Psychologia czy pseudonauka?

Druga rozmowa w Kolasińska Podcast: Freud jako sukces marketingowy, testy projekcyjne w sądach, dlaczego nauka nie umie odejmować błędnej wiedzy, czy jesteśmy przeterapeutyzowani – i po co psychologowi powieści.

Zapraszam do wysłuchania drugiej już rozmowy ze mnną w kanale Kolasińska Podcast. Poza tradycyjnie psychologiczno-terapeutycznymi tematami rozmawiamy również o moich powieściach 01:13:25–01:19:39 – Defekt i Tryptyk haniebny, a także o tym, po co psychologowi fikcja i literatura.

O czym rozmawialiśmy

Psychologia rozmyła się w mediach społecznościowych tak bardzo, że trudno dziś powiedzieć, czym właściwie jest – a jednocześnie wszyscy się na niej znają. Przypomina to Stańczyka, który z obwiązaną twarzą przeszedł przez krakowski rynek i od każdego przechodnia dostał radę na ból zęba. Dobrzy naukowcy rzadko popularyzują naukę, bo system ocen nagradza ich za punkty, a nie za prostowanie bzdur. Tę lukę wypełniają więc ci, którzy wiedzą najmniej.

Freud odniósł przede wszystkim sukces marketingowy. Dał ludziom wygodne usprawiedliwienie: skoro moje złe czyny wypływają z nieświadomego „id”, nie do końca za nie odpowiadam. Tak samo tłumaczy się dziś masowe zbrodnie „tłumionymi emocjami”, choć za strzałami stoi decyzja sprawcy, nie tłumienie. A osoby chore psychicznie nie popełniają takich przestępstw częściej niż zdrowe.

Nauka ma narzędzia do dodawania wiedzy, ale prawie nie ma narzędzi do jej odejmowania. Za nowe publikacje dostaje się punkty, za wykazanie, że coś nie działa – nic. Dlatego nikt nigdy oficjalnie nie wycofał psychoanalizy, testu Rorschacha ani innych testów projekcyjnych. Wciąż uczy się ich na słabszych uczelniach i stosuje w sądach, gdzie mogą łamać ludziom życie. Wariograf, choć budzi nieufność, wykrywa kłamstwo z trafnością nieosiągalną dla najlepszych testów psychologicznych.

Rozmawiamy też o tym, czy nie staliśmy się „przeterapeutyzowani” – jeszcze niedawno wstydziliśmy się terapii, dziś dziwny jest ten, kto na nią nie chodzi – oraz o algorytmach, które już kilka lat temu przewidywały próby samobójcze trafniej niż klinicyści.

Osobna część rozmowy dotyczy moich powieści. „Tryptyk haniebny” to moja dwudziesta książka i pierwsza powieść, rozgrywająca się w czternastowiecznej Europie Środkowej, a „Defekt” dzieje się współcześnie. Choć to fikcja, zajmuję się w nich tym samym, o czym zawsze pisałem: dylematami moralnymi i tym, jak otoczenie społeczne próbuje narzucić nam swoje rozwiązania.

O psychoanalizie, testach projekcyjnych i szarlatanerii w psychologii piszę w „Zakazanej psychologii”.

Poprzednią rozmowę w tym kanale obejrzysz tutaj:

Psychologia, która KRZYWDZI. Dlaczego „pomoc” bywa zagrożeniem?


Zakazana psychologia, t. I – okładka

O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Terapia to drogi substytut przyjaźni – rozmowa o mojej najnowszej powieści w Onet.pl.

Zwiększając liczbę powierzchownych kontaktów, utraciliśmy ich głębię. Kiedyś dobra rada przyjaciela pomagała rozwiązać problem. Dzisiaj wyrazem troski jest stwierdzenie: „Może powinieneś porozmawiać z jakimś terapeutą?” — mówi Tomasz Witkowski, doktor psychologii i autor książki „Defekt„. Specjalizuje się w demaskowaniu pseudonauki i wszelkiego rodzaju oszustw w psychologii oraz praktyce terapeutycznej. Swoje podejście nazwał epistemologią subtraktywną.

To ludzie przeciętni decydują o tym, co jest normą. „Defekt“ Tomasza Witkowskiego

Agnieszka Filas: Co było bezpośrednim impulsem do napisania „Defektu”? Czy to prawdziwa historia kogoś, kogo pan znał? Może własne doświadczenia?

Tomasz Witkowski: Pracując nad książką „Psychoterapia bez makijażu„, która zawiera wywiady z terapeutami i z osobami skrzywdzonymi przez psychoterapię, poznałem wiele podobnych historii. Ta, która stała się inspiracją dla powieści, była szczególnie uderzająca, bo dotyczyła dobrze funkcjonującego człowieka, któremu otoczenie wmówiło konieczność odbycia terapii. Powieść nie jest oczywiście wiernym odtworzeniem tamtej historii.

Tytułowy „defekt” sugeruje, że coraz częściej jesteśmy przekonani, że musimy się „naprawiać”. Kto i po co wmawia nam, że jesteśmy „niewystarczający”, „niewłaściwi”?

„Naprawiacze”, to dość oczywiste, podobnie, jak oczywista jest odpowiedź na pytanie po co. Przecież naprawianie innych przynosi korzyści materialne i zapewnia status społeczny. Cui bono? ‒ Kto odniósł korzyść? ‒ pytają od czasów starożytnych prowadzący dochodzenie w sprawie przestępstwa. Warto postawić je również tutaj.

Żyjemy w czasach, w których normalne ludzkie cierpienie czy stres w pracy natychmiast etykietuje się jako „depresję”, „traumę”. Gdzie przebiega granica między zwykłym trudnym doświadczeniem a stanem kwalifikującym się do terapii?

O tym powinni decydować specjaliści — psychologowie kliniczni i psychiatrzy. To oni dysponują podręcznikami diagnostyczno-statystycznymi, takimi jak DSM czy ICD i to oni zostali przeszkoleni w korzystaniu z nich. Celowo nie wymieniłem terapeutów, bo obecny i projektowany stan prawny nie nakłada na nich obowiązku edukacji w zakresie diagnozy. W tym obszarze ich wiedza jest często zdroworozsądkowa, a wszystkim, którzy próbują się diagnozować, korzystając z książek, internetu czy sztucznej inteligencji, przypominam słowa berlińskiego lekarza Markusa Herza sprzed ponad 200 lat: „Bądź ostrożny podczas czytania książek o zdrowiu. Możesz umrzeć z powodu błędu w druku.”

Dlaczego zatraciliśmy zdolność do samodzielnego radzenia sobie z kryzysami lub szukania wsparcia u bliskich?

Z kilku powodów. Jeden z nich jest dość banalny — bo stać nas na korzystanie z pomocy zewnętrznej, co jeszcze do niedawna było przywilejem najbogatszych. Drugi, bo przekonano nas do tego, a zrobili to ‒ i za pomocą agresywnej perswazji marketingowej nadal robią ‒ ci, którzy na tym najwięcej zyskują. I wreszcie trzeci, chyba najbardziej ważki powód, bo przestaliśmy tworzyć z innymi silne i trwałe przyjaźnie na dobre i na złe. Wydaje się, że zwiększając liczbę powierzchownych kontaktów, utraciliśmy ich głębię. Kiedyś dobra rada przyjaciela pomagała rozwiązać problem. Dzisiaj wyrazem troski jest stwierdzenie: „Może powinieneś porozmawiać z jakimś terapeutą/psychologiem/specjalistą?”.

Gdzie leży granica między uzasadnionym leczeniem kryzysu psychicznego a uzależnieniem klienta od gabinetu?

Tą granicą jest po prostu rzetelna diagnoza. Leczenie czy terapia bez diagnozy to ‒ jak mawia mój zaprzyjaźniony lekarz ‒ zamach na cudze zdrowie i życie.

Jakie są najczęstsze sygnały, że dana osoba utknęła w procesie terapeutycznym, który niczego już nie wnosi, a wręcz uczy bezradności?

Jest ich wiele. Jeśli czujemy, że terapia nie przynosi efektów, a terapeuta nazbyt często przekonuje nas, że „żeby było lepiej, najpierw musi być gorzej”. Jeżeli bardzo długo mamy odczucie, że zmiana, katharsis muszą wkrótce nastąpić, że są tuż, tuż, za rogiem. Kiedy my czujemy się dobrze w terapii, a nasze otoczenie przekonuje nas, że dzieje się z nami coś złego. Jeśli przyłapujemy się na myśli, że kolejną decyzję powinniśmy skonsultować z naszym terapeutą. Itd.

Jeśli nie terapia — to co? Co poradziłby pan osobie, która czuje się zagubiona lub niepewna, ale niekoniecznie wymaga interwencji klinicznej?

Szczerą i poważną rozmowę z kimś bliskim, z przyjacielem. Terapia często w gruncie rzeczy jest tylko dość drogim substytutem przyjaźni. Jeden z najwybitniejszych psychologów XX w. — Hans Eysenck nie wahał się nazwać jej „prostytucją przyjaźni”.

Jak wyobraża sobie pan model wsparcia psychicznego w przyszłości? Co powinno się zmienić w samym środowisku psychoterapeutów i psychologów?

Od dawna propaguję model rozwiązywania problemów psychicznych analogiczny do medycznego. Ogniwem pierwszego kontaktu ze specjalistami w zakresie zdrowia psychicznego powinien być dobrze przygotowany psycholog kliniczny, podobnie jak w służbie zdrowia jest nim internista. To on powinien postawić diagnozę, w tym diagnozę różnicową i zdecydować czy i jakich specjalistów potrzebuje pacjent. Tymczasem dzisiaj sami się diagnozujemy, pukamy do drzwi gabinetu terapeutycznego (najczęściej prywatnego), w którym terapeuta zaczyna „pracować” nad naszym problemem. To trochę tak, jak byśmy w przypadku bólu brzucha udawali się do chirurga z prośbą, aby zajrzał nam do środka i sprawdził, co może być przyczyną bólu.

Jeśli natomiast chodzi o zmiany w środowisku psychoterapeutów i psychologów, to temat jest bardzo rozległy. Przede wszystkim, nie są to środowiska tożsame. Tylko część psychologów jest terapeutami, a wielu terapeutów nie ma nic wspólnego z psychologią. Aby nie rozwodzić się ponad miarę, wskażę na jedną fundamentalną rzecz, która powinna ulec zmianie w środowisku terapeutów. Jest nią zmiana perspektywy, na perspektywę pacjenta. Wszystkie dyskusje toczone publicznie, a nawet kłótnie, dotyczące w szczególności ustawy o zawodzie psychoterapeuty, wskazują jednoznacznie, że dzisiaj środowisko to ma na względzie głównie własne dobro.

Jak opisałby pan przesłanie swojej książki?

„Defekt” jest opowieścią o tym, jak otoczenie wtłacza jednostkę w gorset swoich oczekiwań, zabijając jej indywidualność. Jest to współczesna odmiana prokrustowego łoża. Przy czym terapia jest tu tylko jednym z wielu sposobów, których używa do tego celu społeczeństwo. Tytułowy „defekt” najłatwiej przypisać głównemu bohaterowi, ale czy nie jest nim w gruncie rzeczy przypadłość otoczenia, które deklarując swoje uwielbienie autentyzmu i indywidualizmu, niszczy wszelką odmienność?

Przeczytaj wywiad w portalu Onet.pl klikając TUTAJ

Nie oglądaj się żono Lota
przetnij czerwony sznur
pomiędzy sercem a domem
w płomieniach (…)
bo skamieniejesz
przemieniona w bryłę goryczy
i stężałych łez

Krystyna Szymonowicz

ZAMÓW KSIĄŻKĘ

Defekt Tomasza Witkowskiego to intrygująca proza, która wciąga czytelnika w świat nauki, emocji i skomplikowanych relacji międzyludzkich. Autor, znany ze swojego wnikliwego spojrzenia na ludzki umysł i psychologię, w tej powieści umiejętnie łączy fabularną lekkość z głębszą refleksją nad tym, co oznacza „być normalnym” w świecie pełnym społecznych oczekiwań.
Główny bohater książki, Michał, to utalentowany, wręcz genialny student chemii. Dla niego rzeczywistość opiera się na twardych prawach, wzorach i przewidywalnych reakcjach. Zupełnie inaczej wygląda jego życie towarzyskie: Michał gubi się w niuansach relacji społecznych i nie potrafi intuicyjnie odczytywać intencji innych ludzi.
Przełomem staje się moment, w którym odrzuca go zespół badawczy, do którego chce dołączyć i odchodzi od niego dziewczyna. Michał zaczyna podejrzewać, że źródło problemów może leżeć w nim samym. Trafia na psychoterapię z mocnym przekonaniem, że kilka spotkań wystarczy, by naprawić jego domniemany defekt. Szybko przekonuje się jednak, że nie jest to tak proste, jak się spodziewał….
Książka stawia uniwersalne pytanie o cenę, jaką płacimy za próbę wtłoczenia swojej unikalnej osobowości w sztywne ramy społecznych standardów.
Witkowski posługuje się precyzyjnym, zdradzającym jego analityczne zacięcie językiem, dzięki czemu fabuła rozwija się w dynamicznym tempie. Autor nie ocenia swojego bohatera wprost, lecz pozwala czytelnikowi współuczestniczyć w jego wewnętrznej transformacji. Powieść unika taniego patosu czy podręcznikowego dydaktyzmu – zamiast tego serwuje pełnokrwistą historię o poszukiwaniu własnego miejsca w świecie.
Defekt to dojrzała, poruszająca i skłaniająca do refleksji lektura. Tomasz Witkowski udowadnia, że potrafi pisać nie tylko o psychologii w ujęciu popularnonaukowym, ale tworzy również wciągające portrety psychologiczne w formie literackiej. To znakomita propozycja dla każdego, kto lubi powieści zmuszające do myślenia i stawiające trudne pytania o granice ludzkiego poznania i akceptacji.

Cytaty z książki:

Największą radość daje wiedza, nie tajemnica, która ma swoje źródło w niewiedzy.

Mali ludzie nie zapominają i nie wybaczają wielkości.

Marzenia nie są po to, by je realizować za wszelką cenę. Są po to, by cię prowadzić.

Świat nie pyta o intencje. Pyta o skutki.

Zimna herbata robi się gorzka. A życie jest wystarczająco gorzkie bez tego.

To ludzie przeciętni decydują o tym, co jest normą – przeczytaj rozmowę z autorem na temat książki klikając na grafikę poniżej

Przeczytaj recenzję w Magazynie Kultury Popularnej ESENSJA klikając na grafikę poniżej

Więcej opinii o książce, recenzji, cytatów w portalu: https://lubimyczytac.pl/ksiazka/5254413/defekt

Praca z energią to oszustwo? – rozmowa w podcaście Menthly

Rozmowa w podcaście Menthly, który zwykle promuje pracę z energią: o jasnowidzach, nagrodzie za zdolności paranormalne, „traumach rodowych”, epigenetyce i ustawieniach Hellingera.

Dzisiaj rozmowa z Konradem Ślusarczykiem, w podcaście, który raczej propaguje zjawiska, które zwykle demaskuję, a więc kij w mrowisko. Zapraszam do wysłuchania!

