi zyskiwać status zdrowego rozsądku, a pseudonauka – instytucjonalnej normalności. To nie jest zbiór felietonów do poduszki, lecz mapa minowa współczesnej kultury wiedzy.

Jednym z najmocniejszych „punktów wpływu” książki jest pojęcie epistemologii subtraktywnej – dodawania przez odejmowanie, czyli świadomego usuwania błędnych teorii, złych metod i wygodnych iluzji zamiast ich niekończącego się dokładania do już przeładowanego systemu przekonań. W eseju Pochwała jednoznaczności Witkowski pokazuje, jak nauki społeczne ugrzęzły w kulcie niejednoznaczności: 45 szkół psychologii, ponad 600 nurtów psychoterapii – i żadnej odwagi, by powiedzieć, że część z nich po prostu nie działa albo jest fałszywa. To uderza w samo serce „kultury terapeutycznej”, w której niejednoznaczność stała się tarczą chroniącą przed odpowiedzialnością. Witkowski – w duchu Poppera i Hitchensa – przywraca myśleniu binarną ostrość tam, gdzie naprawdę jest ona potrzebna: albo coś działa, albo jest humbugiem.

W jednym z najciekawszych, choć nie zawsze wprost nazwanych, wymiarów Zawracania statków głupców Witkowski rozprawia się z tym, co można by nazwać kulturą komfortu poznawczego – systemem, w którym wiedza przestaje służyć orientacji w rzeczywistości, a zaczyna pełnić funkcję psychologicznego środka uspokajającego. W tej logice nie pytamy już, czy dana teoria jest prawdziwa, tylko czy „nie rani”, czy „wspiera”, czy „jest bezpieczna dla tożsamości”. Nauka – zwłaszcza psychologia – zostaje wprzęgnięta w przemysł ukojenia: ma normalizować lęk, afirmować subiektywne przeżycia i produkować narracje terapeutyczne zamiast trudnych rozstrzygnięć. Witkowski pokazuje, że ta miękka epistemologia nie jest niewinnym humanizmem, lecz strukturalnym mechanizmem obronnym kultury, która boi się konfliktu z faktami. W świecie, w którym prawda konkuruje z dobrostanem emocjonalnym, coraz częściej wygrywa to drugie – a nauka, zamiast narzędzia korekty błędu, staje się kolejną gałęzią przemysłu wellness.

Ale książka nie zatrzymuje się na poziomie metodologicznym – idzie dalej, w stronę polityki wiedzy. Eseje o celebrytyzacji walki z pseudonauką, o mindfulness jako „narkotyku” czy o „Plikach Frankensteina” w terapii pokazują, jak nauka staje się dziś towarem w obiegu medialnym i ideologicznym. Witkowski demaskuje mechanizm, w którym autorytet zastępuje dowód, a narracja wypiera dane – co widać także w głośnych konfliktach wokół jego osoby i wolności debaty akademickiej. Zawracanie statków głupców to w istocie książka o tym, jak bronić przestrzeni wspólnej racjonalności w czasach, gdy każdy chce mieć „swoją prawdę”. Lektura niewygodna, ale konieczna – bo tylko taka może jeszcze próbować zawrócić statki płynące dumnie w stronę intelektualnej katastrofy.

Książka pełna jest mocnych obrazów, które zostają w pamięci. Najbardziej sugestywna to metafora ignorantia vulgaris – chwastu, którego nie da się wytępić, tak jak nie da się wyrugować społecznej głupoty. Innym punktem wpływu jest przykład Abrahama, gotowego złożyć syna w ofierze – symbol ślepego posłuszeństwa wobec autorytetu. W pamięć zapada też groteskowa odpowiedź „bardzo często wierny”, ilustrująca absurd ucieczki przed jednoznacznością. W warstwie współczesnej wybrzmiewa obraz mindfulness jako „nowego narkotyku”, pokazujący, jak praktyka uważności została zbanalizowana do roli rynkowego towaru. Silnym cytatem jest także ostrzeżenie: „Psychoterapia i Temida” – wskazujące na ryzyko, że terapeutyczny dyskurs bywa używany przeciwko pacjentom w procesach prawnych. To właśnie te fragmenty mogą krążyć jako bon moty, streszczając radykalizm i ostrzeżenia autora.

Na osi recenzenckiej Zawracanie statków głupców plasuje się między popularyzacją nauki a ostrą publicystyką ideologiczną. Mocne strony: erudycja, klarowność, talent do przekładania złożonych mechanizmów psychologicznych na zrozumiałe metafory; odwaga w stawianiu tez i konsekwentne tropienie pseudonauki. Słabe strony: ryzyko uproszczeń, które dla specjalistów mogą brzmieć zbyt kategorycznie, a dla laików – zbyt brutalnie. Wartość dla odbiorcy: książka jest przewodnikiem po iluzjach, uczy myśleć krytycznie, a nie tylko konsumować „mądrości” ekspertów. Jej siła leży w mobilizowaniu czytelnika do samodzielnej refleksji – nawet jeśli budzi opór. Na tle polskich publikacji popularnonaukowych to pozycja wyjątkowa, bo nie boi się polaryzacji. W globalnym pejzażu mieści się obok Sagana i Goldacre’a, ale ma własny ton: ostrzejszy, bardziej konfrontacyjny. Ostatecznie oś recenzencka wskazuje, że mamy do czynienia z książką, która dzieli – lecz właśnie dlatego jest potrzebna.

