Człowiek do naprawy – recenzja powieści DEFEKT

Zapraszam do lektury recenzji mojej najnowszej powieści. Autorem recenzji jest Michał Chudoliński – scenarzysta i krytyk filmowy, znawca amerykańskiej kultury masowej.

Człowiek do naprawy

Michał potrafi zobaczyć mechanizm tam, gdzie inni widzą tylko chaos. Jest wybitnie zdolnym chemikiem, myśli szybko, precyzyjnie i bez większego zainteresowania społecznym teatrem. Problem zaczyna się wtedy, gdy otoczenie uznaje, że właśnie to wymaga naprawy. „Defekt” Tomasza Witkowskiego można czytać jako powieść o psychoterapii, ale ciekawsza okazuje się jako opowieść o przemocy normalności: o świecie, który chętnie deklaruje szacunek dla indywidualności, dopóki indywidualność zachowuje się zgodnie z instrukcją.

Już pierwsze sceny dobrze ustawiają napięcie tej historii. Michał jest chłopakiem, którego koledzy traktują trochę jak żywą bazę danych: pożyczają od niego rozwiązania zadań, korzystają z jego pamięci, podziwiają intelekt, ale niekoniecznie widzą w nim pełnoprawnego uczestnika grupy. On sam długo nie odczuwa tego jako tragedii. Nauka daje mu wystarczająco dużo satysfakcji, a czas – po ciężkiej chorobie i utracie rodziców – traktuje jak zasób, którego nie chce marnować. Witkowski od początku buduje więc bohatera nie tyle „samotnego”, ile urządzonego po swojemu. To ważne rozróżnienie.

Prawdziwy konflikt zaczyna się nie wtedy, gdy Michał odkrywa swoją inność, lecz wtedy, gdy inni nadają jej rangę wady. Wyróżniający się student zostaje odsunięty od zespołu badawczego nie z powodu braku kompetencji, ale dlatego, że źle oceniono jego umiejętność współpracy. Podczas jednego z ćwiczeń grupowych samodzielnie rozwiązuje problem i jest zdziwiony pretensjami kolegów: przecież osiągnął cel. Dla grupy ważny okazuje się jednak nie tylko rezultat, lecz także rytuał dochodzenia do niego. W tym miejscu „Defekt” stawia jedno ze swoich najlepszych pytań: czy człowiek ma obowiązek nie tylko dobrze funkcjonować, ale również funkcjonować w społecznie zatwierdzony sposób?

Witkowski ciekawie pokazuje, jak szybko różnica może zostać przetłumaczona na język niedostosowania. Michał słyszy, że coś jest nie tak z jego komunikacją, relacjami i zachowaniem w grupie. Po rozstaniu z Izą zaczyna już mówić o sobie jak o urządzeniu z usterką. Tytułowy „defekt” nie jest więc od początku obiektywnym faktem. Najpierw jest cudzą interpretacją, później diagnozą przyjętą przez samego bohatera. To jeden z najbardziej przejmujących procesów w książce: człowiek, który wcześniej miał jasno określone cele, zaczyna patrzeć na siebie oczami tych, którzy uznali go za niewłaściwego.

Dlatego psychoterapia jest w tej powieści ważna, ale nie wyczerpuje jej sensu. Michał trafia do gabinetu z myśleniem charakterystycznym dla naukowca: istnieje problem, więc należy znaleźć jego przyczynę i metodę naprawy. Tymczasem im dłużej próbuje analizować siebie, tym bardziej niepewny staje się własnych decyzji. Kolejne interpretacje, powroty do traumatycznych wspomnień i koncentracja na emocjach zaczynają wypierać to, co wcześniej organizowało jego życie. Witkowski przedstawia ten proces jednoznacznie krytycznie. Nie jest to neutralny portret psychoterapii, lecz polemiczna opowieść o sytuacji, w której narzędzie pomocy przejmuje kontrolę nad językiem, za pomocą którego człowiek zaczyna opisywać samego siebie.

Ta ostrość ma dwie konsekwencje. Z jednej strony nadaje powieści energię. „Defekt” nie udaje bezstronnego studium przypadku i nie rozmywa konfliktu w wygodnych półtonach. Z drugiej – chwilami teza staje się silniejsza od fabuły. Szczególnie w późniejszych partiach książka zaczyna objaśniać własny sens z taką dokładnością, jakby czytelnikowi nie można było pozostawić przestrzeni na własny wniosek. Najciekawszy Witkowski jest wtedy, gdy pokazuje sytuacje, a nie wtedy, gdy je podsumowuje. Scena zespołowego zadania, rozstanie z Izą czy rozmowy Michała z bratem Grzegorzem mówią o bohaterze więcej niż najbardziej precyzyjna diagnoza wypowiedziana na końcu.

Szczególnie dobrze działa przy tym metaforyka nauki. Michał wierzy w mechanizmy, modele i możliwość dotarcia do pierwszego błędu w równaniu. Brat Grzegorz przypomina mu biblijną historię żony Lota i radzi, by zamiast bez końca cofać się do ostatniej pomyłki, wrócił do punktu wyjścia. Ten motyw powraca w książce jak refren. Jest zarazem instrukcją rozwiązywania problemów i metaforą życia: jeśli przyjęliśmy fałszywe założenie na początku, kolejne korekty mogą tylko prowadzić nas coraz sprawniej w złą stronę. W przypadku Michała takim założeniem staje się przekonanie, że jego odmienność musi być defektem.

Jeszcze ciekawszy jest motyw imitacji. Bohater z czasem uczy się zachowań, które dają mu społeczną akceptację. Obserwuje, jak poruszają się po świecie ludzie tacy jak Waldek: swobodni, ekspansywni, pewni siebie. Potrafi przyswoić ich kod tak samo, jak przyswaja skomplikowane reguły naukowe. Z zewnątrz zaczyna funkcjonować lepiej. Problem polega na tym, że sukces zostaje okupiony rolą. To bardzo współczesny fragment „Defektu”, bo dotyczy nie tylko osób wybitnie uzdolnionych czy społecznie nieporadnych. Większość z nas zna choćby łagodniejszą wersję tego mechanizmu: mówi inaczej w pracy, inaczej w domu, uczy się oczekiwanej ekspresji, tonu, gestów i reakcji. Granica między kompetencją społeczną a udawaniem bywa niepokojąco cienka.

W tym sensie książka wychodzi daleko poza historię jednostki poddanej terapii. Jest opowieścią o prokrustowym łożu normalności. Instytucje, grupa rówieśnicza, związek, uczelnia, rynek pracy, a nawet język pomagania mają własne wyobrażenie tego, jak powinien wyglądać dobrze funkcjonujący człowiek. Każde z tych miejsc potrafi nagradzać indywidualność, ale tylko do chwili, gdy nie komplikuje ona procedur i relacji. Geniusz jest mile widziany, jeśli przychodzi punktualnie, potrafi uczestniczyć w small talku i nie wprawia innych w dyskomfort. Oryginalność zostaje zaakceptowana pod warunkiem, że nauczy się zachowywać jak przeciętność.

To także powieść o cenie, jaką płacimy za pomylenie akceptacji z upodobnieniem. Iza, Waldek, brat Grzegorz czy później Agnieszka widzą Michała z różnych stron i czegoś innego od niego potrzebują. Witkowski nie sprowadza wszystkich relacji do prostego schematu oprawca–ofiara. Iza nie odchodzi dlatego, że chce go ukarać; rozumie, że ich potrzeby są inne. Waldek bywa hałaśliwy i powierzchowny, ale jest jednym z niewielu ludzi, którzy od początku uznają wartość przyjaciela bez domagania się, aby najpierw stał się kimś innym. Dzięki temu powieść przypomina, że presja społeczna najczęściej nie przychodzi w postaci jawnej przemocy. Częściej pojawia się jako troska, rada, ocena kompetencji albo zachęta do „pracy nad sobą”.