O czym rozmawialiśmy

Tym razem usiadłem naprzeciwko gospodarza kanału, który na co dzień rozmawia z ludźmi pracującymi „z energią”, emocjami zapisanymi w ciele i programami rodowymi. Opowiadam o Klubie Sceptyków Polskich i jego akcjach – od publicznego „przedawkowania” leków homeopatycznych po nagrodę za udowodnienie w kontrolowanych warunkach zdolności paranormalnych, której nikt dotąd nie zdobył. Podobną nagrodę przez dziesięciolecia oferował James Randi i również nikt jej nie odebrał.

Parapsychologia ma własne czasopismo od 1937 roku i przez niemal 90 lat nie dostarczyła przekonującego dowodu na istnienie jasnowidzenia. Gdyby ktoś je udowodnił, byłaby to rewolucja na miarę odwrócenia strzałki czasu – byłbym pierwszy, by to badać. Tymczasem „cuda” wyjaśnia zwykle zmienna czasu: przeziębienie mija samo, wiele kłopotów psychicznych też, a zasługę przypisujemy temu, co akurat stosowaliśmy – terapii, syropowi albo miksturze babci.

Trauma oznacza trwałą zmianę w psychice, z bezsennością i natrętnymi wspomnieniami. Dziś traumą nazywa się wszystko, łącznie z tym, co „babcia coś tam miała”. Tymczasem około 85–90% ludzi, którzy przeżyli wydarzenie traumatyczne, wychodzi z niego bez żadnej interwencji. Rozmywanie tego pojęcia krzywdzi przede wszystkim tych, którzy naprawdę z traumą żyją.

„Traumy rodowe” i epigenetyczne dziedziczenie przeżyć przodków nie mają oparcia w badaniach: u ssaków ślady środowiskowe w DNA ulegają przy zapłodnieniu całkowitemu resetowi. Epigenetykę w tym wydaniu i ustawienia Hellingera nazywam więc jednym słowem – szarlatanerią. Religię traktuję inaczej: umysł człowieka jest z natury religijny, bo szuka przyczyn i intencji nawet tam, gdzie ich nie ma.

Na koniec mówię, co działa zamiast pracy z energią: wzięcie odpowiedzialności za własne życie. Sami jesteśmy najlepszymi specjalistami od siebie, a pomoc z zewnątrz nie polega na tym, że płacę i wychodzę naprawiony. Wspominam też o „Tryptyku haniebnym”, który jest w pewnym sensie alegorią tego wszystkiego, o czym mówię w tej rozmowie.

O szarlatanerii w psychologii piszę w „Zakazanej psychologii”, a o tych, którzy sprzedają nam recepty na życie, w zbiorze „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”.

Posty o podobnej tematyce:

The Apparent Mental Causation of Science and Pseudoscience

„Głód cudów i upadek autorytetów”. Dlaczego pacjenci wybierają szarlatanów zamiast lekarzy? 

Wszelkie pseudonauki, to gwałt na rozumie

O POPpsychologii i psychobiznesie w radiu 357

Uczmy młodzież krytycznego myślenia

O pseudonauce w „Wieczorze z czwórką”

Pop-psychologia. Zaczynamy mówić głupoty i żądamy dla nich szacunku

Kto obroni merytorykę w nauce

Obalają wiarę w reptilian, sami są nękani

AGENCI PALIWODY. Pozorna, mentalna przyczynowość procesów nauki i pseudonauki


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

„Wpychał mi krzyż do gardła”. Przerażające relacje ofiar polskich egzorcystów | RAPORT SPECJALNY

Raport specjalny TVP Info o nadużyciach polskich egzorcystów, przy którego przygotowaniu współpracowałem: dlaczego egzorcyzmy to przemoc i czym grożą osobom chorym psychicznie.

Na początku tego roku uczestniczyłem w przygotowaniu Raportu Specjalnego poświęconego nadużyciom polskich księży egzorcystów. Autorem reportażu przygotowanego dla TVP jest Jakub Hnat. Z pewnym opóźnieniem zapraszam do obejrzenia tego niełatwego w odbiorze i dość niecodziennego materiału.

O czym jest ten raport

Raport TVP Info pokazuje, co dzieje się w przykościelnych salkach podczas egzorcyzmów. W Polsce działa około 120 księży egzorcystów, ale nikt nie wie, ilu ludzi poddaje się tym rytuałom, i nikt tego nie kontroluje. Reportaż Jakuba Chnata opiera się na świadectwach kobiet, które latami poddawano egzorcyzmom, oraz na nagraniach z ich przebiegu.

Gdy oglądam te nagrania, nie mam wątpliwości, że widzę przemoc, i to przemoc poniżającą młode kobiety. To w gruncie rzeczy psychiatria z czasów średniowiecza, bo wtedy wymyślono te metody. Przestrzegam też przed uznawaniem zachowań egzorcyzmowanych za udawanie. Ich objawy są często rzeczywiste i poza ich kontrolą, a wywołuje je to, co robią z nimi egzorcyści.

Najgroźniej jest wtedy, gdy na egzorcyzmy trafiają osoby rzeczywiście chore psychicznie. Dla kogoś, kto ma urojenia, są one rzeczywistością psychiczną, a rytuał wypędzania demonów najpewniej pogłębi jego stan psychotyczny, i to bardzo mocno. Dlatego popieram postulat, by zakazać egzorcyzmów wobec dzieci i osób z zaburzeniami psychicznymi.

O tym, jak psychologia i religia zagospodarowują ludzkie cierpienie, piszę w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”, a o pseudoterapiach w „Zakazanej psychologii”.

To nie pierwszy materiał filmowy na temat, w którego przygotowaniu pomagałem. Już kilkanaście lat temu reż. Konrad Szołajski mierzył się z nim w swoim filmie dokumentalnym. Jeszcze wcześniej wypowiadałem się w materiale przygotowywanym przez BBC. Zadziwiające, że mimo upływu lat nic się w tym względzie nie zmieniło. Egzorcyzmy w pewnych kręgach nadal cieszą się sporą popularności, a księża-egzorcyści swobodą działania i bezkarnością.

Posty o podobnej tematyce:

Walka z szatanem

Prawo nie chroni rozumu – wywiad


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

W cieniu Freuda – rozmowa z Racjonalista.tv

Rozmowa z Jackiem Tabiszem (Racjonalista.tv) o Freudzie: co zapożyczył, co sfałszował, jak traktował pacjentów, dlaczego psychoanaliza wymyka się krytyce i co po niej zostało.

Zapraszam do wysłuchania rozmowy na temat oszustw i manipulacji Freuda, a co za tym idzie, również psychoanalizy – tej freudowskiej i kolejnych jej odmian. Rozmowę przeprowadził ze mną Jacek Tabisz.

O czym rozmawialiśmy

Nie potrafię podchodzić do Freuda poważnie – i nie tylko z powodu jego koncepcji. Rzetelne studia historyczne pokazują, że większość idei zapożyczył, nie przyznając się do tego, część sfałszował, a przede wszystkim był mistrzem autokreacji i marketingu. Nie odkrył nieświadomości: trójdzielną duszę opisywał już Platon w metaforze woźnicy i dwóch koni.

Jego stosunek do pacjentów był wymowny. Z zapisków Ferencziego wiemy, że nazywał ich hołotą, która ma dostarczać materiału do rozwijania psychoanalizy. Najpierw była ideologia, a do niej dopasowywał ludzi jak na łożu Prokrusta. Skrzywdził wiele kobiet, uznając ich relacje o wykorzystywaniu w dzieciństwie za fantazje. Aktywnie zniechęcał też do eksperymentalnego sprawdzania psychoanalizy – a po tym, kto broni swoich twierdzeń przed weryfikacją, najłatwiej rozpoznać pseudonaukowca.

Psychoanaliza jest jak Proteusz: gdy próbujesz ją uchwycić, zmienia postać. Każdą krytykę zbywa się stwierdzeniem, że „to już historia, dziś jesteśmy dalej”. Tak działa wiele pseudonauk. Czy coś po Freudzie zostało? Tak – część opisanych przez niego mechanizmów obronnych, jak projekcja czy racjonalizacja, potwierdzono eksperymentalnie. To jednak niewiele jak na „ojca psychologii”, którym zresztą nie był: większe zasługi miał William James.

O psychoanalizie i jej mitach piszę w „Zakazanej psychologii”, a o wielkich postaciach psychologii, które warto znać zamiast Freuda, w „Gigantach psychologii”.

O psychoanalizie pisałem obszerniej w pierwszym tomie mojej trylogii „Zakazana psychologia. Pomiędzy nauką a szarlatanerią„. Relacje ofiar terapii opartej na psychoanalizie można przeczytać w mojej książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach„.


Zakazana psychologia, t. I – okładka

O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »

Tryptyk haniebny – okładka

Szarlatani nie narodzili się w XXI wieku. W powieści „Tryptyk haniebny” cofam się do czternastowiecznej Europy Środkowej, do pracowni alchemika, który obiecuje kamień filozoficzny, i pytam, czy to poszukiwanie doskonałości, czy genialne oszustwo.

Przeczytaj prolog (PDF)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

„Głód cudów i upadek autorytetów”. Dlaczego pacjenci wybierają szarlatanów zamiast lekarzy? 

To tytuł rozmowy przeprowadzonej ze mną przez red. Katarzynę Matusewicz dla Pulsu Medycyny. Zapraszam do lektury!

Mimo błyskawicznego rozwoju medycyny, wciąż miliony ludzi wierzą w pseudoterapie – od homeopatii po generatory plazmowe. Dlaczego? Jak wyjaśnia psycholog dr Tomasz Witkowski, źródła tego zjawiska są złożone: od „głodu cudów” i potrzeby nadziei, przez emocje i ignorancję, aż po kryzys autorytetów i system edukacji, który zamiast krytycznego myślenia często wzmacnia irracjonalizm. To właśnie w takich lukach rozwija się szarlataneria, nierzadko zagrażająca zdrowiu i życiu pacjentów.

Katarzyna Matusewicz: Dlaczego zjawisko pseudonaukowych metod terapii wciąż zyskuje na popularności, mimo że medycyna oparta na faktach rozwija się tak dynamicznie?

Tomasz Witkowski: To nie jest nic nowego – takie praktyki istniały zawsze. Kiedyś ludzie poszukiwali np. „proszku z rogu jednorożca” czy innych cudownych specyfików na różnego rodzaju dolegliwości. Odbywało się to zwykle na targach, dziś przybiera to bardziej zorganizowaną formę. Szarlatani najczęściej działają w internecie. I mimo, że medycyna rzeczywiście ma niezwykłe osiągnięcia, to faktem pozostaje, że jesteśmy istotami śmiertelnymi. Wciąż istnieją choroby nieuleczalne czy bardzo trudne do leczenia. To właśnie te obszary – tam, gdzie medycyna nie ma gotowych odpowiedzi ani skutecznych terapii – najczęściej zagospodarowują szarlatani.

I myślę, że to się nie zmieni, nawet kiedy medycyna rozwinie się nieporównanie bardziej niż dziś. Zawsze znajdą się ludzie, którzy będą chcieli zatrzymać młodość, spowolnić starzenie się, a nawet poszukiwać nieśmiertelności. To naturalny trend, z którego korzystają pseudoterapeuci. Trzeba też pamiętać, że mamy w sobie potrzebę nadziei, „głód cudów”. Nawet jeśli leczymy się zgodnie z zaleceniami lekarzy, często myślimy: „może jest jeszcze coś, co mogę zrobić”. I właśnie to „coś jeszcze” bardzo często staje się polem działania osób polecających pseudonaukowe metody terapii.

K.M.: Wiadomo, jaka jest obecnie skala tego problemu w Polsce? Ilu pacjentów może korzystać z usług naturopatów czy bioenergoterapeutów?

T.W.: Trudno jest określić dokładną skalę tego zjawiska. Nie wiem, czy ktokolwiek przeprowadził rzetelne badania dotyczące liczby pacjentów korzystających z takich praktyk. Pamiętam jednak analizę sprzed kilkunastu lat, która dotyczyła wartości rynku ezoterycznego – wróżek, jasnowidzów i podobnych działalności. Już wtedy szacowano go na około dwa miliardy złotych rocznie! Można przypuszczać, że dziś ta wartość jest znacznie wyższa.

Czytaj dalej klikając TUTAJ

Posty o podobnej tematyce:

Wszelkie pseudonauki, to gwałt na rozumie

Uczmy młodzież krytycznego myślenia

O pseudonauce w „Wieczorze z czwórką”

Kto obroni merytorykę w nauce


Zakazana psychologia, t. I – okładka

O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Manifest racjonalisty w epoce postprawdy – recenzja mojej najnowszej książki

Autorem recenzji jest Michał Chudoliński – filmoznawca i znawca amerykańskiej kultury masowej. Recenzja ukazała się na blogu Gotham w deszczu. Zapraszam do lektury!

Nowa książka Tomasza Witkowskiego nie jest zwykłym zbiorem felietonów o psychologii. To prowokacyjny esej wielogłosowy, w którym autor – od lat znany jako „enfant terrible” polskiej psychologii – stawia pytania o granice nauki, rolę autorytetu i iluzje, w jakie uwikłane jest współczesne społeczeństwo. Zawracanie statków głupców i inne eseje to zarazem kontynuacja wcześniejszych sporów Witkowskiego z psychoterapią i pseudonauką, jak i próba napisania podręcznika krytycznego myślenia na XXI wiek.

Zawracanie statków głupców i inne eseje Tomasza Witkowskiego ukazuje się nakładem wrocławskiego wydawnictwa Bez Maski w 2025 roku. To oficyna, która od lat specjalizuje się w literaturze racjonalistycznej i krytycznej wobec pseudonauki, publikując m.in. wcześniejsze tomy autora, jak trylogia Zakazana psychologia czy Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć. Najnowsza książka wpisuje się w ten program, ale jednocześnie go poszerza – nie jest bowiem wyłącznie polemiką z psychoterapią czy naukami społecznymi, lecz szeroką panoramą współczesnych mitów kulturowych. Jej geneza wiąże się z większym projektem eseistycznym: jak zaznacza Roy F. Baumeister w przedmowie, pierwotnie teksty miały tworzyć jedną całość, dopiero w procesie wydawniczym zostały rozdzielone na dwa tomy. Takie rozwiązanie pozwoliło uzyskać lepszą spójność tematyczną – Przepędźcie guru skupiło się na guru codzienności, zaś Zawracanie statków głupców koncentruje się na fałszach kultury, nauki i psychologii. Kontekst wydawniczy obejmuje również żywy międzynarodowy odbiór – rekomendacje takich badaczy jak Elizabeth Loftus czy Brian Nosek sugerują, że nie jest to wyłącznie polska interwencja publicystyczna, ale element globalnej dyskusji o granicach nauki i odpowiedzialności intelektualistów.

Choć Zawracanie statków głupców nie jest narracją fabularną, tom ma wyraźnie przemyślaną dramaturgię. Cztery części książki tworzą rodzaj intelektualnego spektaklu, w którym czytelnik prowadzony jest od diagnozy naszych błędów poznawczych, przez demaskację instytucji nauki, aż po krytykę mód psychologicznych i kultury terapeutycznej. Pierwszy blok – „Meandry myślenia” – otwiera esej o wartości jednoznaczności, stając się programowym manifestem autora. Drugi – „Za ołtarzem nauki” – rozbiera akademickie rytuały, pokazując, jak celebrytyzacja i oportunizm potrafią zafałszować naukową praktykę. Trzecia część – „Pod dekoracjami pop-psychologii” – analizuje modne zjawiska, takie jak mindfulness czy placebo, które w ujęciu Witkowskiego stają się nowymi mitami. Ostatni blok – „Za fasadą kultury terapeutycznej” – to najcięższy akt, gdzie wątki traumy, psychoterapii i prawa łączą się w ostrą diagnozę systemową. Każdy esej ma własną mini-dramaturgię: zaczyna się anegdotą, rozwija polemikę, a kończy uderzającą puentą. W efekcie książka przypomina serię intelektualnych scen, w których racjonalizm mierzy się z irracjonalnym teatrem współczesności.