Zawracanie statków głupców to książka, której nie sposób czytać obojętnie. Witkowski proponuje coś więcej niż zbiór esejów – kreśli mapę złudzeń, jakie produkują nauka, kultura i psychoterapia, a zarazem uczy, jak wobec nich zachować intelektualną czujność. To lektura wymagająca: zmusza do konfrontacji z własnymi przyzwyczajeniami, odbiera komfort płynący z gotowych narracji. Jej wartość tkwi w szczerości i bezkompromisowości – nawet jeśli autor bywa nadmiernie kategoryczny, to właśnie ta jednoznaczność stanowi motor dyskusji. W świecie zdominowanym przez „postprawdę” i marketingowe narracje książka działa jak zimny prysznic: nie daje prostych recept, ale dostarcza narzędzi, by samodzielnie je wypracować. To pozycja dla czytelników odpornych na dysonans poznawczy, którzy zamiast wygody wolą trzeźwe myślenie. Witkowski potwierdza swoją pozycję „enfant terrible” polskiej psychologii – i tym tomem stawia poprzeczkę wysoko zarówno sceptykom, jak i obrońcom status quo.

Autor: dr Tomasz Witkowski – doktor psychologii, pisarz i publicysta. Ekspert w zakresie psychologii, krytycznego myślenia i przenikania pseudonauki do nauki. Autor książek „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje”, „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”, „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”, trylogii „Zakazana psychologia – tom I Pomiędzy nauką a szarlatanerią, tom II Nauka kultu cargo i jej owoce, tom III O cnotach, przywarach i uczynkach małych wielkich uczonych” i innych.

Znaczenie: laureat nagród Racjonalista Roku (2010), Soczewki Focusa (2019), zwycięzca konkursu Script Pro (2023). Publikował w Polsce i za granicą (m.in. Shaping Psychology w USA).

Nowa książka: Zawracanie statków głupców i inne eseje, Wydawnictwo Bez Maski, Wrocław 2025, ISBN 978-83-965553-3-5, 432 s., cena 49,90 zł

Przedmowa: Roy F. Baumeister (psycholog społeczny, autor Siły woli).

Układ: 4 części, ponad 20 esejów (m.in. „Pochwała jednoznaczności”, „W pułapce autorytetu”, „Mindfulness – panaceum czy nowy narkotyk?”, „Zmagania z traumą”, „Psychoterapia i Temida”).

Michał Chudoliński (ur. 1988 r.) – Krytyk komiksowy i filmowy, scenarzysta, konsultant scenarzystów filmowych. Prowadzi zajęcia z zakresu amerykańskiej kultury masowej – ze szczególnym uwzględnieniem komiksów – na Uniwersytecie Civitas. Pomysłodawca i redaktor prowadzący bloga „Gotham w deszczu” (YouTube: @Gothamwdeszczu). Współzałożyciel Polskiej Fundacji Fantastyki Naukowej. Autor książki „Mroczny Rycerz Gotham – szkice z kultury popularnej” (wyd. Universitas), nominowanej do Nagrody „Debiut Roku 2023” Polskiego Towarzystwa Badań nad Filmem i Mediami oraz Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej. Laureat Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej. Obecnie pisze dla Plus Minus Rzeczpospolitej i CD-Action.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

„Zawracanie statków głupców” w zestawieniu „Kalinowski poleca”

Kasper Kalinowski umieścił „Zawracanie statków głupców i inne eseje” w zestawieniu 12 książek popularnonaukowych (w tym jednej powieści) na prezent last minute.

Kalinowski poleca: 12 książek popularnonaukowych (w tym jedna powieść) na prezent last minute

Kasper Kalinowski

„Zawracanie statków głupców i inne eseje”, Tomasz Witkowski, Wydawnictwo Bez Maski

Aby przeczytać całe zestawienie, kliknij TUTAJ.

Aby przeczytać darmowy fragment książki, recenzje profesjonalistów, opinie czytelników, posłuchać rozmów o książce, zapoznać się z publikacjami na jej temat, kliknij na okładkę poniżej:

Zapraszam na spotkanie autorskie w Legnicy!

20 listopada 2025 r. w Legnickiej Bibliotece Publicznej im. Tadeusza Gumińskiego na ul. Piastowskiej 22 odbędzie się spotkanie autorskie poświęcone mojej najnowszej książce Zawracanie statków głupców i inne eseje. Spotkanie poprowadzi legniczanin Michał Kuszyk – psycholog, jeden z najskuteczniejszych mediatorów w sporach zbiorowych w Polsce.

Więcej o spotkaniu w Echo Legnica: https://echolegnica.pl/20251103484735/tomasz-witkowski-w-legnicy-rozbiera-mity-na-czesci-i-zaprasza-do-rozmowy

Przeczytaj darmowy fragment, recenzje, opinie czytelników, posłuchaj rozmów o książce klikając na okładkę.

Potrzebujemy więcej przyjaciół i mniej specjalistów

Rozmowa z Anitą Różańską (Holistic News) o „Zawracaniu statków głupców”: kto płynie na współczesnym statku głupców, mity o traumie i dzieciństwie, terapeuta jako bankomat i utracona zdolność filozofowania.