Najbardziej interesujące pytanie „Defektu” brzmi więc nie: co jest nie tak z Michałem? Brzmi ono: kto otrzymuje prawo do określania, co w człowieku jest wadą? Czy brak potrzeby intensywnego życia społecznego jest problemem samym w sobie, czy dopiero staje się nim w środowisku, które premiuje określony typ osobowości? Czy rozwój zawsze oznacza dodawanie nowych kompetencji, czy czasem polega na obronie tych cech, których otoczenie nie potrafi zrozumieć? Witkowski nie ukrywa własnej odpowiedzi, ale właśnie te pytania zostają z czytelnikiem dłużej niż najbardziej kategoryczne sądy powieści.

„Defekt” nie jest książką subtelną w każdej swojej warstwie. Bywa publicystyczna, a jej krytyka psychoterapii momentami porządkuje świat zbyt wygodnie. Jednocześnie ma w sobie coś, czego brakuje wielu powieściom psychologicznym: wyraźny konflikt idei i bohatera, którego odmienność nie jest tylko dekoracją fabularną. Michał fascynuje właśnie dlatego, że trudno go zmieścić w gotowej kategorii. Można się z nim nie zgadzać, można irytować się jego społeczną ślepotą, ale łatwo zrozumieć jego lęk przed życiem według cudzego scenariusza.

I dlatego warto czytać „Defekt” szerzej, niż podpowiada opis wydawniczy. To nie tylko historia zdolnego studenta, kolejnych związków i terapii wymykającej się spod kontroli. To gorzka powieść o społeczeństwie, które lubi mówić o autentyczności, a jednocześnie bezustannie szkoli nas z bycia bardziej podobnymi do innych. Tytuł okazuje się wówczas przewrotny. Być może najważniejszy defekt nie tkwi w Michale. Być może tkwi w naszej potrzebie, by każdego człowieka dopasować do jednego wzoru – nawet jeśli po drodze trzeba odciąć wszystko, co w nim najbardziej własne.

31 sierpnia 2026

Przeczytaj recenzję w Magazynie Esensja klikając TUTAJ

Nie oglądaj się żono Lota
przetnij czerwony sznur
pomiędzy sercem a domem
w płomieniach (…)
bo skamieniejesz
przemieniona w bryłę goryczy
i stężałych łez

Krystyna Szymonowicz

ZAMÓW KSIĄŻKĘ

Defekt Tomasza Witkowskiego to intrygująca proza, która wciąga czytelnika w świat nauki, emocji i skomplikowanych relacji międzyludzkich. Autor, znany ze swojego wnikliwego spojrzenia na ludzki umysł i psychologię, w tej powieści umiejętnie łączy fabularną lekkość z głębszą refleksją nad tym, co oznacza „być normalnym” w świecie pełnym społecznych oczekiwań.
Główny bohater książki, Michał, to utalentowany, wręcz genialny student chemii. Dla niego rzeczywistość opiera się na twardych prawach, wzorach i przewidywalnych reakcjach. Zupełnie inaczej wygląda jego życie towarzyskie: Michał gubi się w niuansach relacji społecznych i nie potrafi intuicyjnie odczytywać intencji innych ludzi.
Przełomem staje się moment, w którym odrzuca go zespół badawczy, do którego chce dołączyć i odchodzi od niego dziewczyna. Michał zaczyna podejrzewać, że źródło problemów może leżeć w nim samym. Trafia na psychoterapię z mocnym przekonaniem, że kilka spotkań wystarczy, by naprawić jego domniemany defekt. Szybko przekonuje się jednak, że nie jest to tak proste, jak się spodziewał….
Książka stawia uniwersalne pytanie o cenę, jaką płacimy za próbę wtłoczenia swojej unikalnej osobowości w sztywne ramy społecznych standardów.
Witkowski posługuje się precyzyjnym, zdradzającym jego analityczne zacięcie językiem, dzięki czemu fabuła rozwija się w dynamicznym tempie. Autor nie ocenia swojego bohatera wprost, lecz pozwala czytelnikowi współuczestniczyć w jego wewnętrznej transformacji. Powieść unika taniego patosu czy podręcznikowego dydaktyzmu – zamiast tego serwuje pełnokrwistą historię o poszukiwaniu własnego miejsca w świecie.
Defekt to dojrzała, poruszająca i skłaniająca do refleksji lektura. Tomasz Witkowski udowadnia, że potrafi pisać nie tylko o psychologii w ujęciu popularnonaukowym, ale tworzy również wciągające portrety psychologiczne w formie literackiej. To znakomita propozycja dla każdego, kto lubi powieści zmuszające do myślenia i stawiające trudne pytania o granice ludzkiego poznania i akceptacji.

Cytaty z książki:

Największą radość daje wiedza, nie tajemnica, która ma swoje źródło w niewiedzy.

Mali ludzie nie zapominają i nie wybaczają wielkości.

Marzenia nie są po to, by je realizować za wszelką cenę. Są po to, by cię prowadzić.

Świat nie pyta o intencje. Pyta o skutki.

Zimna herbata robi się gorzka. A życie jest wystarczająco gorzkie bez tego.

Tomasz Witkowski i wojna o prawo do niewygodnej prawdy – recenzja mojej najnowszej książki

Autorem recenzji jest Michał Chudoliński – filmoznawca i znawca amerykańskiej kultury masowej. Recenzja ukazała się na blogu Gotham w deszczu. Zapraszam do lektury!

W czasach, gdy nauka coraz częściej musi przepraszać za swoje wnioski, a uniwersytety uczą się zarządzać wrażliwością zamiast sporami, Zawracanie statków głupców i inne eseje Tomasza Witkowskiego brzmi jak akt intelektualnego nieposłuszeństwa. To książka o tym, jak kultura wiedzy zamienia się w kulturę komfortu – i o tym, dlaczego bez odwagi do jednoznaczności prawda zaczyna przegrywać z narracją.

Dr Tomasz Witkowski jawi się w Zawracaniu statków głupców nie tylko jako autor, lecz jako figura intelektualna – jeden z ostatnich w polskiej przestrzeni publicznej reprezentantów radykalnego racjonalizmu, który nie myli sceptycyzmu z cynizmem ani empatii z rezygnacją z prawdy. Jego pozycja „enfant terrible” polskiej psychologii nie wynika z potrzeby prowokacji, lecz z konsekwentnego uporu, by traktować naukę jako narzędzie selekcji twierdzeń, a nie jako magazyn równoprawnych narracji. Witkowski od lat zajmuje miejsce niewygodne: między akademią a mediami, między badaniami a kulturą, między terapią a jej krytyką – i właśnie stąd bierze się jego siła. W świecie, w którym coraz więcej intelektualistów wybiera bezpieczeństwo plemienne zamiast ryzyka sporu, jego projekt pozostaje głęboko klasyczny: obrona idei, że wiedza musi być zdolna do powiedzenia „nie”, nawet jeśli to „nie” jest społecznie kosztowne.

Przypadek cancellingu dr. Tomasza Witkowskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim stał się w istocie żywą ilustracją tez, które formułuje on w Zawracaniu statków głupców: oto mechanizm miękkiej cenzury, w którym argumenty zostają zastąpione zarządzaniem „komfortem” i „bezpieczeństwem”, a debata – administracyjną decyzją. Usunięcie go z programu konferencji Psychodebiuty nie było reakcją na treść planowanego wykładu o psychologii opartej na dowodach, lecz na przypisane mu poglądy wyrażane w mediach społecznościowych, co wprost narusza elementarne standardy akademickie. Znamienne, że to właśnie prof. Dariusz Doliński – wybitny psycholog zaproszony w jego miejsce – nazwał tę decyzję „absolutnie naganną” i przypomniał, że nauka istnieje po to, by konfrontować stanowiska, a nie przed nimi uciekać. Równie jednoznaczne było stanowisko Rzeczniczki Praw i Wartości Akademickich UJ, która uznała usunięcie prelegenta ze względu na jego poglądy za niezgodne ze standardami Akademii i przekazała sprawę najwyższym władzom uczelni. Ten epizod odsłania paradoks współczesnego uniwersytetu: instytucja powołana do obrony wolności myślenia coraz częściej kapituluje przed presją wrażliwości i aktywizmu, zamieniając spór poznawczy w procedurę wykluczenia. W tym sensie los Witkowskiego nie jest marginesem jego książki, lecz jej najbardziej bolesnym, realnym przypisem.