Eseje Witkowskiego mają wymiar głęboko psychologiczny, ale zarazem antropologiczny – ukazują człowieka jako istotę podatną na złudzenia, która wciąż poszukuje autorytetów i prostych wyjaśnień. Autor odsłania paradoks: nawet badacze błędów poznawczych sami stają się ich ofiarami, a nauka – zamiast mechanizmu samonaprawczego – bywa wehikułem utrwalania iluzji. Witkowski pokazuje, jak lęk przed jednoznacznością czy obawa przed odpowiedzialnością prowadzą uczonych do kompromisów, które zamieniają krytyczne myślenie w rytuał uniku. Jednocześnie sięga po przykłady z życia codziennego i świata zwierząt – eksperymenty Lorenza z małpami czy metafory chwastów – by uzmysłowić, że mechanizmy konformizmu i ślepego naśladownictwa są wpisane w ewolucję. Antropologiczna perspektywa książki podpowiada, że kultura nie jest systemem kumulacji prawdy, lecz zbiorem opowieści służących przetrwaniu grupy. To właśnie dlatego psychoterapia, coaching czy modne teorie genetyczne tak łatwo stają się świeckimi mitami. Witkowski stawia pytanie: czy potrafimy uwolnić się od tej ewolucyjnej skłonności do wiary, skoro to ona pozwoliła nam przeżyć?

Witkowski w Zawracaniu statków głupców konsekwentnie demaskuje mity, które przenikają do dyskursu naukowego i społecznego pod postacią ideologii. Pokazuje, jak psychologia i kultura terapeutyczna zaczynają pełnić funkcję religijnych systemów – oferują proste odpowiedzi, poczucie wspólnoty i obietnicę uzdrowienia. Mindfulness bywa tu „nowym narkotykiem”, epigenetyka – przełomem, którego znaczenie wyolbrzymiono, a trauma – uniwersalnym kluczem do ludzkiego cierpienia. Autor odsłania, że pod tymi narracjami kryją się mechanizmy kontroli i społecznego zarządzania emocjami. Ideologia wkracza także w naukę – zamiast poszukiwania prawdy pojawia się „intelektualna czkawka” postmodernizmu, gdzie każde twierdzenie uznaje się za równoprawne. Witkowski polemizuje z tym relatywizmem, stając po stronie oświeceniowej tradycji jednoznaczności i falsyfikacji. Jego esej staje się nie tylko krytyką psychologii, lecz także diagnozą społeczeństwa, które łatwiej akceptuje pocieszające fikcje niż twarde dane. W tym sensie książka to akt ikonoklazmu wobec nowoczesnych świeckich religii i przypomnienie, że mit – choć bywa potrzebny – potrafi zamknąć drogę do wiedzy.

Styl Witkowskiego balansuje między publicystyką a esejem naukowym – klarowny, ironiczny, pełen anegdot, które rozładowują ciężar argumentacji, ale zarazem obnażają absurd obiegowych przekonań. Autor nie unika mocnych sformułowań („psychole przy stole”, „nowy narkotyk”), które nadają jego tekstom ostrze polemiczne i sprawiają, że nie są one neutralną popularyzacją, lecz świadomym aktem krytyki. Język pełni funkcję retorycznego młota: ma wytrącić czytelnika z komfortu i zmusić go do rewizji poglądów. Z drugiej strony pojawiają się metafory biologiczne i kulturowe – chwast ignorantia vulgaris, statek głupców, ofiara Abrahama – które budują warstwę literacką i poszerzają kontekst refleksji. Witkowski pisze z rytmem i precyzją, w krótkich akapitach, prowadząc czytelnika od anegdoty do twardej konkluzji. Styl jest komunikatywny, ale też konfrontacyjny – ma nie tylko informować, ale i drażnić. W efekcie eseje stają się rodzajem intelektualnych miniatur, które angażują zarówno rozum, jak i emocje, tworząc napięcie charakterystyczne dla literatury polemicznej.

Eseje Witkowskiego sytuują się w długiej tradycji racjonalistycznej polemiki – od Woltera i Hume’a, przez Poppera i Sagana, po współczesnych demaskatorów pseudonauki, takich jak Ben Goldacre czy Steven Pinker. Autor świadomie korzysta z figur i przykładów obecnych w klasycznych tekstach: przypomina słynne falsyfikacje Poppera, zestawia „efekt dostępności” z praktyką codzienności, sięga po obrazy biblijne (Abraham gotów złożyć Izaaka) czy literackie (statek głupców). Interteksty te pełnią funkcję kotwic – czytelnik ma wrażenie, że uczestniczy w rozmowie toczonej przez stulecia na styku filozofii i nauki. Genealogia książki sięga też wcześniejszych publikacji samego autora: Zakazanej psychologii, w której rozbijał mity terapeutyczne, czy Przepędźcie guru…, gdzie brał na celownik autorytety codzienności. Zawracanie statków głupców można więc czytać jako kolejny akt długiej debaty o tym, czym jest prawda i jak odróżnić ją od społecznych iluzji. To wpisanie się w globalny dyskurs, ale i budowanie polskiego wariantu sceptycznej eseistyki, która dotąd miała charakter niszowy.

Pierwsze głosy o Zawracaniu statków głupców wskazują na szeroki rezonans – od entuzjastycznych recenzji światowych autorytetów (Loftus, Nosek, Baumeister) po nieufność części środowiska psychoterapeutycznego w Polsce. Książka już na starcie wpisuje się w polaryzującą tradycję twórczości Witkowskiego: dla jednych to niezbędne antidotum na zalew pseudonauki, dla innych – niebezpieczny atak na autorytet psychologii i terapeutyczną praktykę. Kontrowersje budzi przede wszystkim bezkompromisowy język autora i jego strategia obnażania mitów: krytycy zarzucają mu brak niuansu i publicystyczną ostrość, zwolennicy podkreślają, że tylko taka forma jest w stanie przebić się przez gąszcz modnych półprawd. Dyskusję wywołuje także recepcja zagraniczna – rekomendacje znanych badaczy nadają książce prestiż, ale zarazem stawiają polskie środowisko wobec konieczności konfrontacji z ostrą krytyką. Ostatecznie tom działa jak test lakmusowy: pokazuje, kto gotów jest na trudne pytania i rewizję przekonań, a kto woli trwać w wygodnych narracjach.

Książka pełna jest mocnych obrazów, które zostają w pamięci. Najbardziej sugestywna to metafora ignorantia vulgaris – chwastu, którego nie da się wytępić, tak jak nie da się wyrugować społecznej głupoty. Innym punktem wpływu jest przykład Abrahama, gotowego złożyć syna w ofierze – symbol ślepego posłuszeństwa wobec autorytetu. W pamięć zapada też groteskowa odpowiedź „bardzo często wierny”, ilustrująca absurd ucieczki przed jednoznacznością. W warstwie współczesnej wybrzmiewa obraz mindfulness jako „nowego narkotyku”, pokazujący, jak praktyka uważności została zbanalizowana do roli rynkowego towaru. Silnym cytatem jest także ostrzeżenie: „Psychoterapia i Temida” – wskazujące na ryzyko, że terapeutyczny dyskurs bywa używany przeciwko pacjentom w procesach prawnych. To właśnie te fragmenty mogą krążyć jako bon moty, streszczając radykalizm i ostrzeżenia autora.

Na osi recenzenckiej Zawracanie statków głupców plasuje się między popularyzacją nauki a ostrą publicystyką ideologiczną. Mocne strony: erudycja, klarowność, talent do przekładania złożonych mechanizmów psychologicznych na zrozumiałe metafory; odwaga w stawianiu tez i konsekwentne tropienie pseudonauki. Słabe strony: ryzyko uproszczeń, które dla specjalistów mogą brzmieć zbyt kategorycznie, a dla laików – zbyt brutalnie. Wartość dla odbiorcy: książka jest przewodnikiem po iluzjach, uczy myśleć krytycznie, a nie tylko konsumować „mądrości” ekspertów. Jej siła leży w mobilizowaniu czytelnika do samodzielnej refleksji – nawet jeśli budzi opór. Na tle polskich publikacji popularnonaukowych to pozycja wyjątkowa, bo nie boi się polaryzacji. W globalnym pejzażu mieści się obok Sagana i Goldacre’a, ale ma własny ton: ostrzejszy, bardziej konfrontacyjny. Ostatecznie oś recenzencka wskazuje, że mamy do czynienia z książką, która dzieli – lecz właśnie dlatego jest potrzebna.

Zawracanie statków głupców to książka, której nie sposób czytać obojętnie. Witkowski proponuje coś więcej niż zbiór esejów – kreśli mapę złudzeń, jakie produkują nauka, kultura i psychoterapia, a zarazem uczy, jak wobec nich zachować intelektualną czujność. To lektura wymagająca: zmusza do konfrontacji z własnymi przyzwyczajeniami, odbiera komfort płynący z gotowych narracji. Jej wartość tkwi w szczerości i bezkompromisowości – nawet jeśli autor bywa nadmiernie kategoryczny, to właśnie ta jednoznaczność stanowi motor dyskusji. W świecie zdominowanym przez „postprawdę” i marketingowe narracje książka działa jak zimny prysznic: nie daje prostych recept, ale dostarcza narzędzi, by samodzielnie je wypracować. To pozycja dla czytelników odpornych na dysonans poznawczy, którzy zamiast wygody wolą trzeźwe myślenie. Witkowski potwierdza swoją pozycję „enfant terrible” polskiej psychologii – i tym tomem stawia poprzeczkę wysoko zarówno sceptykom, jak i obrońcom status quo.

Autor: dr Tomasz Witkowski (ur. 1959) – psycholog, publicysta, pisarz. Założyciel Klubu Sceptyków Polskich. Autor kilkunastu książek, w tym Zakazanej psychologii (2009–2013), Psychoterapii bez makijażu (2015), Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć (2024).

Znaczenie: laureat nagród Racjonalista Roku (2010), Soczewki Focusa (2019), zwycięzca konkursu Script Pro (2023). Publikował w Polsce i za granicą (m.in. Shaping Psychology w USA).

Nowa książka: Zawracanie statków głupców i inne eseje, Wydawnictwo Bez Maski, Wrocław 2025, ISBN 978-83-965553-3-5, 432 s., cena 49,90 złZawracanie statków głupców – PD….

Przedmowa: Roy F. Baumeister (psycholog społeczny, autor Siły woli).

Układ: 4 części, ponad 20 esejów (m.in. „Pochwała jednoznaczności”, „W pułapce autorytetu”, „Mindfulness – panaceum czy nowy narkotyk?”, „Zmagania z traumą”, „Psychoterapia i Temida”).

Michał Chudoliński (ur. 1988 r.) – Krytyk komiksowy i filmowy, scenarzysta, konsultant scenarzystów filmowych. Prowadzi zajęcia z zakresu amerykańskiej kultury masowej – ze szczególnym uwzględnieniem komiksów – na Uniwersytecie Civitas. Pomysłodawca i redaktor prowadzący bloga „Gotham w deszczu” (YouTube: @Gothamwdeszczu). Współzałożyciel Polskiej Fundacji Fantastyki Naukowej. Autor książki „Mroczny Rycerz Gotham – szkice z kultury popularnej” (wyd. Universitas), nominowanej do Nagrody „Debiut Roku 2023” Polskiego Towarzystwa Badań nad Filmem i Mediami oraz Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej. Laureat Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Guru biznesu: zbawiciele czy naciągacze?

To tytuł rozmowy, którą dla podcastu Puls Biznesu Out of the Box na tematy poruszane w mojej najnowszej książce Zawracanie statków głupców i inne eseje, przeprowadził ze mną red. Mirosław Konkel.

Dziś podważamy autorytet coachów, mentorów i konsultantów. Pytamy, dlaczego firmy kupują bzdury, a liderzy zrzucają odpowiedzialność na samozwańczych mistrzów życia, kariery i zarządzania Dr Tomasz Witkowski, psycholog i łowca pseudonauki, w rozmowie z Mirosławem Konkelem odpowiada na pytania:

• Guru samorozwoju: wizjonerzy czy naciągacze?

• Dlaczego biznes woli slajdy od psychologii?

• Po co liderom odpowiedzialność, jeśli jest coaching?

• Jak myśleć samodzielnie w świecie terapeutycznych mód?

To odcinek dla wszystkich, którzy zamiast żyć na autopilocie lub pod dyktando dziwacznych nauk, i wolą samodzielnie myśleć – nawet jeśli to trudniejsze.

Poprzednia rozmowa z Pulsem Biznesu:

Nie wzoruj się na najlepszych


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Wszelkie pseudonauki, to gwałt na rozumie

Zapraszam do lektury wywiadu, który dla miesięcznika Cogito przeprowadziła ze mną Emilia Kosiorek. Wywiad ukazał się w lipcowym numerze.

Cały wywiad przeczytasz w papierowym lub elektronicznym wydaniu miesięcznika klikając TUTAJ.

W języku angielskim wywiad jest dostępny w:

Not only is there fake news, but there can also be fake science

Created with Sora

Disclaimer: Whenever the text refers to Forbidden Psychology, it denotes the original Polish series titled “Zakazana Psychologia”. The English-language books that address the same themes are “Psychology Gone Wrong: The Dark Sides of Science and Therapy” and “Psychology Led Astray: Cargo Cult in Science and Therapy”. However, these are not literal translations — the original Polish version consists of three volumes, while the English edition comprises two.

Flat Earthers, reptilians, chemtrails, and the allegedly still-living Elvis Presley are, for the majority of society (thankfully!), nothing more than laughable conspiracy theories. You don’t need a PhD to know that. But when we start talking about homeopathy, fortune-telling, neurolinguistic programming (NLP), Hellinger’s family constellations, bioenergy therapy, or astrology, it’s no longer as clear to everyone that these are nothing but pseudoscience. These more or less obviously nonsensical ideas share several common features: lack of repeatable research results (or lack of research at all), appeals to “secret knowledge,” “energy,” or “intuition,” resistance to criticism (every question is perceived as an attack), or conscious avoidance of scientific studies — “because the system doesn’t want you to know the truth.” Nevertheless, some of these theories and practices not only function successfully in society but have also entered the halls of academia, such as NLP, which is taught at the university level in Poland[1]. A clairvoyant can be summoned as a professional witness in a court case (yes, that’s an actual job!), and homeopathic substances are recommended by general practitioners and are available in pharmacies.

True science comes to the rescue of reason. It’s based on years of research verifying the truth of hypotheses, on the reputation of the institutions conducting the research, on the names of well-known scientists, and above all, it’s empirically confirmed. But is that always the case? In physics or chemistry, if a scientist makes a mistake in research, practical experience quickly reveals it, whether the error was intentional or not. However, in the broad domain of social sciences, including psychology, sociology, or economics, detecting errors, abuses, or fraud is neither fast nor obvious. What’s more, repeating the results and interpretations of such flawed studies can lead to very serious consequences. Imagine an ineffective therapy administered by a psychotherapist — at best, it simply doesn’t work, but at worst, it could lead to suicide.