Rozmowa o problemach poruszanych w książce Zawracanie statków głupców i inne eseje – przeprowadzona ze mną przez red. Anitę Różańską dla HolisticNews. Zapraszam do wysłuchania!

O czym rozmawialiśmy

Tytuł mojej książki nawiązuje do średniowiecznej alegorii Sebastiana Branta i do obrazu Hieronima Boscha: statku pełnego głupców, który płynie do królestwa głupoty. Współczesny statek głupców płynie w świecie informacyjnego szumu, gdzie pseudonauka podszywa się pod rzetelną wiedzę, a psychoterapia obiecuje rozwiązanie każdego zmartwienia. Zostaliśmy wytresowani przez marketing terapeutyczny. Drobne problemy rozdmuchano do takich rozmiarów, że szukamy na nie rady w gabinetach, a czasem wychodzimy stamtąd z poważniejszymi.

Rozprawiam się w niej z kilkoma mitami. Słowo „trauma” jest dziś paskudnie nadużywane. Przekonanie, że osobowość ukształtowało wczesne dzieciństwo, to mit. „Genetycznego przekazu traumy” nie ma: dzieci kobiet, które przeżyły traumę w ciąży, nie dziedziczą jej w genach, tylko rozwijają się w organizmie matki pod wpływem jej hormonów. Takie bzdury szerzą się między innymi dlatego, że studenci psychologii od zawsze mieli największe kłopoty z biologicznymi podstawami zachowania i ze statystyką.

Gdy terapeuta zapowiada długi proces, którego czasu nie da się określić, proponuję uciekać – prawdopodobnie traktuje nas jak bankomat. Terapeuci często nie są psychologami i nie mają podstaw do profesjonalnej diagnozy, a badania skuteczności terapii rzadko pytają o jej szkody. Samotności będzie przybywać, bo starzejemy się i stać nas na życie osobno, więc musimy nauczyć się być sami. A więcej niż terapeuta może dziecku dać wspólny obiad i rozmowa przy stole.

Czego chciałbym, żeby czytelnik nauczył się z tej książki? Żeby rozmawiał z ludźmi, miał więcej przyjaciół, a mniej profesjonalistów, i żeby nieustannie podważał. Racjonalność zaczyna się od uświadomienia sobie, że racjonalni nie jesteśmy. Zatraciliśmy też zdolność zwykłego filozofowania – zadawania sobie pytań o sens życia, przyjaźni i miłości – i biegamy z nimi do gabinetów, choć odpowiedzi musimy udzielić sobie sami.

Wszystkie te wątki rozwijam w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje” – na jego stronie możesz też przeczytać fragment.

Przeczytaj DARMOWY FRAGMENT, recenzje, poznaj opinie, posłuchaj innych rozmów o książce, zamów egzemplarz klikając na okładkę poniżej:

Manifest racjonalisty w epoce postprawdy – recenzja mojej najnowszej książki

Autorem recenzji jest Michał Chudoliński – filmoznawca i znawca amerykańskiej kultury masowej. Recenzja ukazała się na blogu Gotham w deszczu. Zapraszam do lektury!

Nowa książka Tomasza Witkowskiego nie jest zwykłym zbiorem felietonów o psychologii. To prowokacyjny esej wielogłosowy, w którym autor – od lat znany jako „enfant terrible” polskiej psychologii – stawia pytania o granice nauki, rolę autorytetu i iluzje, w jakie uwikłane jest współczesne społeczeństwo. Zawracanie statków głupców i inne eseje to zarazem kontynuacja wcześniejszych sporów Witkowskiego z psychoterapią i pseudonauką, jak i próba napisania podręcznika krytycznego myślenia na XXI wiek.

Zawracanie statków głupców i inne eseje Tomasza Witkowskiego ukazuje się nakładem wrocławskiego wydawnictwa Bez Maski w 2025 roku. To oficyna, która od lat specjalizuje się w literaturze racjonalistycznej i krytycznej wobec pseudonauki, publikując m.in. wcześniejsze tomy autora, jak trylogia Zakazana psychologia czy Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć. Najnowsza książka wpisuje się w ten program, ale jednocześnie go poszerza – nie jest bowiem wyłącznie polemiką z psychoterapią czy naukami społecznymi, lecz szeroką panoramą współczesnych mitów kulturowych. Jej geneza wiąże się z większym projektem eseistycznym: jak zaznacza Roy F. Baumeister w przedmowie, pierwotnie teksty miały tworzyć jedną całość, dopiero w procesie wydawniczym zostały rozdzielone na dwa tomy. Takie rozwiązanie pozwoliło uzyskać lepszą spójność tematyczną – Przepędźcie guru skupiło się na guru codzienności, zaś Zawracanie statków głupców koncentruje się na fałszach kultury, nauki i psychologii. Kontekst wydawniczy obejmuje również żywy międzynarodowy odbiór – rekomendacje takich badaczy jak Elizabeth Loftus czy Brian Nosek sugerują, że nie jest to wyłącznie polska interwencja publicystyczna, ale element globalnej dyskusji o granicach nauki i odpowiedzialności intelektualistów.