W tej perspektywie cancel culture przestaje być wyłącznie obyczajowym konfliktem o wrażliwości i tożsamości, a ujawnia się jako zjawisko epistemologiczne – mechanizm zarządzania tym, co wolno wiedzieć, badać i wypowiadać. Witkowski pokazuje, że wykluczanie niewygodnych głosów nie niszczy jedynie karier, lecz przede wszystkim paraliżuje proces korekty błędu, który jest sercem nauki. Gdy za krytykę metod, danych lub interpretacji grozi ostracyzm, uczeni uczą się nie tego, jak dochodzić do prawdy, lecz jak unikać konfliktu z dominującą narracją. W efekcie fałszywe teorie mogą trwać latami nie dlatego, że są dobre, lecz dlatego, że stały się społecznie chronione. Zawracanie statków głupców pokazuje więc cancel culture jako formę miękkiej cenzury poznawczej: system, w którym kurs nauki nie jest korygowany przez fakty, lecz przez strach przed wykluczeniem.

Witkowski bardzo konsekwentnie pokazuje też naukę nie jako neutralną maszynę do produkcji prawdy, lecz jako system władzy – pole, w którym krążą pieniądze, prestiż, wpływy i kapitał symboliczny. W Zawracaniu statków głupców naukowe teorie, szkoły i mody jawią się nie tylko jako rezultaty badań, lecz jako instytucjonalne koalicje interesów, chronione przez granty, media i autorytety-celebrytów. W takim układzie nie liczy się już, co jest najbardziej trafne empirycznie, lecz to, co jest politycznie bezpieczne, medialnie nośne i kompatybilne z dominującymi wrażliwościami. Witkowski demaskuje ten mechanizm bez złudzeń: pokazuje, że „wyważone sądy” i „potrzeba dalszej debaty” często nie są przejawem naukowej pokory, lecz strategią utrzymania status quo. Nauka, która boi się jednoznaczności, zaczyna przypominać administrację narracji – zarządza tym, co wolno powiedzieć, zamiast bezwzględnie testować to, co jest prawdziwe.

Styl Witkowskiego jest integralną częścią jego projektu poznawczego: to nie chłodny język artykułu naukowego ani publicystyczna retoryka oburzenia, lecz esej polemiczny jako narzędzie epistemologiczne. Autor pisze tak, jak myśli – w ruchu, w sporze, poprzez przykłady, anegdoty i logiczne cięcia, które mają obnażać złudzenia, a nie tylko je opisywać. Ta forma, bliska tradycji Hitchensa, Dennetta czy Dawkinsa z najlepszych lat, przywraca intelektualnej debacie dramatyzm: każde twierdzenie jest tu stawką, a każda niejednoznaczność – potencjalnym ukryciem błędu. Dzięki temu Zawracanie statków głupców czyta się nie jak podręcznik, lecz jak thriller o wiedzy – książkę, w której napięcie rodzi się z pytania, czy kultura będzie jeszcze zdolna odróżniać dowód od narracji, a prawdę od tego, co tylko dobrze brzmi.

Zawracanie statków głupców i inne eseje Tomasza Witkowskiego to książka, która działa jak intelektualny defibrylator – przywraca krążenie tam, gdzie dyskusja publiczna, naukowa i medialna ugrzęzła w wygodnym półśnie „wyważonych opinii”. Już w przedmowie Roy F. Baumeister rozbraja złudzenie, że kultura jest prostą maszyną do produkowania prawdy: pokazuje raczej pole walki między informacją a interesem, między wiedzą a tym, co „opłaca się” wierzyć. Witkowski wpisuje się w tę diagnozę bezkompromisowo: tropi mechanizmy, dzięki którym fałsz potrafi zyskiwać status zdrowego rozsądku, a pseudonauka – instytucjonalnej normalności. To nie jest zbiór felietonów do poduszki, lecz mapa minowa współczesnej kultury wiedzy.

Jednym z najmocniejszych „punktów wpływu” książki jest pojęcie epistemologii subtraktywnej – dodawania przez odejmowanie, czyli świadomego usuwania błędnych teorii, złych metod i wygodnych iluzji zamiast ich niekończącego się dokładania do już przeładowanego systemu przekonań. W eseju Pochwała jednoznaczności Witkowski pokazuje, jak nauki społeczne ugrzęzły w kulcie niejednoznaczności: 45 szkół psychologii, ponad 600 nurtów psychoterapii – i żadnej odwagi, by powiedzieć, że część z nich po prostu nie działa albo jest fałszywa. To uderza w samo serce „kultury terapeutycznej”, w której niejednoznaczność stała się tarczą chroniącą przed odpowiedzialnością. Witkowski – w duchu Poppera i Hitchensa – przywraca myśleniu binarną ostrość tam, gdzie naprawdę jest ona potrzebna: albo coś działa, albo jest humbugiem.

W jednym z najciekawszych, choć nie zawsze wprost nazwanych, wymiarów Zawracania statków głupców Witkowski rozprawia się z tym, co można by nazwać kulturą komfortu poznawczego – systemem, w którym wiedza przestaje służyć orientacji w rzeczywistości, a zaczyna pełnić funkcję psychologicznego środka uspokajającego. W tej logice nie pytamy już, czy dana teoria jest prawdziwa, tylko czy „nie rani”, czy „wspiera”, czy „jest bezpieczna dla tożsamości”. Nauka – zwłaszcza psychologia – zostaje wprzęgnięta w przemysł ukojenia: ma normalizować lęk, afirmować subiektywne przeżycia i produkować narracje terapeutyczne zamiast trudnych rozstrzygnięć. Witkowski pokazuje, że ta miękka epistemologia nie jest niewinnym humanizmem, lecz strukturalnym mechanizmem obronnym kultury, która boi się konfliktu z faktami. W świecie, w którym prawda konkuruje z dobrostanem emocjonalnym, coraz częściej wygrywa to drugie – a nauka, zamiast narzędzia korekty błędu, staje się kolejną gałęzią przemysłu wellness.

Ale książka nie zatrzymuje się na poziomie metodologicznym – idzie dalej, w stronę polityki wiedzy. Eseje o celebrytyzacji walki z pseudonauką, o mindfulness jako „narkotyku” czy o „Plikach Frankensteina” w terapii pokazują, jak nauka staje się dziś towarem w obiegu medialnym i ideologicznym. Witkowski demaskuje mechanizm, w którym autorytet zastępuje dowód, a narracja wypiera dane – co widać także w głośnych konfliktach wokół jego osoby i wolności debaty akademickiej. Zawracanie statków głupców to w istocie książka o tym, jak bronić przestrzeni wspólnej racjonalności w czasach, gdy każdy chce mieć „swoją prawdę”. Lektura niewygodna, ale konieczna – bo tylko taka może jeszcze próbować zawrócić statki płynące dumnie w stronę intelektualnej katastrofy.

Książka pełna jest mocnych obrazów, które zostają w pamięci. Najbardziej sugestywna to metafora ignorantia vulgaris – chwastu, którego nie da się wytępić, tak jak nie da się wyrugować społecznej głupoty. Innym punktem wpływu jest przykład Abrahama, gotowego złożyć syna w ofierze – symbol ślepego posłuszeństwa wobec autorytetu. W pamięć zapada też groteskowa odpowiedź „bardzo często wierny”, ilustrująca absurd ucieczki przed jednoznacznością. W warstwie współczesnej wybrzmiewa obraz mindfulness jako „nowego narkotyku”, pokazujący, jak praktyka uważności została zbanalizowana do roli rynkowego towaru. Silnym cytatem jest także ostrzeżenie: „Psychoterapia i Temida” – wskazujące na ryzyko, że terapeutyczny dyskurs bywa używany przeciwko pacjentom w procesach prawnych. To właśnie te fragmenty mogą krążyć jako bon moty, streszczając radykalizm i ostrzeżenia autora.