It is precisely about pseudoscience and the sins of real science that we learn from the “Forbidden Psychology” series by Dr Tomasz Witkowski. The books in this series were published some time ago but have gained new life, and their content and message have the potential to reach a wider audience thanks to audiobook editions on Poland’s largest platforms.

However, the series isn’t just about psychology. It’s an attempt to expose and confront pseudoscience and the unreliability of scientists in various fields, though mainly within the social sciences. Readers who have so far admired the genius of Sigmund Freud or the brutal truth about human nature presented in Philip Zimbardo’s Stanford Prison Experiment may need to revise their views.

One particularly fascinating and shocking story is the brilliant hoax carried out by Dr Witkowski in the well-known Polish popular science magazine Charaktery[2]. Disguised as a non-existent French female scientist, he managed to publish an article about a therapy based on morphic resonance, which he had entirely made up. The very fact that this hoax succeeded, and the, let’s say, “casual” approach of Charaktery’s editorial board, is deeply concerning. Awareness that such a thing could happen in a magazine whose scientific board includes PhDs and professors raises serious questions about the reliability of scientists and forces us to ask: where should young researchers turn for trustworthy knowledge and role models?

All of the above prompted me to speak with Dr Witkowski. I hoped the conversation would restore my faith in science — a faith that had been somewhat shaken after reading Forbidden Psychology. Did it? Let’s find out.

Emilia Kosiorek: Our conversation is inspired by your series Forbidden Psychology, in which you describe how pseudoscience, as well as negligence and plain fraud, infiltrate science. Do you believe this problem concerns mainly psychology, or should we assume that people are people and fraudsters can appear in every field — medicine, physics? Are the social sciences more vulnerable to such behaviour?

Tomasz Witkowski: The degrees of scientific dishonesty certainly vary between disciplines, but in my view, it exists everywhere. Social sciences are indeed somewhat more susceptible because, broadly speaking, science can be divided into so-called “hot” and “cold” disciplines. The hot sciences have direct and immediate applications, such as market value or technological impact — fields like genetics, theoretical physics, etc. When results are published in those areas, they are quickly replicated and verified because a specific result directly leads to progress. In contrast, in disciplines like psychology, sociology, or even economics, verification doesn’t happen as rapidly, which is why various types of fraud can remain unnoticed for a long time.

EK: So, in the 21st century, is it still worth becoming a scientist, especially a scientist in the social sciences? Many young people choose to study psychology, social and behavioural sciences, and economics. Are they making the right choice?

TW: Absolutely. Science is one of the most fascinating endeavours a person can engage in. Perhaps art is just as intriguing. As for social sciences, last year Geoffrey Hinton, a cognitive psychologist, was awarded the Nobel Prize in Physics for his work on neural networks that led to the development of artificial intelligence. AI would never have emerged without input from psychologists, who have provided insight into how our minds and nervous systems function and how we process information. One could say that the social sciences have contributed significantly to what we’re experiencing today. The opportunities for work and discovery are tremendous, and I wholeheartedly believe it’s worth studying social sciences. Of course, one should engage in rigorous, mainstream science — and in psychology, preferably not the kind devoted to inventing next therapeutic modalities.

EK: Recently, the topic of mental health, particularly among young people, has become more visible in the media. We observe that more and more Poles report mental health issues, and more are also seeking help from psychologists and psychiatrists. How might the problems you discuss regarding professionalism in these professions, and the presence of pseudoscience within them, affect people’s actual health and lives?

TW: Undoubtedly, they can have a huge impact. If we’re dealing with therapies that are ineffective, unscientific, and unreliable — ones that produce weak or no results or even harmful effects — then we’re looking at a direct threat to health. Diagnostic practices also play a crucial role. Take this observation: when I was studying psychology, the most popular diagnostic category was neurosis. Today, nobody talks about neuroses anymore. Now it’s all about depression and ADHD. So, we must also acknowledge the trends and fashions that dominate diagnostic practices — they come and go.

EK: How do you assess the reception and impact of your work against pseudoscience in the academic world? Has anything changed over the years? Can we still find NLP courses and other pseudoscientific content in university curricula?

TW: Unfortunately, yes. Has anything changed…? When I started exposing pseudoscience in psychology, there was only one other person in Poland doing something similar, a guy who ran the blog “Fashionable Nonsense.” Now, there are many bloggers, YouTubers, and journalists popularising science and debunking pseudoscience. But as far as influence on academia goes… I wouldn’t overstate it. My influence has been minimal. That’s because academia operates by its own rules. It’s a world where your value is measured by how many publication points you earn, and hence the obsession with scoring those points. If you don’t interfere with that process — and I haven’t in any significant way — people like me are largely ignored, and the system continues, unfortunately.

EK: That’s not very encouraging; it does feel a bit like fighting windmills. But perhaps it’s still worth doing, for the sake of science or simply for intellectual integrity. How do we protect ourselves from pseudoscience? How do we respond when someone says they took an NLP course and it worked, or that they’ve always treated themselves with homeopathy? The argument about a lack of scientific evidence doesn’t seem to convince such people.

TW: Reaching such individuals is extremely difficult. But I can offer some advice to people who want to protect themselves from pseudoscience. First and foremost, we need to be aware that whenever we search for information — about therapies, treatments, or anything else — the algorithms that track our activity trap us in information bubbles. We must consciously look for information outside these bubbles, especially beyond social media, where the bubble is tightly sealed. If you’re a fan of homeopathy, your friends likely are too, and they share similar information. That’s a closed system. Secondly, if you’re reading a book about therapy, treatment, mental health, or science in general, the first thing to check is whether it has a bibliography, and how extensive it is. If a book lacks references, put it back on the shelf. That means everything in it came straight out of the author’s head and likely has no scientific basis.

EK: Speaking of scientific books — your books have recently become available as audiobooks, a format I personally love and through which I discovered your work. Meanwhile, on the same platform (BookBeat), Joseph Murphy’s The Power of Your Subconscious Mind is categorised under Non-Fiction and Health. Isn’t this kind of classification also a form of legitimising pseudoscience?

TW: Absolutely, it is. Back in the 1960s in the United States, if a publisher released a pseudoscientific book, scholars from respected universities would write protest letters asking for its withdrawal, or boycott the publisher altogether and refuse to publish their scientific work there. That tradition has long since disappeared. Sadly, even PWN (Polish Scientific Publishers) published a book on NLP. GWP (Gdańsk Psychological Publishing), which is known for its psychology titles, has released many works on Hellinger and NLP. These days, even the brand of a major scientific publisher like PWN is no longer a guarantee of quality, so that filter is gone too.

EK: But is every form of pseudoscience harmful? Shouldn’t people be free to believe in whatever they like?

TW: Yes, every pseudoscience is harmful. Let me share an example. In 2010, together with Professor Łukasz Turski, we sent a “Letter in Defence of Reason” to the Minister of Labour and Social Policy. It was a protest against adding professions like bioenergy therapist, astrologer, clairvoyant, and fortune-teller to the official national list of occupations. The letter was signed by nearly 5,000 people, most of them scientists. Why does this matter? One could argue that if someone wants to believe in astrology, it’s harmless — they’re just wasting time and money. But once such a job is officially recognised, its practitioners can be called as witnesses or expert consultants in court. We’ve already had a murder trial in Poland where a bioenergy therapist and a clairvoyant testified. A guilty verdict was issued based on their statements. Thankfully, the appellate court overturned the verdict and acquitted the man. But the original ruling was made without a body being found — one of the key pieces of evidence was that the energy therapist’s pendulum pointed to the suspect. This example shows just how far pseudoscience can go. What may seem trivial can end up determining people’s fates in court. Beyond that, pseudoscience is a violation of reason. If we continue to allow so many absurdities to circulate, people will lose, or have already lost, the ability to distinguish truth from falsehood.

EK: I must say that example is shocking. And describing pseudoscience as a violation of reason is quite apt. I once watched the film Behind the Curve about flat-earthers. Listening to their arguments felt exactly like my reason was being assaulted. It’s the same with anti-vaccine movements or advocates of pseudoscience and strange theories. Trying to reason with them leads only to responses like, “It’s a conspiracy — they want you to think that,” or “Just because we have no evidence doesn’t mean we’re wrong,” or “Your studies are part of a government-corporate plot.” And then comes the aggression, the assault. But let’s return to actual science. I’m currently conducting a sociology research project. In preparing it, I went through hundreds of academic studies and volumes of literature. I tried to rely on reputable sources — universities, research centres, expert opinions. Yet after reading Forbidden Psychology, I can’t be sure my sources are trustworthy if giants like Freud or Zimbardo have serious scientific sins. So, how do we find reliable sources? Where should young scientists look for authority?

TW: I wouldn’t turn away from scientific literature. The average reader or even average researcher doesn’t have the tools to determine whether fraud occurred in a given paper. Scientific publications undergo anonymous peer review — those reviews are usually written by field experts, and that’s still something to trust. Of course, we’ll never have 100% certainty that someone didn’t fabricate something. The case of Diederik Stapel, a Dutch psychologist, showed how someone could fabricate research data for years. He never conducted the studies, just made them up. A total of 58 of his papers were retracted. Currently, we’re facing the “paper mills” scandal in academia — groups of people professionally selling fake scientific articles that get published under scholars’ names, even though the scholars didn’t write them. These things happen all the time. And we don’t have many tools to catch them. Some of the most reliable tools are meta-analyses and systematic reviews, methods that compile large sets of research results on a specific topic and generalise the knowledge. For example, one meta-analysis on suicide and self-harm prevention effectiveness included 1,125 studies. Even if a few of those were fraudulent, they would get drowned in the mass of honest work, and the reliable data would still show the actual outcome. So, whenever you’re researching a topic, your first stop should be meta-analyses and systematic reviews. They are top-tier in the hierarchy of scientific evidence. Nothing above them is more reliable.

EK: Yes, in my own work, I used a meta-analysis for my literature review, and it proved a very valuable source of knowledge. But the key is having a large enough body of studies. Now I’m preparing for another research project. While looking for methodology guidelines, I came across advice from an educational organisation that said: “Choose a novel topic, conduct a study that no one has done before. After all, you want to contribute something new to science.” That immediately reminded me of the replication crisis you describe in Forbidden Psychology. Why are replication studies so rare? Is it just about funding — grants being seen as wasted if you repeat someone else’s work, or is there something more? After all, meta-analyses rely on replications.

TW: There are several reasons why replication studies are uncommon. First, scientists are reluctant to replicate someone else’s work because it might appear they don’t trust their colleague — they’re “checking up” on them, and many researchers avoid it to not seem suspicious or untrusting. Second, scientific journals often don’t want to publish replication studies. Some even explicitly state in their submission guidelines that they only accept original research. That policy limits the possibilities. Third, replications don’t bring much prestige. It’s hard to boast about replicating someone’s findings. But original research — now that’s something to be proud of. Replication is tedious, ant-like work aimed at verifying the knowledge we already have, and few people are eager to take that on.

EK: Indeed. Some studies and experimental results, like Philip Zimbardo’s Stanford Prison Experiment (SPE), are so entrenched in scientific culture that challenges to their validity often fail to “outshine” the fame of the original. In Forbidden Psychology, you discuss Thibault Le Texier’s critique of SPE in his article Debunking the Stanford Prison Experiment and his book Histoire d’un mensonge, which reveal the unethical and manipulated aspects of the study. Despite these revelations, the academic community’s response was limited, raising concerns about self-regulation in science. I encourage everyone interested in more context to read your blog entry “Lucifer Invented by Zimbardo” — an engaging read not only for psychology or sociology buffs.

I know you’re a fan of new technologies and artificial intelligence. Let’s imagine you carried out a hoax today in 2025, similar to the one you did in Charaktery. What do you think would happen? Would it still work?

TW: I believe it would succeed without issue. Recently, I even came across a description of a “therapy” based on morphic resonance that was nearly identical to what I made up for Charaktery. But it wasn’t a hoax! It was a “real therapy” being promoted! And it had been published. So yes, these things would still work. There have been several other hoaxes by Polish scientists since mine, also published in scientific journals. Turns out it’s not hard at all to publish nonsense.

EK: And what about artificial intelligence? How can it help identify scientific fraud?

TW: Right now, my problem is that AI deceives me. When I recently used it to search for academic literature, it made up articles from scratch, attributing them to real scholars, giving full citations, including fake journal names! So, currently, the issue is AI’s hallucinations, which are actually getting worse in newer models. However, regarding technology in general, it can help. If a study was genuinely conducted, the data should exhibit a partly random character. There shouldn’t be suspicious patterns caused by human interference which algorithms can detect. If someone faked a study and manually created the data, algorithms might spot inconsistencies showing the human touch. But this depends on having access to the raw data — the original numbers and measurements, which are usually not included in journal articles. Only the final calculations are shared. Scientists are very reluctant to share raw data.

EK: That reluctance is puzzling. In Forbidden Psychology, you describe how difficult it is to obtain raw data — scientists claim the data aren’t archived, or not available digitally, or simply ignore requests. I find that highly suspicious… One last question: the Polish Sceptics Club. It’s a fascinating initiative, and you’re its founder. Do you think young researchers like us could get involved?

TW: Absolutely! I’d be delighted if young people joined the Polish Sceptics Club. We run a wide range of activities. This year, to encourage youth participation, we launched a contest: write an essay or story under the theme “My Encounter with Charles Darwin.” It’s an ongoing competition. Every February, we organise Darwin Days in Wrocław with the Polish Rationalist Association and the Institute of Biology at the University of Wrocław. It’s a weekend of lectures for the general public promoting evolution and Darwinism. That’s also when the essay contest results are announced. But there are many opportunities for youth engagement. Anyone interested should get in touch, we’d be very happy to welcome new members.

EK: The Forbidden Psychology series also has English-language counterparts in two books. I saw some of your books have even been published in Korean. Your latest book was published first in English, then Korean, and later in Polish. Its English title is Fads, Fakes and Frauds: Exploding Myths in Culture, Science and Psychology. Could you tell us more about this book? Who is it for, and what’s its message?

TW: The book is a collection of essays that can be read in any order. It’s about science, culture, psychology, and psychotherapy — especially about myths that pervade both culture and science. For example, the myth that there are “good” and “bad” emotions, or the myth that loneliness kills. Some essays deal with the so-called “culture of victimhood,” which now dominates social life. If you’re the kind of person who wants to challenge their deeply held beliefs, who isn’t afraid of mental confrontation and wants to clear their mind, then this book is for you. And I can say this: my next collection of essays is nearly complete. Its Polish title will be Turning Back the Ship of Fools and Other Essays. The English version will have a slightly different set of essays and be titled A Recipe for a 21st Century Children’s Crusade: Essays on Culture, Science, and Psychology. I think it should be released around June or July this year.

EK: Thank you very much for this conversation. We could summarise it like this: despite living in an era of unprecedented technological and scientific advancement, conspiracy theories and pseudoscience persist, and even in the scientific world, some try to take shortcuts for their gain. That’s why it’s more important than ever to think critically and sceptically, and — despite everything — not to lose faith in science. Don’t shy away from confrontation and never let anyone trample your common sense.