Choć Zawracanie statków głupców nie jest narracją fabularną, tom ma wyraźnie przemyślaną dramaturgię. Cztery części książki tworzą rodzaj intelektualnego spektaklu, w którym czytelnik prowadzony jest od diagnozy naszych błędów poznawczych, przez demaskację instytucji nauki, aż po krytykę mód psychologicznych i kultury terapeutycznej. Pierwszy blok – „Meandry myślenia” – otwiera esej o wartości jednoznaczności, stając się programowym manifestem autora. Drugi – „Za ołtarzem nauki” – rozbiera akademickie rytuały, pokazując, jak celebrytyzacja i oportunizm potrafią zafałszować naukową praktykę. Trzecia część – „Pod dekoracjami pop-psychologii” – analizuje modne zjawiska, takie jak mindfulness czy placebo, które w ujęciu Witkowskiego stają się nowymi mitami. Ostatni blok – „Za fasadą kultury terapeutycznej” – to najcięższy akt, gdzie wątki traumy, psychoterapii i prawa łączą się w ostrą diagnozę systemową. Każdy esej ma własną mini-dramaturgię: zaczyna się anegdotą, rozwija polemikę, a kończy uderzającą puentą. W efekcie książka przypomina serię intelektualnych scen, w których racjonalizm mierzy się z irracjonalnym teatrem współczesności.

Eseje Witkowskiego mają wymiar głęboko psychologiczny, ale zarazem antropologiczny – ukazują człowieka jako istotę podatną na złudzenia, która wciąż poszukuje autorytetów i prostych wyjaśnień. Autor odsłania paradoks: nawet badacze błędów poznawczych sami stają się ich ofiarami, a nauka – zamiast mechanizmu samonaprawczego – bywa wehikułem utrwalania iluzji. Witkowski pokazuje, jak lęk przed jednoznacznością czy obawa przed odpowiedzialnością prowadzą uczonych do kompromisów, które zamieniają krytyczne myślenie w rytuał uniku. Jednocześnie sięga po przykłady z życia codziennego i świata zwierząt – eksperymenty Lorenza z małpami czy metafory chwastów – by uzmysłowić, że mechanizmy konformizmu i ślepego naśladownictwa są wpisane w ewolucję. Antropologiczna perspektywa książki podpowiada, że kultura nie jest systemem kumulacji prawdy, lecz zbiorem opowieści służących przetrwaniu grupy. To właśnie dlatego psychoterapia, coaching czy modne teorie genetyczne tak łatwo stają się świeckimi mitami. Witkowski stawia pytanie: czy potrafimy uwolnić się od tej ewolucyjnej skłonności do wiary, skoro to ona pozwoliła nam przeżyć?

Witkowski w Zawracaniu statków głupców konsekwentnie demaskuje mity, które przenikają do dyskursu naukowego i społecznego pod postacią ideologii. Pokazuje, jak psychologia i kultura terapeutyczna zaczynają pełnić funkcję religijnych systemów – oferują proste odpowiedzi, poczucie wspólnoty i obietnicę uzdrowienia. Mindfulness bywa tu „nowym narkotykiem”, epigenetyka – przełomem, którego znaczenie wyolbrzymiono, a trauma – uniwersalnym kluczem do ludzkiego cierpienia. Autor odsłania, że pod tymi narracjami kryją się mechanizmy kontroli i społecznego zarządzania emocjami. Ideologia wkracza także w naukę – zamiast poszukiwania prawdy pojawia się „intelektualna czkawka” postmodernizmu, gdzie każde twierdzenie uznaje się za równoprawne. Witkowski polemizuje z tym relatywizmem, stając po stronie oświeceniowej tradycji jednoznaczności i falsyfikacji. Jego esej staje się nie tylko krytyką psychologii, lecz także diagnozą społeczeństwa, które łatwiej akceptuje pocieszające fikcje niż twarde dane. W tym sensie książka to akt ikonoklazmu wobec nowoczesnych świeckich religii i przypomnienie, że mit – choć bywa potrzebny – potrafi zamknąć drogę do wiedzy.

Styl Witkowskiego balansuje między publicystyką a esejem naukowym – klarowny, ironiczny, pełen anegdot, które rozładowują ciężar argumentacji, ale zarazem obnażają absurd obiegowych przekonań. Autor nie unika mocnych sformułowań („psychole przy stole”, „nowy narkotyk”), które nadają jego tekstom ostrze polemiczne i sprawiają, że nie są one neutralną popularyzacją, lecz świadomym aktem krytyki. Język pełni funkcję retorycznego młota: ma wytrącić czytelnika z komfortu i zmusić go do rewizji poglądów. Z drugiej strony pojawiają się metafory biologiczne i kulturowe – chwast ignorantia vulgaris, statek głupców, ofiara Abrahama – które budują warstwę literacką i poszerzają kontekst refleksji. Witkowski pisze z rytmem i precyzją, w krótkich akapitach, prowadząc czytelnika od anegdoty do twardej konkluzji. Styl jest komunikatywny, ale też konfrontacyjny – ma nie tylko informować, ale i drażnić. W efekcie eseje stają się rodzajem intelektualnych miniatur, które angażują zarówno rozum, jak i emocje, tworząc napięcie charakterystyczne dla literatury polemicznej.