Na osi recenzenckiej Zawracanie statków głupców plasuje się między popularyzacją nauki a ostrą publicystyką ideologiczną. Mocne strony: erudycja, klarowność, talent do przekładania złożonych mechanizmów psychologicznych na zrozumiałe metafory; odwaga w stawianiu tez i konsekwentne tropienie pseudonauki. Słabe strony: ryzyko uproszczeń, które dla specjalistów mogą brzmieć zbyt kategorycznie, a dla laików – zbyt brutalnie. Wartość dla odbiorcy: książka jest przewodnikiem po iluzjach, uczy myśleć krytycznie, a nie tylko konsumować „mądrości” ekspertów. Jej siła leży w mobilizowaniu czytelnika do samodzielnej refleksji – nawet jeśli budzi opór. Na tle polskich publikacji popularnonaukowych to pozycja wyjątkowa, bo nie boi się polaryzacji. W globalnym pejzażu mieści się obok Sagana i Goldacre’a, ale ma własny ton: ostrzejszy, bardziej konfrontacyjny. Ostatecznie oś recenzencka wskazuje, że mamy do czynienia z książką, która dzieli – lecz właśnie dlatego jest potrzebna.

Zawracanie statków głupców to książka, której nie sposób czytać obojętnie. Witkowski proponuje coś więcej niż zbiór esejów – kreśli mapę złudzeń, jakie produkują nauka, kultura i psychoterapia, a zarazem uczy, jak wobec nich zachować intelektualną czujność. To lektura wymagająca: zmusza do konfrontacji z własnymi przyzwyczajeniami, odbiera komfort płynący z gotowych narracji. Jej wartość tkwi w szczerości i bezkompromisowości – nawet jeśli autor bywa nadmiernie kategoryczny, to właśnie ta jednoznaczność stanowi motor dyskusji. W świecie zdominowanym przez „postprawdę” i marketingowe narracje książka działa jak zimny prysznic: nie daje prostych recept, ale dostarcza narzędzi, by samodzielnie je wypracować. To pozycja dla czytelników odpornych na dysonans poznawczy, którzy zamiast wygody wolą trzeźwe myślenie. Witkowski potwierdza swoją pozycję „enfant terrible” polskiej psychologii – i tym tomem stawia poprzeczkę wysoko zarówno sceptykom, jak i obrońcom status quo.

Autor: dr Tomasz Witkowski – doktor psychologii, pisarz i publicysta. Ekspert w zakresie psychologii, krytycznego myślenia i przenikania pseudonauki do nauki. Autor książek „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje”, „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”, „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”, trylogii „Zakazana psychologia – tom I Pomiędzy nauką a szarlatanerią, tom II Nauka kultu cargo i jej owoce, tom III O cnotach, przywarach i uczynkach małych wielkich uczonych” i innych.

Znaczenie: laureat nagród Racjonalista Roku (2010), Soczewki Focusa (2019), zwycięzca konkursu Script Pro (2023). Publikował w Polsce i za granicą (m.in. Shaping Psychology w USA).

Nowa książka: Zawracanie statków głupców i inne eseje, Wydawnictwo Bez Maski, Wrocław 2025, ISBN 978-83-965553-3-5, 432 s., cena 49,90 zł

Przedmowa: Roy F. Baumeister (psycholog społeczny, autor Siły woli).

Układ: 4 części, ponad 20 esejów (m.in. „Pochwała jednoznaczności”, „W pułapce autorytetu”, „Mindfulness – panaceum czy nowy narkotyk?”, „Zmagania z traumą”, „Psychoterapia i Temida”).

Michał Chudoliński (ur. 1988 r.) – Krytyk komiksowy i filmowy, scenarzysta, konsultant scenarzystów filmowych. Prowadzi zajęcia z zakresu amerykańskiej kultury masowej – ze szczególnym uwzględnieniem komiksów – na Uniwersytecie Civitas. Pomysłodawca i redaktor prowadzący bloga „Gotham w deszczu” (YouTube: @Gothamwdeszczu). Współzałożyciel Polskiej Fundacji Fantastyki Naukowej. Autor książki „Mroczny Rycerz Gotham – szkice z kultury popularnej” (wyd. Universitas), nominowanej do Nagrody „Debiut Roku 2023” Polskiego Towarzystwa Badań nad Filmem i Mediami oraz Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej. Laureat Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej. Obecnie pisze dla Plus Minus Rzeczpospolitej i CD-Action.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Manifest racjonalisty w epoce postprawdy – recenzja mojej najnowszej książki

Autorem recenzji jest Michał Chudoliński – filmoznawca i znawca amerykańskiej kultury masowej. Recenzja ukazała się na blogu Gotham w deszczu. Zapraszam do lektury!

Nowa książka Tomasza Witkowskiego nie jest zwykłym zbiorem felietonów o psychologii. To prowokacyjny esej wielogłosowy, w którym autor – od lat znany jako „enfant terrible” polskiej psychologii – stawia pytania o granice nauki, rolę autorytetu i iluzje, w jakie uwikłane jest współczesne społeczeństwo. Zawracanie statków głupców i inne eseje to zarazem kontynuacja wcześniejszych sporów Witkowskiego z psychoterapią i pseudonauką, jak i próba napisania podręcznika krytycznego myślenia na XXI wiek.

Zawracanie statków głupców i inne eseje Tomasza Witkowskiego ukazuje się nakładem wrocławskiego wydawnictwa Bez Maski w 2025 roku. To oficyna, która od lat specjalizuje się w literaturze racjonalistycznej i krytycznej wobec pseudonauki, publikując m.in. wcześniejsze tomy autora, jak trylogia Zakazana psychologia czy Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć. Najnowsza książka wpisuje się w ten program, ale jednocześnie go poszerza – nie jest bowiem wyłącznie polemiką z psychoterapią czy naukami społecznymi, lecz szeroką panoramą współczesnych mitów kulturowych. Jej geneza wiąże się z większym projektem eseistycznym: jak zaznacza Roy F. Baumeister w przedmowie, pierwotnie teksty miały tworzyć jedną całość, dopiero w procesie wydawniczym zostały rozdzielone na dwa tomy. Takie rozwiązanie pozwoliło uzyskać lepszą spójność tematyczną – Przepędźcie guru skupiło się na guru codzienności, zaś Zawracanie statków głupców koncentruje się na fałszach kultury, nauki i psychologii. Kontekst wydawniczy obejmuje również żywy międzynarodowy odbiór – rekomendacje takich badaczy jak Elizabeth Loftus czy Brian Nosek sugerują, że nie jest to wyłącznie polska interwencja publicystyczna, ale element globalnej dyskusji o granicach nauki i odpowiedzialności intelektualistów.

Choć Zawracanie statków głupców nie jest narracją fabularną, tom ma wyraźnie przemyślaną dramaturgię. Cztery części książki tworzą rodzaj intelektualnego spektaklu, w którym czytelnik prowadzony jest od diagnozy naszych błędów poznawczych, przez demaskację instytucji nauki, aż po krytykę mód psychologicznych i kultury terapeutycznej. Pierwszy blok – „Meandry myślenia” – otwiera esej o wartości jednoznaczności, stając się programowym manifestem autora. Drugi – „Za ołtarzem nauki” – rozbiera akademickie rytuały, pokazując, jak celebrytyzacja i oportunizm potrafią zafałszować naukową praktykę. Trzecia część – „Pod dekoracjami pop-psychologii” – analizuje modne zjawiska, takie jak mindfulness czy placebo, które w ujęciu Witkowskiego stają się nowymi mitami. Ostatni blok – „Za fasadą kultury terapeutycznej” – to najcięższy akt, gdzie wątki traumy, psychoterapii i prawa łączą się w ostrą diagnozę systemową. Każdy esej ma własną mini-dramaturgię: zaczyna się anegdotą, rozwija polemikę, a kończy uderzającą puentą. W efekcie książka przypomina serię intelektualnych scen, w których racjonalizm mierzy się z irracjonalnym teatrem współczesności.