Emilia Kosiorek

Akademeia High School, Warsaw — Year 12 student; studying Psychology, Sociology, and Mathematics A-Levels; big fan of reason and science.

[1] While certain NLP courses offered by private training centres might arguably be classified as a kind of “hobby club,” offering this pseudoscience within higher education institutions reinforces the belief in the validity of a theory unsupported by evidence. NLP can be found at the Higher School of Health Sciences in Bydgoszcz, the European College of Social and Technical Sciences in Radom, and the University of Information Technology and Management in Rzeszów.

[2] Charaktery is a Polish popular science magazine dedicated to psychology, published since 1997. From the outset, the magazine aimed to make psychological knowledge accessible to a broad audience — including both amateur enthusiasts and professionals such as psychologists, therapists, and educators. It covers topics such as emotions, interpersonal relationships, motivation, child-rearing, mental disorders, and personal development. The magazine also frequently features psychological essays, interviews with experts, and articles at the intersection of neuroscience, sociology, and at times, spirituality and philosophy. For many years, Charaktery was published by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne (GWP), before being taken over by the company Charaktery Sp. z o.o. Initially a traditional monthly print magazine available in newsstands and bookstores, it now operates primarily in digital format.


Zakazana psychologia, t. I – okładka

O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »

Tryptyk haniebny – okładka

Szarlatani nie narodzili się w XXI wieku. W powieści „Tryptyk haniebny” cofam się do czternastowiecznej Europy Środkowej, do pracowni alchemika, który obiecuje kamień filozoficzny, i pytam, czy to poszukiwanie doskonałości, czy genialne oszustwo.

Przeczytaj prolog (PDF)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Zapraszam na Międzynarodowe Dni Ateizmu 2025 do Warszawy

O wolność od religii i nowego obskurantyzmu – Pod takim hasłem odbędą się tegoroczne Dni Ateizmu organizowane przez Fundację im. Kazimierza Łyszczyńskiego, Fundację Wolność od Religii oraz Fundację Teraz Nauka.

Miło mi poinformować, że na zaproszenie organizatorów wraz z Sanalem Edamaruku Shirajum Eriną i Rafałem Betlejewskim również wystąpię w programie pierwszego panelu zatytułowanym: Religie, teorie spiskowe, pseudonauka, szarlataneria.

Zapraszam serdecznie w imieniu organizatorów i własnym!

DNI ATEIZMU 2025 WARSZAWA
Sobota, 29.03., Pałac Staszica, Sala Lustrzana, wstęp wolny.

WSTĘPNY PROGRAM

Międzynarodowa Konferencja “O Wolność od Religii i Nowego Obskurantyzmu”

09.45 Rejestracja, powitalna kawa
10.00 Otwarcie: Marek Łukaszewicz (FKŁ, Polska), Dorota Wójcik (Fundacja Wolność od Religii), Maciej Podgórski (Fundacja Teraz Nauka)
10.15 Wprowadzenie: Nina Sankari (FKŁ) “Stary i Nowy Obskurantyzm przeciwko nauce, prawom i wolnościom człowieka”
10.30 Prof. Paweł Golik (Instytut Genetyki i Biotechnologii UW): “Małpi proces” w Polsce”. Dyskusja.
11.15 Panel I „Religie, teorie spiskowe, pseudonauka, szarlataneria”: Rafał Betlejewski, Sanal Edamaruku, dr Tomasz Witkowski, Shirajum Erina. Dyskusja.
12.30 Panel II: „Religijna opresja”: mec. Marcin Pawelec-Jakowiecki. Marta Lempart (OSK), Nina Sankari. Petycja. Dyskusja
13.30 Przerwa
14.30 Panel III: Nowy Obskurantyzm: rola AI i mediów społecznościowych w transmisji fake newsów, antynaukowych poglądów i ruchów politycznych: Maciej Podgórski (Teraz Nauka), Hugo Estrella Argentyna), dr Łukasz Polowczyk (UW). Dyskusja
15.30 Wystąpienie gościa honorowego: Prof. David Orenstein “Building Knowledge and Community” (Budowanie wiedzy i społeczności)
16.15 Przerwa kawowa
16.30 Ateistyczne (i pokrewne) inicjatywy: Tonoy Emroz (Prezes Atheist Alliance International), Rafał Betlejewski
17.00 Ateistyczne książki, prasa i politycy: Prof. Krzysztof Dołowy, Piotr Szumlewicz, Stanisław Pisarek, Lech Jan Mazurek, Prof. Joanna Senyszyn
18.00 Podsumowanie i zakończenie konferencji.

19.30 Bankiet Ateistyczny


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

O miłości z okazji walentynek. Miłość romantyczna nigdy nie zaginie

Zapraszam do lektury rozmowy, którą dla Focus.pl o zdrowiu przeprowadziła ze mną red. Beata Igielska.

Beata Igielska, Focus o Zdrowiu:

Porozmawiajmy o miłości, zjawisku uniwersalnym, potężnej sile, która może wywoływać ogromne szczęście lub… smutek. Są walentynki, które bardzo w Polsce się przyjęły, a ty jesteś dobrym rozmówcą, bo onegdaj byłeś redaktorem naukowym polskiego wydania “Nowej psychologii miłości” pod redakcją Roberta Sternberga i Karin Weis. Czym z psychologicznego punktu widzenia jest miłość?

Dr Tomasz Witkowski, psycholog, pisarz, pisze o psychologii, psychoterapii, etyce, pograniczach nauki i pseudonauki. Jego “Zakazana psychologia” to próba “oczyszczenia” psychologii z hochsztaplerstwa. Pracował przez wiele lat w Instytucie Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego, spędził rok w Instytucie Psychologii w Bielefeld w Niemczech. Obecnie jest profesorem Wyższej Szkoły Kształcenia Zawodowego we Wrocławiu:

Są bardzo różne definicje miłości. O zakochaniu w jednej z koncepcji mówi się, że jest sumą adaptacyjnych błędów poznawczych (śmiech).

O, zaskakująca definicja.

Przeciętny człowiek, który uzyskał już wiek rozrodczy, ma do wyboru kilka miliardów ewentualnych partnerów, z którymi mógłby spłodzić dzieci i je wychowywać. Przy czym uważa, że dziewczyna mieszkająca w bloku obok w klatce pierwszej, jest absolutnie wyjątkowa, niepowtarzalna. I nie ma drugiej takiej na świecie, została stworzona tylko i wyłącznie dla niego. Patrząc z racjonalnego punktu widzenia, ten człowiek nie przeanalizował wszystkich dostępnych opcji ani sporej puli opcji.

Wszystkich nawet sztuczna inteligencja nie byłaby w stanie przeanalizować. Podjął więc decyzję rzutująca na całe życie – o zawarciu związku małżeńskiego i spłodzeniu dzieci. Gdyby nie te błędy poznawcze, prawdopodobnie nie bylibyśmy w stanie łączyć się w pary. Stupor decyzyjny powodowałby, że nie bylibyśmy w stanie wybrać najlepszego dla nas partnera. Rzadko kto sprawdza książeczkę zdrowia partnera/partnerki, stan zamożności itp. Wielu bardzo ważnych elementów tych decyzji nie bierzemy pod uwagę.

No ale np. miliarderzy poznają swoje dzieci z dziećmi miliarderów, dziwnym trafem zawsze niemal zakochują się w reprezentantce/reprezentancie tej grupy społecznej.

To ciekawa sprawa, w wielu różnych kulturach na świecie są małżeństwa aranżowane. Racjonalne decyzje w imieniu łączonych w pary podejmują rodzice czy swatowie.

I co jeszce ciekawsze, badania pokazują, że są to dobre małżeństwa.

Tak. W większości tych związków pojawia się etap miłości romantycznej, normalny etap zakochania, potem związek stabilizuje się, miłość się zmienia. Tak więc związek może być zaaranżowany, a miłość i tak w którymś momencie się pojawi.

Od czasu wydania książki upłynęło wiele lat. Kultura bardzo się zmieniła, jest wszechobecny internet, są media społecznościowe, a w nich panoszy się narcyzm, atrakcyjność fizyczna stała się fetyszem. Jaki to wszystko ma wpływ na miłość? W przywołanej książce mówiło się, że inaczej sklasyfikuje się miłość w kulturach kolektywistycznych nastawionych na cele altruistyczne i na przyjaźń, a inaczej w indywidualistycznych, opartych na zabawie i permisywizmie. Dziś zachodni świat zdominowała kultura indywidualistyczna.

Musimy cały czas pamiętać, że zakochanie się, miłość, romantyczne uczucia, to nic innego jak efekty ewolucji. Chodzi o to, żebyśmy się rozmnażali. Kultura natomiast, choć nie tak bezwzględnie, ale modyfikuje pewne wartości, które cenimy w innych, spostrzeganie atrakcyjności.

Tu jest ciekawe, że mężczyźni będą preferowali kobiety o zdrowo wyglądającej cerze, symetrycznej budowie ciała, a twarzy w szczególności, o odpowiednich proporcjach talii do bioder. Tak dzieje się nawet, gdy się zmienia postrzeganie ideału atrakcyjności, gdy w pewnych okresach historycznych kobiety o bardziej obfitych kształtach uważane były za bardziej atrakcyjne, a czasami to bardzo szczupłe były uważane za atrakcyjniejsze. Zawsze jednak stosunek talii do bioder pozostał stały, bo takie kobiety rodzą bez problemów. Tak więc mimo wszystko to biologia będzie dominowała w naszych wyborach. A kultura modyfikuje jedynie sfery powierzchniowe.

Zwróć, proszę uwagę, że cywilizacja zachodnia jakby trochę oderwała się od ewolucji – przestajemy się rozmnażać. Dzietność w przeciętnej rodzinie cywilizacji zachodniej jest na poziomie współczynnika 1,3, a to oznacza schyłek tej cywilizacji, ona zniknie, jeśli nie wydarzy się coś rewolucyjnego.

No ale nie tylko zachodnia cywizalacja znika. Popatrzmy na Koreę Poludniową, Japonię.

Tak, ale nadal są to wyspy niskiej dzietności w kulturach wschodnich. Zresztą my tu generalnie mówimy o jakiś 10-12 procentach populacji świata, bo cała jego reszta funkcjonuje w zupełnie innych warunkach, w kulturach nie tak indywidualistycznych. Do tego dokłada się tzw. kryzys męskości mający bardzo wyraźne biologiczne wskaźniki jak: drastyczne obniżenie poziomu testosteronu u współczesnych mężczyzn, drastyczne obniżenie liczby plemników w centymetrze sześciennym spermy. To jest spowodowane najprawdopodobniej zmianami środowiskowymi. Te zmiany dotyczą mężczyzn z kultury zachodniej. W Afryce, Azji nie obserwuje się ich.

Z jednej strony więc jest biologia, ewolucja, która nas ukształtowała, jak mamy spostrzegać partnerów, żeby w rezultacie mieć zdrowe potomstwo: włosy cera, symetria – to są wskazówki dobrych genów, które możemy dostrzec na pierwszy rzut oka. Kobiety raczej preferują mężczyzn o dużych zasobach materialnych, uroda nie jest tak bardzo ważna. Ale też wybierają mężczyzn odważnych, dzielnych, bo to też dobrze wróży przyszłemu potomstwu. Te wybory z pewnością są modyfikowane przez kryzys męskości, kulturę indywidualistyczną – to powoduje, że rozmnażanie się schodzi na dalszy plan. Z punktu widzenia ewolucji dziś związki tworzy się na podstawie nieracjonalnych wartości.

Czy dzisiejsze dzieci dobrobytu potrafią kochać romantycznie? Jakby nie patrzeć walentynki kojarzą się z miłością romantyczną, choć jest to romantyzm wielce w stylu pop. Ten neoromantyzm może wyglądać tak, że na walnetynkowej randce obydwoje zerkają w swoje smartfony. Dialog w zaniku.

Może to tak wyglądać. Natomiast faza miłości romantycznej wynika z naszej konstrukcji biologicznej. Nastolatki czy chcą czy nie, będą się zakochiwać romantycznie, nieszczęśliwie, będą nawet próbować odbierać sobie życie z powodu nieszczęśliwiej miłości. Tak więc miłość romantyczna nie zaginie. Pozostaje pytanie, w jakim stopniu kryzys męskości modyfikuje te procesy. Bo jeśli przeciętny mężczyzna w wieku 25 lat ma w tej chwili o połowę mniej testosteronu niż mężczyzna w latach 70. ubiegłego wieku, prawdopodobnie ten niski testosteron modyfikuje jego odczuwanie rzeczywistości.

Są różne rodzaje miłości, już średniowieczna scholastyka dobrze je podzieliła: eros – miłość namiętna, miłość – przyjaźń i agape, czyli miłość – troska, poświecenie. Służą różnym celom. Celem nadrzędnym, jeśli jest to związek heteroseksualny, jest potomstwo. Miłość rodzicielska jest bezwarunkowa i wymyka się klasyfikacjom.

Mówiąc o miłości, szczególnie przy okazji walentynek, zapominamy, że jest miłość rodzicielska, która jest dość mocno uwarunkowana ewolucyjnie i biologicznie. Weźmy przypadek kobiet, które zaszły w niechcianą ciążę i podpisały przed urodzeniem dziecka dokumenty adopcyjne, bo były pewne, że nie chcą tego dziecka, nic do niego nie czują, a po porodzie dzieją się sceny dantejskie.

Bo sam poród to wystrzał mieszanki hormonalnej, szczególnie oksytocyny, która jest hormonem odpowiedzialnym m.in. za przywiązanie i te kobiety nie dają sobie odebrać dziecka. Miłość rodzicielska też miewa romantyczne fazy, dające podstawę do zapewnienia potomstwu opieki przez bardzo, bardzo długi czas – wśród zwierząt jesteśmy ewenementem, jeśli idzie o czas wychowywania potomstwa. Następne po nas są orangutany – wychowują 6 – 8 lat swoje potomstwo. Tak jak my wychowują swoje dzieci, dopóki wyjdą z domu.

Interesujący jest przebieg miłości w czasie, jak się ona zmienia. Dwudziestoletnia dziewczyna może potrzebować miłości erotycznej, ale ta sama dziewczyna w wieku lat 40 może potrzebować miłości – przyjaźni. I w gruncie rzeczy jest coraz więcej teorii, że to przyjaźń jest ważna. Namiętność wygasa, przyjaźń zostaje na całe życie.

W przywołanej na początku rozmowy książce jest opisana koncepcja miłości Roberta Sternberga. Mówi o trzech elementach miłości: namiętność, intymność i zaangażowaniu. Na początku znajomości w związku dominuje namiętność, potem jest coraz więcej intymności, która jest też elementem przyjaźni. Jak już miłość się stabilizuje, pozostaje głównie zaangażowanie – to, co łączy przyjaciół.

Miłość przebiega dość podobnie w różnych związkach. Fazy trwają różnie u różnych par. Czasem wszystko odbywa się błyskawicznie i związek się rozpada, a czasami trwa do końca życia. Mikstura trzech czynników – namiętności, intymności, zaangażowania, decyduje o typie związku, z jakim mamy do czynienia – czysto erotycznym, gdzie najważniejsza jest namiętność, czy z przyjacielskim, gdzie ważna jest intymność, czy z dojrzałym, gdzie ważne jest zaangażowanie.