Eseje Witkowskiego sytuują się w długiej tradycji racjonalistycznej polemiki – od Woltera i Hume’a, przez Poppera i Sagana, po współczesnych demaskatorów pseudonauki, takich jak Ben Goldacre czy Steven Pinker. Autor świadomie korzysta z figur i przykładów obecnych w klasycznych tekstach: przypomina słynne falsyfikacje Poppera, zestawia „efekt dostępności” z praktyką codzienności, sięga po obrazy biblijne (Abraham gotów złożyć Izaaka) czy literackie (statek głupców). Interteksty te pełnią funkcję kotwic – czytelnik ma wrażenie, że uczestniczy w rozmowie toczonej przez stulecia na styku filozofii i nauki. Genealogia książki sięga też wcześniejszych publikacji samego autora: Zakazanej psychologii, w której rozbijał mity terapeutyczne, czy Przepędźcie guru…, gdzie brał na celownik autorytety codzienności. Zawracanie statków głupców można więc czytać jako kolejny akt długiej debaty o tym, czym jest prawda i jak odróżnić ją od społecznych iluzji. To wpisanie się w globalny dyskurs, ale i budowanie polskiego wariantu sceptycznej eseistyki, która dotąd miała charakter niszowy.

Pierwsze głosy o Zawracaniu statków głupców wskazują na szeroki rezonans – od entuzjastycznych recenzji światowych autorytetów (Loftus, Nosek, Baumeister) po nieufność części środowiska psychoterapeutycznego w Polsce. Książka już na starcie wpisuje się w polaryzującą tradycję twórczości Witkowskiego: dla jednych to niezbędne antidotum na zalew pseudonauki, dla innych – niebezpieczny atak na autorytet psychologii i terapeutyczną praktykę. Kontrowersje budzi przede wszystkim bezkompromisowy język autora i jego strategia obnażania mitów: krytycy zarzucają mu brak niuansu i publicystyczną ostrość, zwolennicy podkreślają, że tylko taka forma jest w stanie przebić się przez gąszcz modnych półprawd. Dyskusję wywołuje także recepcja zagraniczna – rekomendacje znanych badaczy nadają książce prestiż, ale zarazem stawiają polskie środowisko wobec konieczności konfrontacji z ostrą krytyką. Ostatecznie tom działa jak test lakmusowy: pokazuje, kto gotów jest na trudne pytania i rewizję przekonań, a kto woli trwać w wygodnych narracjach.

Książka pełna jest mocnych obrazów, które zostają w pamięci. Najbardziej sugestywna to metafora ignorantia vulgaris – chwastu, którego nie da się wytępić, tak jak nie da się wyrugować społecznej głupoty. Innym punktem wpływu jest przykład Abrahama, gotowego złożyć syna w ofierze – symbol ślepego posłuszeństwa wobec autorytetu. W pamięć zapada też groteskowa odpowiedź „bardzo często wierny”, ilustrująca absurd ucieczki przed jednoznacznością. W warstwie współczesnej wybrzmiewa obraz mindfulness jako „nowego narkotyku”, pokazujący, jak praktyka uważności została zbanalizowana do roli rynkowego towaru. Silnym cytatem jest także ostrzeżenie: „Psychoterapia i Temida” – wskazujące na ryzyko, że terapeutyczny dyskurs bywa używany przeciwko pacjentom w procesach prawnych. To właśnie te fragmenty mogą krążyć jako bon moty, streszczając radykalizm i ostrzeżenia autora.

Na osi recenzenckiej Zawracanie statków głupców plasuje się między popularyzacją nauki a ostrą publicystyką ideologiczną. Mocne strony: erudycja, klarowność, talent do przekładania złożonych mechanizmów psychologicznych na zrozumiałe metafory; odwaga w stawianiu tez i konsekwentne tropienie pseudonauki. Słabe strony: ryzyko uproszczeń, które dla specjalistów mogą brzmieć zbyt kategorycznie, a dla laików – zbyt brutalnie. Wartość dla odbiorcy: książka jest przewodnikiem po iluzjach, uczy myśleć krytycznie, a nie tylko konsumować „mądrości” ekspertów. Jej siła leży w mobilizowaniu czytelnika do samodzielnej refleksji – nawet jeśli budzi opór. Na tle polskich publikacji popularnonaukowych to pozycja wyjątkowa, bo nie boi się polaryzacji. W globalnym pejzażu mieści się obok Sagana i Goldacre’a, ale ma własny ton: ostrzejszy, bardziej konfrontacyjny. Ostatecznie oś recenzencka wskazuje, że mamy do czynienia z książką, która dzieli – lecz właśnie dlatego jest potrzebna.

Zawracanie statków głupców to książka, której nie sposób czytać obojętnie. Witkowski proponuje coś więcej niż zbiór esejów – kreśli mapę złudzeń, jakie produkują nauka, kultura i psychoterapia, a zarazem uczy, jak wobec nich zachować intelektualną czujność. To lektura wymagająca: zmusza do konfrontacji z własnymi przyzwyczajeniami, odbiera komfort płynący z gotowych narracji. Jej wartość tkwi w szczerości i bezkompromisowości – nawet jeśli autor bywa nadmiernie kategoryczny, to właśnie ta jednoznaczność stanowi motor dyskusji. W świecie zdominowanym przez „postprawdę” i marketingowe narracje książka działa jak zimny prysznic: nie daje prostych recept, ale dostarcza narzędzi, by samodzielnie je wypracować. To pozycja dla czytelników odpornych na dysonans poznawczy, którzy zamiast wygody wolą trzeźwe myślenie. Witkowski potwierdza swoją pozycję „enfant terrible” polskiej psychologii – i tym tomem stawia poprzeczkę wysoko zarówno sceptykom, jak i obrońcom status quo.