Eseje Witkowskiego mają wymiar głęboko psychologiczny, ale zarazem antropologiczny – ukazują człowieka jako istotę podatną na złudzenia, która wciąż poszukuje autorytetów i prostych wyjaśnień. Autor odsłania paradoks: nawet badacze błędów poznawczych sami stają się ich ofiarami, a nauka – zamiast mechanizmu samonaprawczego – bywa wehikułem utrwalania iluzji. Witkowski pokazuje, jak lęk przed jednoznacznością czy obawa przed odpowiedzialnością prowadzą uczonych do kompromisów, które zamieniają krytyczne myślenie w rytuał uniku. Jednocześnie sięga po przykłady z życia codziennego i świata zwierząt – eksperymenty Lorenza z małpami czy metafory chwastów – by uzmysłowić, że mechanizmy konformizmu i ślepego naśladownictwa są wpisane w ewolucję. Antropologiczna perspektywa książki podpowiada, że kultura nie jest systemem kumulacji prawdy, lecz zbiorem opowieści służących przetrwaniu grupy. To właśnie dlatego psychoterapia, coaching czy modne teorie genetyczne tak łatwo stają się świeckimi mitami. Witkowski stawia pytanie: czy potrafimy uwolnić się od tej ewolucyjnej skłonności do wiary, skoro to ona pozwoliła nam przeżyć?

Witkowski w Zawracaniu statków głupców konsekwentnie demaskuje mity, które przenikają do dyskursu naukowego i społecznego pod postacią ideologii. Pokazuje, jak psychologia i kultura terapeutyczna zaczynają pełnić funkcję religijnych systemów – oferują proste odpowiedzi, poczucie wspólnoty i obietnicę uzdrowienia. Mindfulness bywa tu „nowym narkotykiem”, epigenetyka – przełomem, którego znaczenie wyolbrzymiono, a trauma – uniwersalnym kluczem do ludzkiego cierpienia. Autor odsłania, że pod tymi narracjami kryją się mechanizmy kontroli i społecznego zarządzania emocjami. Ideologia wkracza także w naukę – zamiast poszukiwania prawdy pojawia się „intelektualna czkawka” postmodernizmu, gdzie każde twierdzenie uznaje się za równoprawne. Witkowski polemizuje z tym relatywizmem, stając po stronie oświeceniowej tradycji jednoznaczności i falsyfikacji. Jego esej staje się nie tylko krytyką psychologii, lecz także diagnozą społeczeństwa, które łatwiej akceptuje pocieszające fikcje niż twarde dane. W tym sensie książka to akt ikonoklazmu wobec nowoczesnych świeckich religii i przypomnienie, że mit – choć bywa potrzebny – potrafi zamknąć drogę do wiedzy.

Styl Witkowskiego balansuje między publicystyką a esejem naukowym – klarowny, ironiczny, pełen anegdot, które rozładowują ciężar argumentacji, ale zarazem obnażają absurd obiegowych przekonań. Autor nie unika mocnych sformułowań („psychole przy stole”, „nowy narkotyk”), które nadają jego tekstom ostrze polemiczne i sprawiają, że nie są one neutralną popularyzacją, lecz świadomym aktem krytyki. Język pełni funkcję retorycznego młota: ma wytrącić czytelnika z komfortu i zmusić go do rewizji poglądów. Z drugiej strony pojawiają się metafory biologiczne i kulturowe – chwast ignorantia vulgaris, statek głupców, ofiara Abrahama – które budują warstwę literacką i poszerzają kontekst refleksji. Witkowski pisze z rytmem i precyzją, w krótkich akapitach, prowadząc czytelnika od anegdoty do twardej konkluzji. Styl jest komunikatywny, ale też konfrontacyjny – ma nie tylko informować, ale i drażnić. W efekcie eseje stają się rodzajem intelektualnych miniatur, które angażują zarówno rozum, jak i emocje, tworząc napięcie charakterystyczne dla literatury polemicznej.

Eseje Witkowskiego sytuują się w długiej tradycji racjonalistycznej polemiki – od Woltera i Hume’a, przez Poppera i Sagana, po współczesnych demaskatorów pseudonauki, takich jak Ben Goldacre czy Steven Pinker. Autor świadomie korzysta z figur i przykładów obecnych w klasycznych tekstach: przypomina słynne falsyfikacje Poppera, zestawia „efekt dostępności” z praktyką codzienności, sięga po obrazy biblijne (Abraham gotów złożyć Izaaka) czy literackie (statek głupców). Interteksty te pełnią funkcję kotwic – czytelnik ma wrażenie, że uczestniczy w rozmowie toczonej przez stulecia na styku filozofii i nauki. Genealogia książki sięga też wcześniejszych publikacji samego autora: Zakazanej psychologii, w której rozbijał mity terapeutyczne, czy Przepędźcie guru…, gdzie brał na celownik autorytety codzienności. Zawracanie statków głupców można więc czytać jako kolejny akt długiej debaty o tym, czym jest prawda i jak odróżnić ją od społecznych iluzji. To wpisanie się w globalny dyskurs, ale i budowanie polskiego wariantu sceptycznej eseistyki, która dotąd miała charakter niszowy.

Pierwsze głosy o Zawracaniu statków głupców wskazują na szeroki rezonans – od entuzjastycznych recenzji światowych autorytetów (Loftus, Nosek, Baumeister) po nieufność części środowiska psychoterapeutycznego w Polsce. Książka już na starcie wpisuje się w polaryzującą tradycję twórczości Witkowskiego: dla jednych to niezbędne antidotum na zalew pseudonauki, dla innych – niebezpieczny atak na autorytet psychologii i terapeutyczną praktykę. Kontrowersje budzi przede wszystkim bezkompromisowy język autora i jego strategia obnażania mitów: krytycy zarzucają mu brak niuansu i publicystyczną ostrość, zwolennicy podkreślają, że tylko taka forma jest w stanie przebić się przez gąszcz modnych półprawd. Dyskusję wywołuje także recepcja zagraniczna – rekomendacje znanych badaczy nadają książce prestiż, ale zarazem stawiają polskie środowisko wobec konieczności konfrontacji z ostrą krytyką. Ostatecznie tom działa jak test lakmusowy: pokazuje, kto gotów jest na trudne pytania i rewizję przekonań, a kto woli trwać w wygodnych narracjach.

Książka pełna jest mocnych obrazów, które zostają w pamięci. Najbardziej sugestywna to metafora ignorantia vulgaris – chwastu, którego nie da się wytępić, tak jak nie da się wyrugować społecznej głupoty. Innym punktem wpływu jest przykład Abrahama, gotowego złożyć syna w ofierze – symbol ślepego posłuszeństwa wobec autorytetu. W pamięć zapada też groteskowa odpowiedź „bardzo często wierny”, ilustrująca absurd ucieczki przed jednoznacznością. W warstwie współczesnej wybrzmiewa obraz mindfulness jako „nowego narkotyku”, pokazujący, jak praktyka uważności została zbanalizowana do roli rynkowego towaru. Silnym cytatem jest także ostrzeżenie: „Psychoterapia i Temida” – wskazujące na ryzyko, że terapeutyczny dyskurs bywa używany przeciwko pacjentom w procesach prawnych. To właśnie te fragmenty mogą krążyć jako bon moty, streszczając radykalizm i ostrzeżenia autora.