Czasem ludzie przestają kochać. Dla partnera/partnerki, i tu nie jest ważne czy relacja jest hetero- czy homoseksulana, może to być traumatyczne doświadczenie, koniec świata. Ba, nawet może dojść do zbrodni w afekcie. Przeważnie mordującym jest mężczyzna.

Niestety, to się zdarza. Dlatego WHO zdecydowało, żeby miłość, stan zakochania, wprowadzić na listę chorób i zaburzeń psychicznych ICD 10. To jest choroba F63.9 – klasyfikacja: Zaburzenia nawyków i popędów, nieokreślone.

Naprawdę?

No tak. Jeśli ludzie umierają z miłości, to można powiedzieć, że jest to choroba śmiertelna. Czasem umierają z własnej ręki, czasami z ręki partnera. Czasami stan zakochania czy miłości przeszkadza żyć. Trzeba więc to traktować jako zaburzenie, jeśli ktoś jest nieszczęśliwie zakochany i to prowadzi do prób samobójczych lub samobójstwa. Albo ktoś jest chorobliwie zazdrosny i to powoduje, że związek się rozpada.

A właśnie, co z tą zazdrością? Czy zawsze towarzyszy miłości? A może stopień, w jakim ludzie czują się zazdrośni, zależy także od ich osobowości?

Na pewno tak, ale są też wyraźne wzorce kulturowe, jeśli idzie o zazdrość. Cały czas żyjemy w społeczeństwie o podwójnej moralności. Tzn. łatwiej akceptujemy zdradę mężczyzny niż zdradę kobiety. Podłoże takich niepisanych norm kultowych jest dość mocno biologicznie uwarunkowane. Bo jeśli zdradzi kobieta i efektem zdrady będzie ciąża, to koszt dla mężczyzny jest nieporównywalnie większy niż jego zdrada dla partnerki. Będzie on musiał wychowywać nie swoje potomstwo, nie swoje geny, czyli de facto nie zrealizuje własnego celu reprodukcyjnego.

Jeśli zdradzi mężczyzna, dla partnerki to nie niesie wielkich konsekwencji w postaci strat ewolucyjnych, biologicznych, nie poświęca ona na tę zdradę żadnych zasobów. Może być zazdrosna, że inna kobieta odbiera jej partnera. Ten mechanizm można przenieść na poziom dziadków. Okazuje się, że jeśli analizujemy inwestycje ponoszone przez dziadków na rzecz wnuków, to ci ze strony córki poświęcają dużo chętniej i więcej zasobów, bo mają pewność, że inwestują w 25% swoich genów. Mają pewność, że dzieci ich córki są w prostej linii ich potomkami.

Na koniec taki ładny przykład. Leciwy już Miguel de Unamuno powiedział, tu nieco strawestuję: gdy widzę nogi mojej żony, nie odczuwam już nic. Ale gdy ją te nogi bolą, bolą i mnie. I to chyba dość piękna definicja miłości.

To jest miłość, gdzie zaangażowanie jest dominantą w trójkącie, o którym wspominałem wcześniej.

Czyli angażujmy się i popełniajmy błędy poznawcze. Bez nich nie byłoby nas.

No tak. Nie byłoby dzisiejszych walentynek.

Napisane przez:

Beata Igielska

Tematyką zdrowia zajmuje się od 2020 r. Laureatka kilku nagród dziennikarskich. W styczniu 2025 r. została Dziennikarzem Medycznym Roku 2024 w kategorii Internet.


Inteligencja makiaweliczna – okładka

O ewolucyjnych korzeniach ludzkiej natury piszę w książce „Inteligencja makiaweliczna. Rzecz o pochodzeniu natury ludzkiej”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Przemysł wydobywczy autentyzmu grzebiącego w „ja”

To tytuł rozmowy, którą dla serwisu PAP przeprowadziła ze mną red. Beata Igielska. Pretekstem do rozmowy była moja najnowsza książka Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje. Zapraszam do lektury!

Źle dobrany terapeuta może solidnie zaszkodzić. Bywa, że pacjenci zwodzeni są „problemami psychosomatycznymi”, a tymczasem mają poważne schorzenia fizyczne skutkujące objawami ze strony psychiki. O pułapkach psychologicznych mitów i pop-psychologii opowiada  dr Tomasz Witkowski, psycholog, pisarz, autor zbioru esejów o przewrotnym tytule „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje”.

Niezmiennie od lat punktujesz pseudonaukę w psychologii. Czym na poziomie indywidualnym grozi pseudopsychologia?

Najmniejsze konsekwencje to strata czasu i pieniędzy. Poważniejsze, o których pisałem w „Psychoterapii bez makijażu”, to rozwój nieleczonej choroby a nawet śmierć. Bo jeśli pójdziemy na psychoterapię, podczas której psychoterapeuta będzie przekonywał nas, że cierpimy na dolegliwości psychosomatyczne, a tymczasem w naszym mózgu będzie się rozwijał guz, który będzie dawał określone objawy interpretowane jako psychosomatyka, to w rezultacie może się to skończyć śmiercią. Znam co najmniej jeden taki przypadek. Inny to sytuacja człowieka, który był przekonywany, że cierpi na zaburzenia psychosomatyczne, podczas gdy przyczyną jego stanu była niedoczynność tarczycy, rozwinął się rak, musiano mu tarczycę usunąć. Nie wiem, jakie są jego dalsze losy.
 
Konsekwencje są więc od najprostszych, jak stracony czas i pieniądze, czego nikomu nie można zabronić, po te ostateczne, z całym spektrum po drodze.

I zamętem w głowie.

Oczywiście. Ale mogą też pojawić się uzależnienia. Znam pacjentów, którzy zaczęli pić w czasie psychoterapii albo uzależnili się od terapeuty. W wyniku terapii rozpadła się niejedna rodzina.

Spróbujmy w takim razie nakreślić portret dobrego psychologa lub psychoterapeuty. Od razu powiem, że większość ludzi nie rozróżnia tych profesji.

Idealny model pomocy w razie problemów psychicznych należałoby porównać do modelu obowiązującego w medycynie. Jeśli boli nas brzuch, nie idziemy do chirurga, nie prosimy o operację, tylko idziemy najpierw do internisty, on wysyła nas na badania, które umożliwiają postawienie diagnozy różnicowej. Może przypuszczać, że bóle są związane np. z woreczkiem żółciowym albo z wyrostkiem robaczkowym, wrzodami żołądka itd. Postawiwszy hipotezy, kieruje nas na badania, stawia wstępną diagnozę i dopiero kieruje nas do specjalisty: endokrynologa, chirurga, lub gastrologa.
 
W przypadku problemów psychicznych Polacy często od razu udają się do terapeuty, który specjalizuje się w określonych rodzajach terapii wykorzystujących określoną modalność. Nie ma więc tak szerokiej wiedzy jak dobry psycholog kliniczny, często pomija etap diagnozy albo stawia diagnozę bardzo uproszczoną i zabiera się do roboty. Tu jest błąd na wejściu.
Problem jest też taki, że te usługi są płatne. Jeśli od razu idziemy do terapeuty, może się zdarzyć, że on będzie stawiał taką diagnozę, która może być dla niego korzystna finansowo.

Czyli podsumowując, lepiej zacząć od wizyty u dobrego psychologa klinicznego?

Tak. On ma dobrą orientację ogólną, dysponuje narzędziami diagnostycznymi, może nas odesłać do lekarza, jeśli podejrzewa np. niedoczynność tarczycy, dającej bardzo podobne objawy jak depresja. Psycholog kliniczny skieruje do specjalisty, który może nam najlepiej pomóc.

Dlatego powinniśmy przepędzać guru i np. się nie „samorealizować”?

Zwróć uwagę, że psychologia, psychoterapia zaczyna pełnić od dłuższego już czasu rolę religii, według której przychodzimy na świat w stanie grzechu pierworodnego i dążymy do świętości. Żeby zasłużyć sobie na życie wieczne, powinniśmy się modlić, umartwiać, doskonalić. Współczesny człowiek nie za bardzo akceptuje te wskazania. Jest zanurzony w życiu doczesnym i w teraźniejszości. Niemniej schemat jest ten sam: guru psychoterapeutyczni czy psychologiczni obiecują, że jeżeli odkryjesz w sobie potencjał i zrealizujesz go, wejdziesz na wyższy poziom życia – analogicznie, jak dążenie do świętości. Przy czym jest to założenie metafizyczne – samorealizacja zakłada, że w każdym z nas jest zdeponowany jakiś potencjał. Ktoś, coś, jakaś tajemnicza siła, być może to jest genetyka – zdeponowało w nas talenty – nie wyjaśniają owi guru, czym ta siła jest. Powinniśmy swój potencjał odkryć, pomnożyć, jak w przypowieści o dwóch sługach, z których jeden zakopał swój talent, a drugi go pomnażał. Jeśli tego nie zrobimy, będziemy żyli marnym, niespełnionym życiem. Współcześni guru powołują się na znanych artystów, ludzi o wielkich dokonaniach. Tymczasem większość z nas jest bardzo, bardzo przeciętna, co pokazuje nauka. Nie mamy jakiegoś nadzwyczajnego potencjału w sobie, więc nie ma co odkrywać ani co realizować. Jesteśmy jacy jesteśmy.

Czytaj dalej bez paywalla klikając TUTAJ

Moja nowa książka z przedmową Roya F. Baumeistera pierwotnie ukazała się nakładem Universal Publishers pod tytułem Fades, Fakes, and Frauds. Exploding Myths in Culture, Science, and Psychology.

Książka jest zbiorem esejów poświęconych krytycznemu myśleniu, kulturowym modom i mitom oraz problematyce śmierci i umierania. Od momentu ukazania się zebrała wiele pozytywnych recenzji:

Książka Tomasza Witkowskiego to potężny cios wymierzony w wygodne przekonanie, że kultura polega na budowaniu wspólnej, prawdziwej wizji świata. Wyświadcza wielką przysługę tym z nas, którzy wciąż żywią nadzieję, że prawda w końcu zwycięży i starają się podążać w tym kierunku.

Profesor Roy Baumeister, Uniwersytet Stanu Floryda, autor Siły woli.

Tomasz Witkowski jest kronikarzem wszystkiego, co dobre i złe w psychologii. Jego poprzednia książka, Shaping Psychology, podkreślała dobre strony. Przepędźcie guru… – zwraca się ku ciemnej stronie. Witkowski pokazuje, jak dogmaty, ukształtowane przez niegdysiejsze lub obecne, autorytety są bezkrytycznie przyjmowane przez przedstawicieli naszej dziedziny, omawia problemy z replikacją wyników badań oraz inne ważne problemy, z którymi boryka się psychologia. Te krótkie, błyskotliwie napisane eseje są wzbogacone współczesnymi przykładami, a kontekst nadają im istotne historyczne fakty. Przepędźcie guru… tworzy bardzo ważną perspektywę dla naszej dziedziny nauki. Będzie szczególnie pomocna w odnalezieniu własnej drogi przez młodych psychologów, nieskażonych jeszcze tradycją,.

Profesor Joseph LeDoux, Uniwersytet Nowojorski, autor Historii naszej świadomości.f

Ludzie próbują zrozumieć siebie i  cel życia. Potrzeba posiadania sensu tworzy okoliczności, w których czyjeś żądze lub umiejętności sprzedażowe wygrawają z prawdą. W swojej prowokacyjnej książce Tomasz Witkowski oświetla sceny walki pomiędzy nauką a pseudonauką, w szczególności tam, gdzie ludzie szukają szczęścia i sensu.  Z literacką siłą i determinacją podejmuje takie trudne tematy, jak status ofiary, samobójstwo czy fałszywe oskarżenia , by podążać za dowodami, dokądkolwiek prowadzą. Jego krytyczne spojrzenie zderza się nawet z nauką jako instytucją – pozorną przeciwwagą dla pseudonauki, w równej mierze podatną na błędy. Okazuje się, że poszukiwanie prawdy nie polega na decydowaniu, którym źródłom zaufać, ale na przyjęciu sceptycyzmu jako zasady i poszukiwaniu dowodów, w wyniku czego zawsze będziemy gotowi zrewidować rozumienie nawet najcenniejszych naszych przekonań.

Profesor Brian A. Nosek, Uniwersytet Wirginii, współzałożyciel i dyrektor Center for Open Science

Tomasz Witkowski, nowatorski psycholog, przedstawia liczne przykłady na to, jak fałsz przeniknął naszą zbiorową świadomość. Może nie zgodzisz się z każdym z nich, ale docenisz jego żywe i prowokacyjne pisarstwo. Powszechna wśród nas skłonność do łatwego przyjmowania rozmaitych mód, fałszerstw i oszustw, może być bardzo szkodliwa dla dużej części społeczeństwa – zarówno bezpośrednio dotkniętej przez te zjawiska, jak i dla ich załamanych bliskich. Miejmy nadzieję, że nawoływanie Witkowskiego do bardziej krytycznego myślenia zostanie wysłuchane.

Profesor Elizabeth F. Loftus, Uniwersytet Kalifornii, Irvine, autorka The Myth of Repressed Memory

W ostatnich czasach dezinformacja wzrosła znacząco, a dzięki Internetowi jest rozpowszechniana o wiele szybciej, niż kiedykolwiek wcześniej. Mamy skłonność do przyjmowania za dobrą monetę tego, co mówią nam „eksperci”, bez sprawdzania dowodów, a rządy kupują i finansują wszelkiego rodzaju strategie, mocno reklamowane, ale mało skuteczne lub w ogóle nieskuteczne. Bardzo przystępnie napisana książka doktora Tomasza Witkowskiego demaskuje prawdę dotyczącą wielu rzeczy, które przyjmujemy jako oczywiste. Sceptycy, tacy jak autor Przepędźcie guru…, są cenni dla społeczności, a książka ta jest bardzo potrzebna i ważna. Zainteresuje wiele osób, ale dla urzędników państwowych, opracowujących i finansujących programy zdrowia psychicznego, powinna być lekturą obowiązkową.

Marvin Ross, autor i wydawca zajmujący się tematyką medyczną, autor Anti-Psychiatry and the UN Assault on the Mentally Ill

Wprawdzie zdarza się, że nie zgadzam się z Tomaszem Witkowskim, jednak z całego serca popieram jego podejście do psychologii. Jego działania, oparte na naukowej samokontroli i bezpośrednim sceptycyzmie są nie tylko niezbędne, ale stanowią powiew świeżego powietrza w naszej dziedzinie.

Teddy Winroth, dyplomowany psycholog i psychoterapeuta, Szwecja

W swojej najnowszej książce, Fads, Fakes, and Frauds Tomasz Witkowski przedstawia serię uderzających, wysoce sceptycznych esejów poruszających szeregh współczesnych problemów. Obejmują one nasze rozumienie problemów zdrowia psychicznego i ich leczenie, w tym samobójstw i samookaleczeń, stosowania placebo i nocebo w medycynie, jakość badań naukowych, samotność, wiktymizację oraz działanie wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych. Jego celem jest pokazanie, że zaczęliśmy rozumieć i przedstawiać te kwestie w sposób przynoszący raczej szkody niż korzyści. Zwraca uwagę na fakt, że w dyskursie publicznym i polityce społecznej mamy do czynienia z zacieraniem faktów, przeinaczeniami i tworzeniem fikcji wspierającej własne interesy prezentujących je osób. Ta kompetentna i bardzo przystępna w lekturze książka pojawia się we czasie, kiedy jej przesłanie jest najbardziej aktualne.