Autor: dr Tomasz Witkowski (ur. 1959) – psycholog, publicysta, pisarz. Założyciel Klubu Sceptyków Polskich. Autor kilkunastu książek, w tym Zakazanej psychologii (2009–2013), Psychoterapii bez makijażu (2015), Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć (2024).

Znaczenie: laureat nagród Racjonalista Roku (2010), Soczewki Focusa (2019), zwycięzca konkursu Script Pro (2023). Publikował w Polsce i za granicą (m.in. Shaping Psychology w USA).

Nowa książka: Zawracanie statków głupców i inne eseje, Wydawnictwo Bez Maski, Wrocław 2025, ISBN 978-83-965553-3-5, 432 s., cena 49,90 złZawracanie statków głupców – PD….

Przedmowa: Roy F. Baumeister (psycholog społeczny, autor Siły woli).

Układ: 4 części, ponad 20 esejów (m.in. „Pochwała jednoznaczności”, „W pułapce autorytetu”, „Mindfulness – panaceum czy nowy narkotyk?”, „Zmagania z traumą”, „Psychoterapia i Temida”).

Michał Chudoliński (ur. 1988 r.) – Krytyk komiksowy i filmowy, scenarzysta, konsultant scenarzystów filmowych. Prowadzi zajęcia z zakresu amerykańskiej kultury masowej – ze szczególnym uwzględnieniem komiksów – na Uniwersytecie Civitas. Pomysłodawca i redaktor prowadzący bloga „Gotham w deszczu” (YouTube: @Gothamwdeszczu). Współzałożyciel Polskiej Fundacji Fantastyki Naukowej. Autor książki „Mroczny Rycerz Gotham – szkice z kultury popularnej” (wyd. Universitas), nominowanej do Nagrody „Debiut Roku 2023” Polskiego Towarzystwa Badań nad Filmem i Mediami oraz Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej. Laureat Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Zawracanie statków głupców i inne eseje – premiera 15 września!

Przeczytaj darmowy fragment.

Zamów książkę klikając TUTAJ

Książka z przedmową Roya F. Baumeistera ukaże się również nakładem Universal Publishers pod tytułem: Recipe for a 21st-Century Childrens’s Crusade. Essays on Culture, Science, and Psychology.

Książka jest zbiorem esejów poświęconych krytycznemu myśleniu, kulturowym modom, mitom, pop-psychologii oraz inwazji kultury terapeutycznej. Od momentu ukazania się zebrała wiele pozytywnych recenzji:


Z charakterystycznym dla siebie zestawieniem fascynujących historii, powściągliwego humoru i przenikliwych spostrzeżeń, Witkowski bezlitośnie rozprawia się z szerokim wachlarzem wpływowych przekonań, fantazji i postprawd. Dogmatycy mogą nie polubić tej książki, ale każdy z żywą ciekawością i otwartym umysłem będzie czytał te eseje z uśmiechem i fascynacją. Współczesna cywilizacja czerpała korzyści z nauki i myśli wielu minionych wieków — a mimo to gubimy się wśród szerokiego asortymentu dezorientujących i wątpliwych twierdzeń. Ta książka to mile widziane wyzwanie dla wielu panoszących się nonsensów.

Profesor Roy Baumeister, Uniwersytet Stanu Floryda, autor Siły woli.

Gorąco polecam tę imponującą kolekcję esejów skupiających się na krytycznej analizie szerokiego zakresu współczesnych problemów, od męskości i uważności po psychoterapię i zwodnicze badania nauk społecznych. To doskonałe antidotum na mieszankę dezinformacji, intelektualnego bełkotu i źle ulokowanego „zdrowego rozsądku”, który tak często udaje mądrość w tych burzliwych czasach.

Prof. James Alcock, York University, Canada, autor Parapsychology – Science Or Magic?


Zawracanie statków głupców to fascynujący zbiór esejów poświęconych najtrudniejszym tematom społecznym – wartości życia, przyszłości pracy i postępu w nauce.

Profesor Brian A. Nosek, Uniwersytet Wirginii, współzałożyciel i dyrektor Center for Open Science


Zawracanie statków głupców Tomasza Witkowskiego, to zbiór prowokacyjnych, tętniących życiem esejów poruszających spectrum tematów: Czy spędzanie czasu na zajęciach pozalekcyjnych jest naprawdę przydatne dla dzieci? Czy lęk i depresja są coraz częstsze? Czy wskaźniki samobójstw rzeczywiście gwałtownie rosną? Jakiego rodzaju wsparcia powinniśmy udzielać osobom, które przeżyły traumę, czy byłoby im lepiej bez niego? Autor, wieloletni przyjaciel naukowego sceptycyzmu, kontynuuje swoją cenną tradycję obalania mitów. Zmusza czytelników do uświadomienia sobie, że to, co uważają za prawdę, może nią nie być i że być może nadszedł czas, aby przemyśleć wiele ze swych cennych przekonań.