Na osi recenzenckiej Zawracanie statków głupców plasuje się między popularyzacją nauki a ostrą publicystyką ideologiczną. Mocne strony: erudycja, klarowność, talent do przekładania złożonych mechanizmów psychologicznych na zrozumiałe metafory; odwaga w stawianiu tez i konsekwentne tropienie pseudonauki. Słabe strony: ryzyko uproszczeń, które dla specjalistów mogą brzmieć zbyt kategorycznie, a dla laików – zbyt brutalnie. Wartość dla odbiorcy: książka jest przewodnikiem po iluzjach, uczy myśleć krytycznie, a nie tylko konsumować „mądrości” ekspertów. Jej siła leży w mobilizowaniu czytelnika do samodzielnej refleksji – nawet jeśli budzi opór. Na tle polskich publikacji popularnonaukowych to pozycja wyjątkowa, bo nie boi się polaryzacji. W globalnym pejzażu mieści się obok Sagana i Goldacre’a, ale ma własny ton: ostrzejszy, bardziej konfrontacyjny. Ostatecznie oś recenzencka wskazuje, że mamy do czynienia z książką, która dzieli – lecz właśnie dlatego jest potrzebna.

Zawracanie statków głupców to książka, której nie sposób czytać obojętnie. Witkowski proponuje coś więcej niż zbiór esejów – kreśli mapę złudzeń, jakie produkują nauka, kultura i psychoterapia, a zarazem uczy, jak wobec nich zachować intelektualną czujność. To lektura wymagająca: zmusza do konfrontacji z własnymi przyzwyczajeniami, odbiera komfort płynący z gotowych narracji. Jej wartość tkwi w szczerości i bezkompromisowości – nawet jeśli autor bywa nadmiernie kategoryczny, to właśnie ta jednoznaczność stanowi motor dyskusji. W świecie zdominowanym przez „postprawdę” i marketingowe narracje książka działa jak zimny prysznic: nie daje prostych recept, ale dostarcza narzędzi, by samodzielnie je wypracować. To pozycja dla czytelników odpornych na dysonans poznawczy, którzy zamiast wygody wolą trzeźwe myślenie. Witkowski potwierdza swoją pozycję „enfant terrible” polskiej psychologii – i tym tomem stawia poprzeczkę wysoko zarówno sceptykom, jak i obrońcom status quo.

Autor: dr Tomasz Witkowski (ur. 1959) – psycholog, publicysta, pisarz. Założyciel Klubu Sceptyków Polskich. Autor kilkunastu książek, w tym Zakazanej psychologii (2009–2013), Psychoterapii bez makijażu (2015), Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć (2024).

Znaczenie: laureat nagród Racjonalista Roku (2010), Soczewki Focusa (2019), zwycięzca konkursu Script Pro (2023). Publikował w Polsce i za granicą (m.in. Shaping Psychology w USA).

Nowa książka: Zawracanie statków głupców i inne eseje, Wydawnictwo Bez Maski, Wrocław 2025, ISBN 978-83-965553-3-5, 432 s., cena 49,90 złZawracanie statków głupców – PD….

Przedmowa: Roy F. Baumeister (psycholog społeczny, autor Siły woli).

Układ: 4 części, ponad 20 esejów (m.in. „Pochwała jednoznaczności”, „W pułapce autorytetu”, „Mindfulness – panaceum czy nowy narkotyk?”, „Zmagania z traumą”, „Psychoterapia i Temida”).

Michał Chudoliński (ur. 1988 r.) – Krytyk komiksowy i filmowy, scenarzysta, konsultant scenarzystów filmowych. Prowadzi zajęcia z zakresu amerykańskiej kultury masowej – ze szczególnym uwzględnieniem komiksów – na Uniwersytecie Civitas. Pomysłodawca i redaktor prowadzący bloga „Gotham w deszczu” (YouTube: @Gothamwdeszczu). Współzałożyciel Polskiej Fundacji Fantastyki Naukowej. Autor książki „Mroczny Rycerz Gotham – szkice z kultury popularnej” (wyd. Universitas), nominowanej do Nagrody „Debiut Roku 2023” Polskiego Towarzystwa Badań nad Filmem i Mediami oraz Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej. Laureat Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Przepędźcie swoich guru, którzy radzą wam jak żyć – nim będzie za późno

To tłumaczenie tytułu mojej pierwszej książki w języku koreańskim, której premiera już wkrótce.

Tych czytelników, którzy czekają na treści zawarte w tej książce w języku polskim zapewniam, że jeszcze w tym roku trafi do ich rąk tom zawierający te eseje. Cóż, od dawna wiadomo, że nie jest się prorokiem we własnym kraju.

Recenzje książki opublikowanej w j. angielskim w 2022 roku:

Recenzja „Fads, Fakes, and Frauds” w SKEPTIKER

Recenzja „Fades, Fakes, and Frauds” w Science-Based Medicine

Recenzja „Fades, Fakes, and Frauds” w „The Skeptical Intelligencer”

Recenzja „Fades, Fakes, and Frauds” w „Folkvett.”


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

„Wścibski ogrodnik” – recenzja „Zakazanej psychologii”

To fragment obszernej recenzji autorstwa prof. Czesława Nosala, która ukazała się w kwietniowym numerze miesięcznika „Nowe Książki”. Zapraszam do lektury całego tekstu:

Udane łączenie popularyzacji wiedzy psychologicznej z krytyką popełnianych błędów i nierzetelności badaczy jest trudnym zadaniem. Wiele zależy od tego jaką koncepcję nauki wyznajemy i jaką perspektywę czasu uwzględniamy. Tomasz Witkowski, krytyk i popularyzator psychologii, zajmuje się nierzetelnością w badaniach psychologicznych. Ostrzega przed nadmiernymi generalizacjami, błędami, a nawet oszustwami. Okazuje się bowiem, że chociaż uczeni są w dość korzystnej sytuacji, bo hipotezy/teorie umierają za nich (Karl Popper), to jednak niektórzy mogą zbytnio przywiązywać się do martwych hipotez.

To fragment obszernej recenzji autorstwa prof. Czesława Nosala, która ukazała się w kwietniowym numerze miesięcznika „Nowe Książki”. Zapraszam do lektury całego tekstu: Wścibski ogrodnik

Więcej o książce po kliknięciu na okładkę.

 

 

 

 

 

W poszukiwaniu prawdy – recenzja „Zakazanej psychologii”

W numerze 10/2019 FORUM AKADEMICKIEGO ukazała się recenzja Zakazanej psychologii autorstwa Anety Zawadzkiej. Zupełnie ją przegapiłem, więc dzielę się nią dopiero teraz.

W numerze 10/2019 FORUM AKADEMICKIEGO ukazała się recenzja Zakazanej psychologii autorstwa Anety Zawadzkiej. Zupełnie ją przegapiłem, więc dzielę się nią dopiero teraz. Poniżej jej pełny tekst:

Jesteśmy oto świadkami kolejnej odsłony batalii o rzetelność i odpowiedzialność w psychologii, która „dopomina się o porządki, a każdy wysiłek poświęcony na ich przeprowadzenie ma ogromne znaczenie”. Na czele tych zmagań znowu staje człowiek mocno zmotywowany, by ujawniać wszelkie istniejące nieprawidłowości. Już po raz trzeci Tomasz Witkowski, bo o nim mowa, z niezmiennym zaangażowaniem godnym wielkiej sprawy zajmuje się sytuacjami, które jego zdaniem w ogóle nie powinny mieć miejsca. Autor trylogii Zakazana psychologia od lat tropi bowiem przejawy różnych nieścisłości występujących głównie w obrębie nauk społecznych. Tym razem w III tomie serii demaskuje Witkowski działalność pewnego grona specjalistów, których nadrzędnym celem nie jest bynajmniej, jak wynika z prowadzonej narracji, dążenie do poznania i ujawniania prawdy, ale raczej samolubne zaspokajanie osobistych potrzeb. Żądza sławy, intelektualizacja, uznanie własnej nieomylności, a także brak zgody na publikowanie negatywnych wyników badań czy wreszcie niechęć do krytycznego spojrzenia na posiadane umiejętności warsztatowe to tylko kilka przykładów z bogatego katalogu zarzutów stawianych małym wielkim uczonym. Formułując tak mocne tezy, Witkowski bardzo dba o to, by żadna z nich nie pozostała bez merytorycznego uzasadnienia, co pozwala na skuteczną obronę w przypadku, gdyby pojawiły się głosy krytyki.