Profesor Michael Heap, kliniczny psycholog sądowy pracujący w Sheffield, Wielka Brytania, autor Universal Awareness: A Theory of the Soul

Lektura nowej książki Witkowskiego może sprawić, że stracisz zaufanie do swoich rodziców, naukowców i samego siebie. Możesz nie zgadzać się z autorem, jednak jego poglądy zmuszą cię do przyjrzenia się podstawom twoich własnych.

Profesor Michael Posner, Uniwersytet Oregonu, autor Developing a Brain: A Life in Psychology

Jednym z powodów, aby NIE kupować tej książki, jest fakt, że Tomasz Witkowski nieubłąganie podważa utrwalone przekonania czytelników, przeciwstawiając imswoje silnie udokumentowane alternatywnepoglądy. Czytelnicy muszą być wystarczająco pewni siebie, aby nie odebrać tego personalnie. Najlepiej byłoby, gdyby byli wystarczająco otwarci, kiedy ich najbardziej nawet ukochane przekonania zostaną poddane próbie zakwestionowania. Natomiast najważniejszym powodem, aby kupić tę książkę, jest przewaga konkurencyjna, jaką zapewnia ona w rozmowach. Osoby, które przeczytają ją uważnie lub trzymają pod ręką na biurku celem konsultacji, mogą wypowiadać się o wiele inteligentniej na różne tematy niż osoby, które jej nie znają.

Profesor James C. Coyne, Uniwersytet Pennsylwanii, redaktor The Interactional Nature of Depression

Zbyt łatwo przyjmujemy to, czego się nas naucza. Ale nie Tomasz Witkowski! On kwestionuje wszystko i odkrywa, że znaczna część wiedzy psychologicznej, kultury, a nawet samej nauki nie ma oparcia w wiarygodnych dowodach.

Harriet Hall, lekarka, The SkepDoc, autorka Women Aren’t Supposed to Fly

Wiele osiągnięć kulturowych jest mniej lub bardziej sprzecznych z rzeczywistością, ponieważ zniekształcenia percepcji i błędy osądów są częścią natury człowieka. Nawet powszechnie cenione przekonania często okazują się być złudne. Jeżeli chcesz zerknąć za fasadę pozornie spójnego postrzegania świata, zachęcam do lektury tych 18 doskonałych esejów, zawartych w książce. Jej autor zabierze cię w zabawną i ekscytującą podróż krytycznego myślenia upodczas której odkryjesz wiele istotnych społecznie kwestii. To prawdziwa przyjemność lektury dla ludzi o otwartych umysłach.

Rouven Schäfer, członek zarządu Niemieckiej Organizacji Sceptyków (GWUP e.V.)

Książka została także przetłumaczona na język koreański.

Posty poświęcone książce:

Spotkanie autorskie w Warszawie

„Przepędźcie guru, którzy radzą jak żyć” – rozmowa o mojej nowej książce w Radiu Tok Fm

Moja nowa książka! – przedpremierowe spotkanie autorskie w Sopocie.


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Nauka jako źródło wiedzy vs. poglądy nienaukowe, pseudonaukowe, paranaukowe

Taki tytuł nosił panel dyskusyjny, którego miałem zaszczyt być uczestnikiem, a który odbył się w ramach tegorocznych Dni Ateizmu organizowanych przez Ateistyczną Fundację im. Kazimierza Łyszczyńskiego. W panelu uczestniczyła również prof. Ewa Bartnik i Sami Ablullah, a jego moderatorem był prof. Konrad Talmont-Kamiński. Wśród wielu znamienitych gości Dni Ateizmu znalazł się również prof. Richard Dawkins.

Moje przemyślenia, które starałem się przekazać podczas panelu zawarłem poniżej w formie krótkiego eseju napisanego dla tych, którzy nie mogli uczestniczyć w wydarzeniu. Zapraszam do lektury!

Nauka na krawędzi

Postmodernizm przyniósł ulgę wszystkim pogubionym, a przede wszystkim tym, którzy nie potrafią zmusić się do obciążenia swoich umysłów dodatkowym wysiłkiem niezbędnym do zrozumienia coraz trudniejszej nauki.

Dzisiaj trudno sobie wyobrazić, że autor tych słów zaledwie pół wieku temu codziennie z mozołem pokonywał swoją drogę do szkoły dźwigając na plecach tornister wypełniony książkami, kredkami i marzeniami. Te marzenia skwapliwie rozbudzali i pielęgnowali w nim nauczyciele. „Dzieci, narysujcie świat w dwutysięcznym roku” – brzmiało jedno z poleceń nauczycielki plastyki, a dzieci pilnie zapełniały arkusze białego papieru rakietami, które miały unosić nas na kosmiczne wycieczki, umieszonymi na orbitach hotelami, z których podziwiać można było panoramę drogi mlecznej, poduszkowcami, które zastąpiły nieporęczne samochody, ponaddźwiękowymi samolotami, szklanymi domami. Wyobraźnię jeszcze bardziej podsycały takie polecenia, jak „świat za sto lat”. Był on niezmiennie na wskroś nowoczesny, przepełniony powszechnie dostępnymi wynalazkami i technologiami, syty, zdrowy i czysty.

Tymczasem mijały lata…

Pół wieku później

            By jednak rzecz całą uprościć, wyobraźmy sobie, że ktoś owe dzieci uśpił na pół wieku, podobnie jak bohatera filmu „Śpioch” Woody Allena. Cóż zobaczyły po otwarciu oczu? Ich kraj stał się światową potęgą egzorcyzmów a prawie połowa jego obywateli nie sięga przez cały rok ani razu po książkę. Przerażeni tajemniczą i groźną technologią 5G mieszkańcy miast podpalają i niszczą bogu ducha winne maszty telefonii komórkowej. Atakują punkty szczepień, a niektórzy z nich głosują nad wyrokiem śmierci dla urzędującego Ministra Zdrowia.

Na oficjalnych listach rządowych znajdują się takie zawody, jak wróżbita czy jasnowidz. Pojawiają się oni zresztą w sądach jako biegli, zatrudniają ich politycy i ekonomiści aby lepiej przewidzieć przyszłość. Na ulicach ani śladu poduszkowców, nawet niewiele pojazdów elektrycznych, po prostu trochę nowocześniejsze w kształtach pojazdy, które znały zasypiając. Pojazdy te w ogromnej liczbie godzinami korkują ulice miast. Ponaddźwiękowe Concordy dawno już przestały latać. Wycieczki w kosmos nie tylko okazały się mrzonką, na świecie zarzucono nawet jego intensywną eksplorację. Zresztą, świat wcale nie wygląda dużo lepiej niż ich kraj. Irracjonalizm rozlał się po nim bez przeszkód. Co poszło nie tak? Dlaczego marzenia okazały się mrzonkami?

            Jedna z odpowiedzi tkwi w przyroście wiedzy, której ciekawą analizę przeprowadził architekt i futurolog Richard Buckminster Fuller. Swoje obliczenia odniósł do okresu 200 tysięcy lat ewolucji gatunku Homo sapiens. Przyjął, że w ciągu pierwszych 198 tysięcy lat ludzkość zgromadziła pewną sumę wiedzy. Jej podwojenie zajęło już tylko niecałe 1500 lat. Ta podwojona suma wiedzy została ponownie zdublowana już tylko w ciągu 500 lat. Pomiędzy rokiem 1900 a 1950 ponownie ją pomnożyliśmy razy dwa. W pewnym momencie przyrost wiedzy nabrał charakteru wykładniczego. Na kolejną taką operację potrzebowaliśmy 20 lat, następnie już tylko 10, potem ośmiu, aby około 2017 r. dojść do 13 miesięcy. Dzisiaj suma wiedzy jest podwajana co około 12 godzin, a tempo systematycznie się zwiększa. Być może, kiedy te słowa ukażą się w druku, będzie się podwajała kilka razy na dzień.

            Przeciętny chłopak sprzed pół wieku wstydziłby się przyznać, że nie wie jak działa silnik Wankla, albo laser. Jeśli z czymś nie nadążał, to biegł do kiosku po „Młodego Technika”, żeby nie być gorszym od innych. Ludzie śledzili rozwój nauki, dyskutowali wynalazki, nowe technologie i zdawało im się wówczas, że rozumienie najważniejszych zmian jest w ich mocy. Ale krzywa przyrostu wiedzy już wtedy przekraczała to charakterystyczne dla wzrostu wykładniczego przegięcie, aby piąć się do góry zbliżając się niebezpiecznie do asymptoty. Specjalizacja w nauce osiągnęła taki poziom, że nie tylko zwykli pasjonaci nauki przestali ją rozumieć, lecz nawet przedstawiciele tej samej dziedziny. Taki przyrost wiedzy musiał wywołać poczucie przytłoczenia, zagubienia i wytworzył stan swoistej anomii. Lecz nie był główną przyczyną katastrofy.

Pochód zbuntowanej załogi pod czarną flagą anarchii

            Na tle tego chaosu pojawili się trzej jeźdźcy Apokalipsy. I nie mam tutaj na myśli nazywanych tym mianem słynnych na świecie ateistów, lecz Michaela Foucault, Rolanda Barthesa i Jacquesa Derridę – ojców założycieli kierunku filozoficznego nazwanego postmodernizmem. To oni po raz pierwszy w historii na tak ogromną skalę podważyli obowiązujące przez prawie dwa i pół tysiąca lat fundamenty nauki – Arystotelesowską klasyczną koncepcję prawdy, opartą na przekonaniu, że rzeczywistość istnieje i jest poznawalna, a podstawowe prawa logi pozwalają na stworzenie adekwatnego jej opisu.

To oni, korzystając z atmosfery zagubienia, anomii i chaosu, przekonali wielu sobie współczesnych, że rzeczywistość ma charakter płynny, a wszelkie idee nie są wynikiem poznawania obiektywnej rzeczywistości, lecz są konstruktami społecznymi. Ta myśl przyniosła ulgę wszystkim pogubionym, a przede wszystkim tym, którzy nie potrafili zmusić się do obciążenia swoich umysłów dodatkowym wysiłkiem niezbędnym do zrozumienia coraz trudniejszej nauki.

            Pochód tej „zbuntowanej załogi pod czarną flagą anarchii”, jak określał to jeden z najwybitniejszych uczonych XX-XXI wieku – Edward O. Wilson, nie tylko doprowadził do odrzucenia i zanegowania dorobku nauki i filozofii racjonalnej. Zrównał jednym pociągnięciem wszystkie zasady moralne i różne kultury, idee wartościowe i pożyteczne z pokrętnymi i niejasnymi. Teraz już nie trzeba było próbować zrozumieć jakąś koncepcję naukową, wystarczyło obdarzyć ją mianem konstruktu społecznego i przeciwstawić dowolnej innej. Oberwało się nawet religii. Kiedyś w starych dobrych czasach przedstawiciele religijnego poglądu świata mieli tylko jeden problem – jak przekonać innych, że to o czym mówią stanowi obiektywną rzeczywistość. Teraz ich system wierzeń stał się tylko jednym z wielu równie wątłych konstruktów społecznych, porównywalnych z innymi.

            Postmodernizm stworzył swoisty epistemologiczny zamęt przysparzając konfliktów i zmieniając ich oblicze. Już nie trzeba było odwoływać się do logiki i twardych argumentów, aby przekonać adwersarza do swoich poglądów. Wystarczyło wykazać, że jego twierdzenia są konstruktami społecznymi, a jako takie są zastępowalne innymi. Twarda, oparta na empirycznych danych, koncepcja mogła zostać zestawiona z dowolną intelektualną fantazją. Mnogość sprzecznych poglądów stała się normą i zaczęła wymagać dla siebie tolerancji. Nic dziwnego zatem, że postmodernizm wkroczył również do edukacji.

Szkoła w służbie postprawdy

            Szkoły musiały się zmierzyć (i nadal się mierzą) z wyzwaniem jakim stał się wymóg akceptacji i tolerancji najbardziej niedorzecznych poglądów. Dzisiaj, znaczną część tego czasu, którą nauczyciele sprzed pół wieku poświęcali na rozbudzanie w nas marzeń, szkoły przeznaczają na kształcenie wśród uczniów umiejętności powstrzymania naturalnego sprzeciwu wywoływanego usłyszanymi kłamstwami (a właściwie postprawdami) i wszelkiej maści bzdurami. Dodatkowo podwyższają i wzmacniają samoocenę osób takie brednie wypowiadających. Dzisiaj dzieciak, który jest kompletnym ignorantem, nie musi biec do kiosku po „Młodego technika” i dokształcać się po kryjomu. Wystarczy, że zażąda szacunku dla swojej ignorancji, a jeśli jej nie otrzyma, ucieknie się do roli dyskryminowanej ofiary. Nagle, ten skomplikowany świat nauki i techniki sprzed pół wieku stał się dużo prostszy, a probierzem poglądów stała się polityczna poprawność, nie zgodność z rzeczywistością.

            Skutecznie pozbyliśmy się również szacunku dla autorytetów. W czasach obowiązywania przekonania o istnieniu obiektywnej rzeczywistości, ktoś, kto napisał i opublikował artykuł, książkę, rozprawę w swojej dziedzinie, często zyskiwał respekt i uznanie, bo sprawdzianem jego wysiłku umysłowego i tez, które stawiał była owa rzeczywistość. Powoli, latami wchodził na wyższe szczeble wykształcenia i zdobywał szacunek innych, a jego pozycja była o tyle realna, że zawsze, w każdym momencie jego życia wyznaczała ją obiektywna rzeczywistość. Jeśli bredził, koledzy, recenzenci i wydawcy nie dopuszczali go do głosu. Dzisiaj dowolna niedorzeczność żąda dla siebie szacunku i tolerancji, a jakkolwiek zdobyty autorytet jest kwestionowany, bo przecież jest wyłącznie autorytetem odnoszonym do konstruktu społecznego, w ramach którego został zbudowany. Tak więc, autorytet profesora fizyki wypowiadającego się na temat elektrowni jądrowej jest dzisiaj tyleż samo wart, co ten wygłaszany przez studenta polonistyki i aktywisty klimatycznego. Opinia lekarza lub biologa na temat płci biologicznej jest niestosowna, bo przecież płeć jest konstruktem społecznym, o czym wiedzą już dzieci w szkołach podstawowych.

            Rzeczywistość jest przewrotna. Co prawda między Księżycem a Ziemią nie kursują regularne promy kosmiczne, jak się spodziewaliśmy, ale każdy z nas ma w dzień i w nocy pod ręką urządzenie o mocy obliczeniowej niewyobrażalnie przewyższające jednostki odpowiedzialne za powodzenie misji Apollo 11. AGC, bo tak nazwano komputer stworzony na potrzeby tej ekspedycji, posiadał 74 kB pamięci stałej i 4kB operacyjnej. Nasz przeciętny smartfon ma co najmniej tysiąc razy więcej RAM od 4 do 6 GB. Rzecz w tym, że wykorzystujemy go niezwykle często do ośmieszania autorytetów w dyskusjach toczonych w mediach społecznościowych, przekazywania sobie przepisów na cudowne terapie, treści anty-szczepionkowych, lub po prostu do strzelania w wirtualne postaci w wirtualnym świecie. Czy da się zawrócić z tej drogi?