Profesor Elizabeth F. Loftus, Uniwersytet Kalifornii, Irvine, autorka The Myth of Repressed Memory

Obraz znaleziony dla: jakub jamrozek

Choć świat akademickiej dyplomacji ceni dziś „wyważone sądy” i „złożoność problemu”, Tomasz Witkowski stawia niewygodną tezę – nauka potrzebuje jednoznaczności. Bez niej, stajemy się pionkami w naukowej grze pozorów. Autor zdejmuje aureolę nieomylności z głów autorytetów – celebrytów i uświadamia nam, jak często akceptujemy nonsensy, celebrujemy pseudonaukę i konserwujemy błędy. Zawracanie statków głupców pozwala zobaczyć, w jakich sytuacjach naszego życia daje o sobie znać „efekt dostępności” i dowiedzieć się, czego nie da nam mindfulness. Uzmysławia również, że „ci, którzy badają błędy w funkcjonowaniu naszego umysłu i złudzenia, którym podlega, sami również im ulegają”, a bezkrytycznie nie znaczy lepiej. To książka dla tych, którzy nie boją się trudnych pytań i nie zadowalają się wygodnymi odpowiedziami.

Jakub Jamrozek, dziennikarz Polskiego Radia


Tomasz Witkowski po raz kolejny mierzy się z tematami tabu w psychologii. Wnosi do dyskusji autokonfrontacyjny sceptycyzm. „Psychole” przy stole tego nie chcą, choć bardzo potrzebują. Witkowski nie tylko zastanawia się nad skomplikowanymi naukowymi aspektami psychologii. Podnosi również wyzwania psychologiczne na poziom etyczny, polityczny i filozoficzny, przypominając nam wszystkim, że nauka to coś więcej niż tylko nauka.

Teddy Winroth, dyplomowany psycholog i psychoterapeuta, Szwecja


Zawracanie statków głupców to przystępna, elokwentna i prowokująca do myślenia analiza szerokiego zakresu współczesnych wyzwań społecznych, z którymi, jak się wydaje, zmagamy się od zawsze. Witkowski rzuca wiele światła na te kwestie, oferując spostrzeżenia równie oświecające, jak niepokojące. Ta ważna i bardzo przystępna książka jest fascynującą lekturą dla wszystkich, którzy są zaniepokojeni problemami powstającymi na styku kultury, nauki i racjonalnego myślenia.

Profesor Michael Heap, kliniczny psycholog sądowy pracujący w Sheffield, Wielka Brytania, autor Universal Awareness: A Theory of the Soul

Książka zmusza do myślenia o różnych problemach – od epigenetyki po alokację ograniczonych zasobów dla ratowania jednostek, a nie bezimiennych, licznych osób. Eseje, choć łatwe w lekturze, to jednak są literaturą naukową – z odniesieniami do źródeł we wszystkich rozdziałach. Gorąco polecam tę książkę!

Prof. Ewa Bartnik, Polska Akademia Nauk

Zawracanie statku głupców to przystępny zbiór prowokujących do myślenia esejów na temat aktualnych kontrowersji w psychologii, psychiatrii, biologii i filozofii.

Prof. Trevor Robbins, University of Cambridge, współautor The Neurobiology of Addiction

Witkowski od lat niestrudzenie tropi pozorne prawdy, którymi karmi nas współczesna kultura. W swojej najnowszej książce odkrywa meandry naszego myślenia, wkrada się do świątyni nauki, żeby zbadać, co kryje się za jej ołtarzami, sprawdza, co zamaskowano kolorowymi dekoracjami pop-psychologii i wściubia nos za fasadą kultury terapeutycznej obnażając jej przekłamania i uproszczenia. Gorąco polecam lekturę książki każdemu, kto nie chce ślizgać się po powierzchni obiegowych przekonań!

Konrad Szołajski, reżyser filmowy, scenarzysta

Nie można przegapić najnowszego zbioru esejów Tomasza Witkowskiego – „enfant terrible polskiej myśli psychologicznej”. Obowiązkowa pozycja dla wszystkich, którzy lubią czuć się zdumieni, zaskoczeni, wyprowadzeni z równowagi. Dla zawsze myślących na przekór i wbrew obowiązującym teoriom. To zawsze się opłaca, choć nigdy nie jest łatwe.

Krystyna Romanowska, dziennikarka.

Posłuchaj dyskusji o tematach poruszanych w książce

Guru biznesu: zbawiciele czy naciągacze?

To tytuł rozmowy, którą dla podcastu Puls Biznesu Out of the Box na tematy poruszane w mojej najnowszej książce Zawracanie statków głupców i inne eseje, przeprowadził ze mną red. Mirosław Konkel.

Dziś podważamy autorytet coachów, mentorów i konsultantów. Pytamy, dlaczego firmy kupują bzdury, a liderzy zrzucają odpowiedzialność na samozwańczych mistrzów życia, kariery i zarządzania Dr Tomasz Witkowski, psycholog i łowca pseudonauki, w rozmowie z Mirosławem Konkelem odpowiada na pytania:

• Guru samorozwoju: wizjonerzy czy naciągacze?

• Dlaczego biznes woli slajdy od psychologii?

• Po co liderom odpowiedzialność, jeśli jest coaching?

• Jak myśleć samodzielnie w świecie terapeutycznych mód?

To odcinek dla wszystkich, którzy zamiast żyć na autopilocie lub pod dyktando dziwacznych nauk, i wolą samodzielnie myśleć – nawet jeśli to trudniejsze.