Współczesną psychologię, osłabioną i przytłoczoną, zdaniem autora, ogromną ilością powstających ciągle nowych publikacji i wyników badań, zaatakował wirus nadmiaru, a ten, szczególnie w czasach, gdy świat nauki „chronicznie cierpi (…) na brak replikacji”, zdaje się być szczególnie groźny. Aby zapobiec jego dalszemu rozprzestrzenianiu, należałoby, jak wynika z prowadzonego wywodu, powrócić do znanych i sprawdzonych od wieków metod. W tym celu przede wszystkim ludzie związani z nauką powinni sobie przypomnieć działanie zasady Ockhama, wprost mówiącej o niemnożeniu bytów ponad potrzeby lub też sięgnąć po lekturę pism sceptyków, znanych przecież ze skutecznego eliminowania różnego rodzaju błędów myślowych.

Kiedy dekadę temu ukazał się pierwszy tom trylogii, jej autor chciał, jak sam mówi, tylko zajrzeć przez dziurkę od klucza, by odkryć pewien wycinek istniejącej rzeczywistości. Dziś, po latach różnych doświadczeń, taka postawa wydaje się być jego zdaniem niewystarczająca. Zawężanie pola widzenia w znaczący sposób ogranicza bowiem powszechny dostęp do prawdy, a co za tym idzie, oddaje pole osobom pilnie strzegącym wejścia do pełnego wiedzy skarbca. Przełamanie tak funkcjonującego monopolu wymaga z pewnością nie tylko determinacji, ale też pozytywnie rozumianej zawziętości oraz uporu, czego, jak pokazuje historia kolejnych tomów Zakazanej psychologii, Witkowskiemu z pewnością nie brakuje. Niczym wytrawny detektyw śledzi on niestrudzenie wszelkie nieprawidłowości, niezgodności i niekonsekwencje badawcze. Jest w tym, jak się zdaje, dość osamotniony, podobnie jak wielu rozsianych po całym świecie naukowych nonkonformistów, których, jak pisze, spotykają ze strony środowiska nie tylko różnego rodzaju szykany i agresja, lecz także bolesny ostracyzm. Do tej pory żadne przeszkody nie zdołały powstrzymać Witkowskiego od angażowania się w aktywności mające na celu obalanie szkodliwych społecznie przekonań. Jego czynne uczestnictwo w akcjach takich jak chociażby „10:23, homeopatia, nic w tym nie ma”, czy w kampanii współtworzonej z Klubem Sceptyków Polskich „Psychologia to nauka, nie czary”, zdaje się potwierdzać tezę, że autor jest osobą zdeterminowaną w dążeniu do poszukiwania i upowszechniania prawdy. Pozostaje tylko życzyć, by nie dopadło go obezwładniające zniechęcenie.

Aneta Zawadzka

ZAKAZANA PSYCHOLOGIA. 

O CNOTACH, PRZYWARACH I UCZYNKACH MAŁYCH WIELKICH UCZONYCH – TOM III

Odwaga jest dzisiaj chyba w odwrocie. Także odwaga pisania, mówienia ale także odwaga konfrontowania się z argumentami innych. Czy bez takiej odwagi można prowadzić badania naukowe? Czy bez takiej odwagi możliwy jest rozwój? Książka, którą trzymasz w dłoni jest odważna, bo odważny jest jej Autor. Dlatego ją polecam. Przeczytaj, o ile jesteś odważny.
dr Tomasz Rozek, dziennikarz naukowy, autor vbloga „Nauka. To lubię”

Tomasz Witkowski od lat bierze pod lupę psychologię, przyglądając się jej dokonaniom z dużą dawką zdrowego sceptycyzmu. Potrafi przystępnie opisać zarówno błędy popełniane przez badaczy, jak i zawiłości naukowej statystyki czy działanie najnowszych technologii. Warto przeczytać i (krytycznie) przemyśleć!

Jan Stradowski, dziennikarz magazynu Focus i Radio TOK FM

Posłuchaj również rozmowy z autorem na temat trzeciego tomu z red. Hanną Zielińską:
Posłuchaj rozmowy z autorem na temat trzeciego tomu z red. Cezarym Łasiczką:
Przeczytaj recenzję na blogu:
Obejrzyj poprzednie rozmowy w Racjonalista.tv:

„W szponach psychoterapeuty” – recenzja „Psychoterapii bez makijażu”

To fragment obszernej recenzji autorstwa Andrzeja Wróblewskiego, która ukazała się we wrześniowym numerze miesięcznika „Nowe Książki”. Zapraszam do lektury całego tekstu:

Po lekturze Psychoterapii bez makijażu można powiedzieć, że środowisko psychoterapeutów powinno się cieszyć, iż ma takiego krytyka jak Witkowski. Wykazuje on anielską cierpliwość wobec naciąganych argumentów swych rozmówców specjalistów, ale też daje im się z całą swobodą wypowiedzieć. To samo dotyczy pokrzywdzonych, których przepytuje z dużą empatią, ale w sposób niezwykle dociekliwy. Jego książka nie jest totalną krytyką psychologii, lecz rzetelną prezentacją jej licznych, niestety, wynaturzeń.
To fragment obszernej recenzji autorstwa Andrzeja Wróblewskiego, która ukazała się we wrześniowym numerze miesięcznika „Nowe Książki”. Zapraszam do lektury całego tekstu: W szponach psychoterapeuty  

Więcej o książce po kliknięciu na okładkę.

       
Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Recenzja „Psychoterapii bez makijażu” w „Polityce”

Nadużycia psychoterapeutów to wcale nie rzadkość

Ta kontrowersyjna książka powinna być lekturą obowiązkową dla wszystkich adeptów psychoterapii.
Witkowski już we wstępie do książki ujawnia swój cel: dowiedzenie, że każda psychoterapia jest praktyką, która ze względu na swoje immanentne cechy może prowadzić do nadużyć.
Psychologa dr. Tomasza Witkowskiego można bez zbytniej przesady uznać za czołowego tropiciela pseudonauki w jego własnej dziedzinie. Poświęcił temu dwutomową książkę „Zakazana psychologia” (ukazała się także jej anglojęzyczna wersja) oraz sporo artykułów i wywiadów, w tym publikowanych na naszych łamach. Czytaj dalej…

Psychoterapia bez makijażu – okładka

Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii i rozmowy z terapeutami zebrałem w książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”. Książka w księgarni Bonito »

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Prof. Susan Blackmore o angielskojęzycznej wersji „Zakazanej psychologii”

Autorów książki Psychology Gone Wrong. The Dark Sides of Science and Therapy (tak brzmi tytuł angielskojęzycznego wydania Zakazanej psychologii) spotkał niewątpliwy zaszczyt otrzymania pozytywnej recenzji książki od prof. Susane Blackmore. Autorka m. in. Maszyny memowej jest jednym z trzydziestu najbardziej wpływowych psychologów na świecie. O naszej książce prof. Blackmore napisała:   Are you convinced by the latest claims for brain power, hypnosis, memory decline or the dangerous effects of video games? Are you tempted to waste money on a fancy new therapy and convinced that at least it can do no harm? Then read this book first and you may change your mind. Do you need a therapist? Are you convinced there’s something wrong with you and a wonderful new kind of psychotherapy will help – or that an ancient technique revealed for the first time will transform your life? If so, buy this informative and alarming book instead. ‘Psychology Gone wrong’ reveals the muddles, motivations and even the outright frauds that mean much of the popular psychology we consume is meaningless – and may even be harmful.   Więcej na temat Susan Blackmore, jej publikacji i prowadzonych przez nią badań tutaj: http://www.susanblackmore.co.uk/index.htm
Zakazana psychologia, t. I – okładka

O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

„Zakazana psychologia” – English edition – pierwsze recenzje

Z radością informuję, że został już ostatecznie ustalony termin publikacji angielskojęzycznej wersji Zakazanej psychologii. Książka ukaże się w styczniu 2015 nakładem Brown Walker Press – amerykańskiego wydawcy specjalizującego się w gatunku non fiction o zacięciu akademickim.