Gotowanie żaby

            Większość naukowców jest dobrej myśli, ale wielu z nich nie zauważa, jak powoli w roli opiniotwórczych autorytetów zastępują ich celebryci. Coraz częściej studenci, pod sztandarem poprawności politycznej i tolerancji wywierają presję decydując o czym wolno im mówić podczas wykładów. Komitety przyznające granty niepostrzeżenie kierują niektórymi nurtami badawczymi finansując te pożądane i odmawiając środków na badania mogące odkryć prawdy niewygodne, a czasopisma odrzucają wyniki takich badań, jeśli mimo wszystko zostały przeprowadzone. Przypomina to do złudzenia chiński przepis na gotowanie żaby, który mówi, że aby ugotować żabę nie należy wrzucać jej do wrzątku, bo natychmiast wyskoczy. Sposobem na to jest włożenie jej do garnka z zimną wodą i powolne podgrzewanie. W ten sposób żaba nie dostrzegając stopniowych zmian temperatury, nie wykonuje żadnych gwałtownych ruchów, aż w pewnym momencie jest już za późno. Pytanie, czy osiągnęliśmy już moment, kiedy nie da się już wyskoczyć z wrzątku, pozostaje otwarte.

            Wspomniany wcześniej Edward O. Wilson zwany przez niektórych „współczesnym Darwinem” nazwał postmodernizm „intelektualną czkawką Zachodu” i wierzył, że podobnie, jak czkawka ma charakter przejściowy. Problem w tym, że to już nie jest dolegliwość wyłącznie Zachodu. Dzisiaj czkawka wstrząsa całym światem. Przejdzie? Czy zamieni się w torsje?

Prof. Richard Dawkins i autor tekstu podczas Dni Ateizmu 2023

Zakazana psychologia, t. I – okładka

O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

NAUKA – NIE UROJENIA

Pod takim hasłem odbędą się tegoroczne Dni Ateizmu organizowane przez Ateistyczną Fundację im. Kazimierza Łyszczyńskiego. Wśród wielu znamienitych gości, niekwestionowana gwiazda – prof. Richard Dawkins.

Miło mi poinformować, że na zaproszenie organizatorów wraz z Prof. Ewą Bartnik, Sanalem Edamaruku i Sami Abdallahem również wystąpię w programie pierwszego panelu zatytułowanym: Nauka jako źródło wiedzy vs. poglądy nienaukowe, pseudonaukowe, paranaukowe, religijne.

Zapraszam serdecznie w imieniu organizatorów i własnym!

WSTĘPNY PROGRAM KONFERENCJI „ NAUKA – NIE UROJENIA”*

Piątek, 31.03.2023 r.

8.30 Rejestracja

9.30 Powitanie – Marek Łukaszewicz, Nina Sankari (FKŁ), Dorota Wójcik (WOR)

9.40 Intro – Nina Sankari

10.00 Wykład otwierający – Prof. Paweł Golik

10.40 Dyskusja

11.00 Przerwa kawowa

11.30 Panel I: Nauka jako źródło wiedzy vs. poglądy nienaukowe, pseudonaukowe, paranaukowe, religijne: Prof. Ewa Bartnik, Dr Tomasz Witkowski, Sanal Edamaruku, Sami Abdallah

12.30 Dyskusja

12.50 Łukasz Polowczyk wiersze z tomiku „Sąd Ostateczny na wynos”

13.00 Gra Dan Barker

13.30 Richard Dawkins podpisuje książki

14.00 Przerwa obiadowa

15.30 Panel: Etyka, bioetyka vs. religijne nakazy i zakazy – Prof. Jan Hartman, Dan Barker, dr Joanna Różyńska, Prof. Stanisław Obirek

16.30 Dyskusja

17.00 Panel: Edukacja – nie indoktrynacja! – Rafał Betlejewski, Shirajum Erin, Christian Kobluk, (+1). Moderator: Maciej Podgórski

18.00 Dyskusja

18.30 Koniec 1-szego dnia

Sobota, 01.04.

08.30 Rejestracja

9.00 Emancypacyjna rola nauki vs. ideologie i instytucje ograniczające wolności i prawa człowieka

Panel I: Prawa osób LGBT – Anna Zawadzka, Kuba Gawron, Jimmy Bangash, (+1)

Panel II: Prawa kobiet- Annie Laurie Gaylor (online), Maryam Namazie (on line), Marta Lempart, Nada Peratovic,

Panel III: Prawa ateistów: Dr hab. Paweł Borecki, Mohamed Hisham, Michael Nugent. Moderuje: Anna Dryjańska

10.30 Dyskusja

11.00 Przerwa kawowa

11.30 Wolność sztuki – do potwierdzenia

11.45 Panel IV: Autorzy i wydawcy promujący światopogląd oparty na wiedzy naukowej – Prof. Krzysztof Dołowy, David Rand, Piotr Szwajcer, Stanisław Pisarek, dr Anjuli Pandavar

13.00 Przerwa obiadowa

14.15 Rafał Betlejewski

14.30 10-lecie Fundacji im. Kazimierza Łyszczyńskiego

15.00 Ogłoszenie wyników konkursu na Ateistę/Ateistkę Roku i Nagrody Specjalnej 2023

15.10 Wywiad z Richardem Dawkinsem

16.00 Dyskusja

16.30 Panel V: Proces odchodzenia od religii. Humaniśći, ateiści na rzecz społeczeństwa otwartego i światopoglądu opartego na wiedzy naukowej: Tonoy Emroz, Hugo Estrella, Urtė Žukauskaitė-Zabukė, Piotr Szumlewicz.

17.30 Dyskusja

17.50 Zamknięcie konferencji KLF, WOR

Ze względu na wysokie koszty tego wydarzenia rejestracja jest płatna. Link do formularza rejestracyjnego poniżej:

dniateizmu.conrego.com

KOSZT UCZESTNICTWA:

1. Uczestnik/uczestniczka: 199,00 zł

2. Uczestnik-Student/studentka: 99,00 zł.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Obalają wiarę w reptilian, sami są nękani

To tytuł mojego artykułu poświęconego celebrytyzacji walki z pseudonauką i jej konsekwencjom, który ukazał się w najnowszym numerze Plus Minus Rzeczpospolita (Publikacja: 11.11.2022). Zapraszam do lektury!

Antyszczepionkowcy jednoczą się z płaskoziemcami, badaczami reptilian i tropicielami biorobotów. Rosną w siłę, jednoczy ich lęk. A co jednoczy zwolenników nauki?

Pewien starzejący się ojciec miał siedmiu synów, którzy wciąż ze sobą się kłócili. Obawiając się, że kiedy jego zabraknie, bracia zapomną, że są rodziną i nie będą w stanie wesprzeć siebie nawzajem, wezwał ich do siebie i kazał każdemu z nich przynieść z pobliskiego lasu solidny patyk. Wrócili trzymając w rękach kije różnej grubości i wielkości. Ojciec zebrał przyniesione patyki w wiązkę, związał i polecił, aby złamali tę wiązkę. Próbowali po kolei, ale żadnemu się nie udało. Nawet najstarszemu i najsilniejszemu. Wtedy ojciec zabrał wiązkę, rozwiązał ją i każdemu z synów oddał jego patyk mówiąc: – Spróbujcie teraz…. Złamali je bez trudu, nawet najmłodszy i najsłabszy z nich. Poradził sobie i ten z braci, który przyniósł z lasu najgrubszy patyk.

Ta stara wschodnia przypowieść była kiedyś często przytaczana przez mówców motywacyjnych zachęcających ludzi do współpracy. Dawno jednak już jej nie słyszałem. Współdziałanie i kolektywizm przestały chyba być modne, a przypowieść stała się nieco wyświechtana. Dzisiaj w centrum uwagi trafiają osiągnięcia jednostek, a orientacja indywidualistyczna zdominowała obszary edukacji i samorozwoju. Współcześni mówcy motywacyjni, nauczyciele, coachowie, a nawet księża, pokazują nieograniczoność potencjału jednostki, którą może wyzwolić siła motywacji. Do tego służą inne przypowieści niż ta o wiązce patyków. Mądrość zawarta w starych, prawdziwych przypowieściach jednak nie wietrzeje z nich i kiedy rozejrzymy się wokół siebie, dostrzeżemy ludzi, którzy potrafią z niej z powodzeniem korzystać. Zdarza się, że korzystają z niej niekoniecznie dla dobra innych.

Z całą pewnością wykorzystują ją zwolennicy pseudonauki. Jeszcze kilkanaście lat temu nie do pomyślenia było istnienie oficjalnych stowarzyszeń i organizacji broniących irracjonalnych poglądów, takich jak choćby niechęć do szczepionek ratujących życie. Dzisiaj organizują oficjalne protesty i manifestacje, wnoszą swoje projekty pod obrady sejmu, a posłowie pracują nad nimi. Pandemia wyostrzyła jeszcze bardziej ten obraz. Nowe lęki, które wypełniły naszą codzienność domagały się odpowiedzi, a irracjonalne poglądy głoszone były i są z dużą pewnością siebie, jaką zapewnia wsparcie podobnie myślącej grupy zorganizowanych osób. To wsparcie jest tak silne, że umożliwiało akty agresji w postaci ataków na punkty szczepień, czy tak podstępne działania, jakich dopuściła się pewna pielęgniarka w Niemczech, podając blisko 9 tysiącom chcącym się zaszczepić pacjentom sól fizjologiczną zamiast rzeczywistej szczepionki. Podobne wydarzenia sprawiają wrażenie, że zalewa nas bezrozumność i pseudonauka na skalę dotychczas nieznaną. Czy rzeczywiście irracjonalizm osiągnął poziom bezprecedensowy w historii rodzaju ludzkiego?

Aby czytać dalej kliknij TUTAJ


Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

AGENCI PALIWODY. Pozorna, mentalna przyczynowość procesów nauki i pseudonauki

To tytuł mojego artykułu, który właśnie ukazał się w najnowszym, kwietniowym numerze „Forum Akademickiego”. Zapraszam do lektury i dyskusji!

Nieukierunkowany, niekontrolowany i rozmyty charakter procesów nerwowych jest wtórnie reinterpretowany przez umysł jako proces celowy. Podobnie nieukierunkowany i rozmyty jest charakter rozwoju nauki i pseudonauki, i analogicznie do tego, jak umysł wyjaśnia naszą rzekomą intencjonalność działań, społeczność naukowa nadaje znamiona celowości i kierunkowości zjawiskom, które mogą być wynikiem przypadku lub błędu.

            W wykładzie O wolności L. Kołakowski powiedział: „Wierzyć w wolność wyboru i w tworzenie nowego można, a nawet, jak sądzę, należy; wolność jest naszym doświadczeniem elementarnym, doświadczeniem każdego; jest ono tak elementarne, że nierozkładalne na części, które dałoby się z osobna analizować, dlatego wolność może się wydawać rzeczywistością niedowodliwą. (…) Jesteśmy naprawdę sprawcami czynów, nie zaś tylko narzędziami różnych sił, jakie się w świecie ścierają, choć, oczywiście, poddani jesteśmy prawom natury. (…) Ta wolność jest zatem dana ludziom razem z ich człowieczeństwem, jest tego człowieczeństwa fundamentem, tworzy człowieka jako coś w bycie samym wyróżnionego”.

            Jego słowa dość dobrze oddają stosunek naszej cywilizacji do kwestii wolności wyboru. Spostrzegamy ją jako fundament człowieczeństwa traktując jednocześnie jako podwalinę życia społecznego. Bez przekonania o wolności wyboru bezużyteczne stałoby się pojęcie odpowiedzialności, a prawo przestałoby działać. A jednak nauka dostarcza nam od pewnego czasu dowodów na to, że wolność wyboru być może jest tylko iluzją.

            Wśród świadectw pokazujących, że dotychczasowe introspekcyjne przekonanie o celowym i dobrowolnym działaniu, powinniśmy zastąpić wiedzą o mechanizmach neuropsychologicznych, znajdują się bez wątpienia wyniki eksperymentów Leona Festingera i sformułowana przez niego teoria dysonansu poznawczego pokazująca, że niezwykle często uzasadnienia motywów naszego zachowania dokonywane są dopiero po wystąpieniu tego zachowania, a głównym celem, dla którego są formułowane jest obrona naszego samopoczucia przed negatywnymi konsekwencjami odczuwanego braku spójności zachowań z deklarowanymi postawami. Podobnie, wyniki badań Daryla Bema i teoria autopercepcji jego autorstwa pokazują, że ludzie gromadzą wiedzę na temat swoich motywów poprzez obserwację własnych zachowań i wyciąganie wniosków z tych zachowań, stwierdzając na przykład: „musiało mi się strasznie chcieć pić, jeśli wypiłem całą butelkę wody”.

Do koncepcji podważających istnienie wolnej woli i intencjonalnego działania zaliczyć należy również „hipotezę lewopółkulowego objaśniacza świata” Michaela Gazzanigi, którą sformułował obserwując chorych z przeciętym spoidłem wielkim. U takich ludzi półkule mózgowe nie komunikują się ze sobą, funkcjonują niezależnie i chociaż obie wykonują pewną pracę, w pełni uświadamiane są tylko wyniki pracy półkuli dominującej, zazwyczaj lewej. Decyzje i działania, które spowodowane są przetworzeniem informacji i bodźców wyłącznie przez prawą półkulę, lewa półkula usiłuje racjonalizować. Stanowi wówczas rodzaj interpretatora, który wyjaśnia zachowanie nie mając dostępu do rzeczywistych jego przyczyn i bodźców, które je wyzwoliły.

Aby przeczytać całość kliknij TUTAJ


Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Brian Nosek o mojej nowej książce „Fads, Fakes and Frauds”

Prof. Brian Nosek, dyrektor Center for Open Science, inicjator i koordynator wielu projektów replikacyjnych uznanym w 2015 r. przez „Nature” za jednego z 10 najbardziej wpływowych naukowców świata, w recenzji mojej nowej, przygotowywanej do druku książce Fads, Fakes and Frauds: Exploding Myths in Culture, Science and Psychotherapy napisał:

Ludzie pragną zrozumieć siebie i to, dokąd zmierzają. Ta potrzeba sensu stwarza sytuację, w której czyjeś pragnienia lub chęć zwiększenia sprzedaży mogą zdominować prawdę. W swojej prowokacyjnej książce Tomasz Witkowski ukazuje zmagania między nauką a pseudonauką, zwłaszcza w poszukiwaniu sensu i dobrostanu. Witkowski z literacką mocą skupia się na trudnych tematach, takich jak kultura ofiar, samobójstwo czy fałszywe oskarżenia. Towarzyszy mu nieustanne pragnienie szukania dowodów, bez względu na to, dokąd prowadzą. Swoim krytycznym okiem poddaje próbie nawet naukę jako instytucję – rzekomą przeciwwagę dla pseudonauki – wykazując jej bezbronność wobec wielu stereotypów i złudzeń. Odkrywanie prawdy, jak się zdaje, nie jest tylko kwestią wyboru, którym źródłom zaufać, ale przyjęcia sceptycznej postawy polegającej na szukaniu dowodów i gotowości do zrewidowania własnych przekonań, nawet tych najcenniejszych.

Fads, Fakes and Frauds: Exploding Myths in Culture, Science and Psychotherapy ukaże się w tym roku nakładem wydawnictwa BrownWalker, które opublikowało wcześniej dwie inne moje książki:


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.