Poprzednia rozmowa z Pulsem Biznesu:

Nie wzoruj się na najlepszych


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Przesada psychologii, psychologia przesady

Piąta rozmowa w podcaście „Kroniki odchodzenia od rozumu”: o „żałobie po wyborach”, nadużywaniu słowa trauma, epidemii samotności i o tym, dlaczego tracimy poczucie proporcji.

To tytuł piątej już rozmowy, którą dla podcastu Kroniki odchodzenia od rozumu przeprowadzili ze mną dr Katarzyna Szumlewicz i red. Bojan Stanisławski. Ponownie rozmawiamy po części o sprawach bieżących, po części o problemach poruszanych w mojej najnowszej, przygotowywanej do druku książce Zawracanie statków głupców i inne eseje. Zapraszam do wysłuchania!

O czym rozmawialiśmy

Po wyborach w internecie pojawiły się propozycje psychologicznej pomocy w „przepracowaniu żałoby” po przegranej kandydata. To absurdalne, ale przede wszystkim szkodliwe. Tracimy skalę, która pozwala odróżniać wagę zdarzeń: stawiamy na jednej półce śmierć partnera, z którym przeżyliśmy kilkadziesiąt lat, i wybór polityka, którego nigdy nie spotkamy.

Tak samo jest z traumą. Osoby z zespołem stresu pourazowego potrafią przez dziesięciolecia cierpieć na bezsenność i nawracające wspomnienia. Dziś traumą nazywamy to, że ktoś na nas nakrzyczał w pracy albo wyśmiał nas w internecie. Rozczulanie się nad sobą i podtrzymywanie emocjonalnego rozchwiania to prosta droga do zaburzeń, a nie do zdrowia.

Rozmawiamy też o tym, dlaczego część elit i akademii podporządkowuje się tym modom: najłatwiej coś w ten sposób ugrać, a przy okazji wejść w rolę celebryty. Ludzie, zamknięci w bańkach mediów społecznościowych, coraz gorzej odróżniają autorytet od blagiera. A na „epidemię samotności” psychologia znała kiedyś proste lekarstwo: pomaganie innym. Odwiedź babcię, której nikt nie odwiedza – trzeba przekroczyć własne „ja” i zachować poczucie proporcji.

O modach, które psychologia sprzedaje jako naukę, piszę w zbiorach esejów „Zawracanie statków głupców” i „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”.

Inne moje rozmowy w Kronikach odchodzenia od rozumu

Ignorancja jako cnota i mit złej natury ludzkiej

O mojej najnowszej książce w „Kronikach odchodzenia od rozumu”

Jak się gotuje żabę? Raport Cass i pliki WPATH

Kuszenie młodego Wertera


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Ignorancja jako cnota i mit złej natury ludzkiej

Czwarta rozmowa w podcaście „Kroniki odchodzenia od rozumu”: ignorancja przebrana za otwartość, sfałszowany eksperyment Zimbardo, mit złej natury ludzkiej i epidemia samotności.

To tytuł czwartej już rozmowy, którą dla podcastu Kroniki odchodzenia od rozumu przeprowadzili ze mną Katarzyna Szzumlewicz i Bojan Stanisławski. Tym razem rozmawiamy o problemach poruszanych w mojej najnowszej, przygotowywanej do druku książce Zawracanie statków głupców i inne eseje. Zapraszam do wysłuchania!

O czym rozmawialiśmy

Rozmawialiśmy o tematach z książki, która wtedy dopiero miała się ukazać – „Zawracania statków głupców”. Pierwszym była ignorancja, dziś często przedstawiana w ładnym opakowaniu wieloznaczności i otwartości. Psychologia jest nauką empiryczną i nie mogą być w niej jednocześnie prawdziwe wzajemnie sprzeczne twierdzenia. Gdy pluralizm epistemologiczny zamienia się w pluralizm metodologiczny, a każde podejście traktujemy z równym szacunkiem, relatywizujemy rzeczywistość. Postmodernizm chętnie przykłada do tego rękę: zamiast rzeczywistości mamy już tylko sądy o niej i konstrukty językowe.

Drugim tematem był mit złej natury ludzkiej i fałszowanie eksperymentów. Stanfordzki eksperyment więzienny Zimbardo był bardziej reality show niż nauką. Analiza nagrań i rozmowy z uczestnikami pokazały, że Zimbardo aktywnie zachęcał strażników do agresji, a ich „własne” pomysły pochodziły od konsultanta więziennego. W brytyjskiej replikacji z udziałem BBC efekt w ogóle nie wystąpił – więźniowie i strażnicy zawarli sojusz przeciwko eksperymentatorowi.

Zło w człowieku może się ujawnić, ale zwykle potrzebuje inspiracji z zewnątrz. Już w latach 60. Albert Bandura pokazał, że dzieci naśladują agresję, którą oglądają, a my wciąż nie wyciągamy z tego wniosków. Mówiliśmy też o biologicznych korzeniach moralności, w tym o roli wstrętu, i o „epidemii samotności”, która w moim przekonaniu szkodzi dobrostanowi bardziej niż sama samotność.

Te wątki rozwijam w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”, a o fałszerstwach w psychologii piszę też w „Zakazanej psychologii”.

Inne moje rozmowy w Kronikach odchodzenia od rozumu

O mojej najnowszej książce w „Kronikach odchodzenia od rozumu”

Jak się gotuje żabę? Raport Cass i pliki WPATH

Kuszenie młodego Wertera


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.