sponsor_brown_walker_press Z radością informuję,  że został już ostatecznie ustalony termin publikacji angielskojęzycznej wersji Zakazanej psychologii.  Książka ukaże się w styczniu 2015 nakładem Brown Walker Press – amerykańskiego wydawcy specjalizującego się w gatunku non fiction o zacięciu akademickim. Mamy już również pierwsze recenzje książki. Prof. Elisabeth F. Loftus, jedna z 30 najbardziej wpływowych psychologów na świecie tak o niej napisała: „Forbidden Psychology” is a powerful and forceful effort to expose dangerous ideas in psychology that mascaraed  as science. Readers who care about the problem of pseudoscience  in psychology will love this book. And those who don’t care really need to read it. Równie przychylna jest recenzja pióra znanego tropiciela pseudonauki w psychologii – prof. Scotta O. Lilienfelda:
Psychology, the study of the human mind, continues to struggle to shake off its nonscientific attributes.  In this engaging and informative book, Tomasz Witkowski and Maciej Zatonski courageously take on the “dark side” of psychology, both within the hallowed halls of the academic world and the private walls of the psychotherapy room.  In doing so, they expose the often neglected features of contemporary psychology that themselves require treatment.  In this respect, Witkowski and Zatonski’s book is a helpful and much needed roadmap for forging a scientific psychology in the 21st century.
Trwają jeszcze ostatnie prace edytorskie i korektorskie nad tekstem. Stoimy również przed decyzją dotyczącą tytułu książki. Kilka osób sugerowało, że tytuł Forbidden Psychology jest nieco mylący. Podpowiadano nam również, aby zatytułować książkę Misleaded Psychology  lub Psychology gone wrong. Będę wdzięczny za Wasze opinie w tej kwestii.

Zakazana psychologia, t. I – okładka

O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Recenzja „Zakazanej psychologii t. 2” w „Psychiatrii Polskiej”

Psychiatria_polska_okładka Niedawno dotarł do mnie zeszłoroczny numer „Psychiatrii Polskiej”, w której znalazło się omówienie drugiego tomu „Zakazanej Psychologii”. Redakcji dziękuję za zainteresowanie moją książką i poświęcenie jej miejsca w tym numerze. Zapraszam do lektury recenzji: Psychiatria_polska_recenzja
Zakazana psychologia, t. II – okładka

O tym, jak psychologia upodabnia się do nauki kultu cargo, piszę w drugim tomie „Zakazanej psychologii. Nauka kultu cargo i jej owoce”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Kiedy rozum śpi – kolejna recenzja „Zakazanej psychologii”

logo_fa „Forum Akademickie” zamieściło na swoich łamach recenzję drugiego tomu „Zakazanej psychologii”. Autorem recenzji jest Aneta Zawadzka. Recenzję można przeczytać w oryginalnym wydaniu tutaj: http://forumakademickie.pl/recenzje/kiedy-rozum-spi/ lub poniżej:  Tomasz Witkowski zasłynął jako Renata Aulagnier, fikcyjna autorka artykułu dotyczącego nieistniejącej w rzeczywistości nowej formy psychoterapii zwanej rezonansem morficznym. Celem tej prowokacji było wykazanie łatwości, z jaką można wprowadzić do obiegu naukowego kompletny nonsens, którego nikt przed publikacją naprawdę nie weryfikuje. Podobne działania Witkowski podejmuje na co dzień, już to włączając się w akcje społeczne, mające na celu udowodnić w sposób racjonalny, że popularne tezy lansowane przez autorytety po prostu nie mają żadnego zaplecza merytorycznego – jak w przypadku kampanii „10:23. Homeopatia, nic w tym nie ma” – już to na stronach swojej najnowszej książki Zakazana psychologia . Motywem przewodnim drugiego tomu dzieła jest chęć zdemaskowania „twierdzeń, które pod pozorami obietnic i dobrych intencji kryją błędne przekonania, fałsz, żądzę zysku, a czasem wręcz ślepe okrucieństwo”. Witkowski nie chce, by psychologia, będąca przecież prawdziwą nauką, zmieniała się w kult cargo, popularny wśród mieszkańców Nowej Gwinei przesąd bazujący na przekonaniu, że samoloty transportujące różne produkty są ptakami zesłanymi przez przodków i dysponują nadprzyrodzonym mocami, dzięki którym ludzie mogą zmienić swoje życie; co brzmi podobnie jak zapewnienia wielu psychoterapeutów uzurpujących sobie prawo do bycia kimś w rodzaju wszechwiedzącego guru mającego wpływ na ludzką egzystencję.
 Autor postuluje odrzucenie niesprawdzonych teorii, zastępując je w zamian krytycznym myśleniem i podawaniem w wątpliwość oferowanych rozwiązań. Jak niebezpiecznie staje się uleganie złudnym przyrzeczeniom, jest szczególnie widoczne w rozdziale poświęconym eksperymentalnym terapiom, którym poddawane są dzieci z różnymi dysfunkcjami. Autor ostrzega rodziców przed podejmowaniem działań o nieprzewidywalnych skutkach, mogących w skrajnych przypadkach doprowadzić nawet do śmierci dziecka. Witkowski, choć sam jest psychologiem, bardzo nieufnie i sceptycznie podchodzi do uprawianej dziedziny wiedzy. To czyni go wiarygodnym w oczach czytelnika, który mógłby początkowo mieć wrażenie, że ma do czynienia z pewnego rodzaju anarchistą, chcącym obalić cały dotychczasowym porządek naukowy. W całej książce czuć wyraźnie poczucie misji i chęć niesienia pomocy ludziom potrzebującym porady psychologicznej, a niemającym rozeznania w jej odmianach. Witkowski rozszyfrowuje popularne tezy psychologiczne: mit dzieciństwa, syndrom dorosłych dzieci alkoholików, zespół alkoholowy płodu (FAS) czy metoda Simontona, jako twierdzenia niepotwierdzone dowodami, a będące świetnym sposobem zarabiania na pacjentach.
 Co ważne, autor wielokrotnie podkreśla, że psychologia jest nauką i jej metody mogą być stosowane tylko wówczas, kiedy zostaną wiarygodnie potwierdzone i sfalsyfikowane. Wówczas klient nie będzie musiał płacić za takie eksperymenty, jak koloroterapia, dotykoterapia czy spaceroterapia, chyba że zrobi to na własną odpowiedzialność.
 „Po raz kolejny zatem, niczym zdarta płyta, powtórzę – jeśli pracujemy jako terapeuci, lekarze, pedagodzy, rehabilitanci, nic nie zwalnia nas z obowiązku sprawdzania metod, którymi posługujemy się w pracy z potrzebującymi, cierpiącymi ludźmi. Naszym obowiązkiem wobec nich jest racjonalność i sceptycyzm”. Czytelnicy Witkowskiego powinni być mu wdzięczni za odsłonięcie kulis prowadzenia działalności, która powinna służyć bezradnym często pacjentom, a niejednokrotnie wpędza ich w dodatkowe koszty, nie tylko materialne niestety.
Zakazana psychologia, t. II – okładka

O tym, jak psychologia upodabnia się do nauki kultu cargo, piszę w drugim tomie „Zakazanej psychologii. Nauka kultu cargo i jej owoce”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Recenzja „Zakazanej psychologii” w „Nowych Książkach”

nowe książkiW sierpniu 2013 „Nowe Książki” zamieściły obszerną recenzję drugiego tomu „Zakazanej psychologii” autorstwa Bronisława Ejmonta. Z dużym opóźnieniem, za które przepraszam, udostępniam recenzję czytelnikom tego bloga. Aby przeczytać kliknij link: nowe książki
Zakazana psychologia, t. II – okładka

O tym, jak psychologia upodabnia się do nauki kultu cargo, piszę w drugim tomie „Zakazanej psychologii. Nauka kultu cargo i jej owoce”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.