To tytuł mojego artykułu, który ukazał się niedawno w:Zapraszam do lektury!Według szacunków w Polsce może być ich nawet milion, z czego 60 proc. cierpi na schizofrenię paranoidalną. Usiłują żyć jak inni, ale po diagnozach dokonywanych w studiach telewizyjnych może byc to o wiele trudniejsze.
Skrupulatnie obserwują i imitują zachowanie ludzi zdrowych. Starają się za wszelką cenę nie wyróżniać. Wiedzą doskonale, że ujawnienie swojej inności spowoduje, że ludzka sfora rozpocznie szykany i prześladowania. Nie chcą tej dodatkowej części cierpienia dokładanej tak często do bólu i udręki, z którymi przyszło im się zmagać. W każdej przypadkowej zbiorowości stu osób jest ich co najmniej kilkoro.
Los ludzi chorych psychicznie na szczęście powoli poprawia się dzięki jednostkom prawdziwie współczującym, które przeciwstawiają się naznaczeniu ludzi odmiennych niż większość. To prawda, dzięki kampaniom społecznym sytuacja chorych psychicznie jest dzisiaj dużo lepsza niż kiedyś. Ale problem stygmatyzacji jest ciągle poważny, a jego korzenie tkwią w biologicznej części naszej natury, której imperatywy bezwzględnie nakazują wystrzegać się wszelkiej odmienności.
Chyba nie będzie zbytniej przesady w stwierdzeniu, że rozwój cywilizacyjny danego społeczeństwa możemy zmierzyć jego stosunkiem do ludzi starszych, kobiet, dzieci, ludzi chorych psychicznie i wszelkiej odmienności z jaką przychodzi nam się w życiu spotykać. I chyba żaden współcześnie żyjący człowiek uważający się za tolerancyjnego nie przyzna się otwarcie do udziału w stygmatyzacji chorych psychicznie. Podobnie, jak nie odważy się publicznie pobić swojego dziecka. A jednak od kilkunastu dni, które upłynęły od tragicznej śmierci prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza, jesteśmy świadkami naznaczania tych cierpiących ludzi przy milczącej zgodzie mas.
26 stycznia o godzinie 12:00 w audycji Sobotni Magazyn Radia TOK FM, red. Karolina Głowacka rozmawiała z prof. Katarzyną Prot-Klinger i ze mną na temat stygmatyzacji osób psychicznie chorych. Impulsem do rozmowy był mój komentarz Bezdusznie naznaczeni, który opublikowałem kilka dni temu w związdku z morderstwem prezydenta Adamowicza.
By posłuchać podcastu audycji wystarczy kliknąć ikonę PLAY poniżej.
Więcej na temat stawiania przez psychologów i psychiatrów diagnoz na odległość tutaj:
Po zabójstwie prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza rozmawialiśmy z Karoliną Głowacką i prof. Katarzyną Prot-Klinger o łączeniu choroby psychicznej z przestępczością. Impulsem był mój komentarz „Bezdusznie naznaczeni”.
Zwracałem uwagę, że choć staliśmy się wyczuleni na wiele rodzajów odmienności, polityk czy dziennikarz bez oporów tłumaczy zbrodnię chorobą psychiczną sprawcy – jakby to wszystko wyjaśniało. Chorych psychicznie zawsze traktowano inaczej; przypomniałem figurę statku głupców. Rozmawialiśmy o tym, jak takie uproszczenia odbijają się na codzienności osób chorujących.
W Polsce na schizofrenię choruje wyjątkowo dużo, bo aż około 1 mln ludzi. Najczęściej diagnozowany rodzaj tej choroby, to schizofrenia paranoidalna.
W Polsce na schizofrenię choruje wyjątkowo dużo, bo aż około 1 mln ludzi.[1] Najczęściej diagnozowany rodzaj tej choroby, to schizofrenia paranoidalna. Diagnozuje się ją u 65% ogółu chorych na schizofrenię[2] co w naszym kraju może dawać nawet liczbę 650 tys. osób. Różne źródła podają różne wskaźniki przestępczości wśród osób chorych na schizofrenię. Jedne utrzymują, że jest ona wielokrotnie mniejsza niż w pozostałej części populacji,[3] inne mówią o nieco wyższej częstotliwości, ale nieporównywalnej z obiegowymi opiniami na ten temat.[4] Większość przeciętnych ludzi obawia się osób chorych na tę chorobę i mylnie uważa, że są stanowczo częściej sprawcami przestępstw. Osoby ze schizofrenią są jednak przynajmniej 14 razy częściej ofiarami przestępstw z użyciem przemocy niż ich sprawcami.[5]
Od kilku dni w Polsce przeciętny obywatel spotyka się z wszechobecną informacją: „Stefan W., zabójca prezydenta Adamowicza cierpiał na schizofrenię paranoidalną”.[6] W przekazywaniu i omawianiu tej informacji uczestniczą psychologowie i psychiatrzy – autorytety w zakresie zdrowia psychicznego. Na niespotykaną dotąd skalę media z udziałem specjalistów prowadzą kampanię na rzecz utrwalenia stereotypu: „osoba cierpiąca na schizofrenię jest potencjalnym niebezpiecznym przestępcą”. Kampanię, której nikt nie planował, nad którą nikt nie panuje, której efektów i skutków nikt nawet nie zamierza badać. Kampanię, która w bezprecedensowy sposób rujnuje to, co ogromnym nakładem energii, dobrej woli i z trudem zdobywanych środków próbują osiągnąć wszyscy ci ludzie, którzy pracują nad zmniejszeniem stopnia stygmatyzacji osób chorych psychicznie w naszym kraju.[7]
Kampania ta, choć prowadzona pod sztandarem walki z mową nienawiści i wrogością, skrzywdzi wielu, już i tak głęboko cierpiących, ludzi i ich bliskich. Odbywa się wbrew nielicznym rozważnym głosom nawołującym do opamiętania:
Występujemy przeciwko próbom utożsamiania przemocy i zbrodni z zaburzeniami psychicznymi. (…) Tego rodzaju utożsamienia są krzywdzące dla osób z problemami dotyczącymi zdrowia psychicznego. Mogą się przyczyniać do stygmatyzacji naszych pacjentów i utrwalać w świadomości społecznej krzywdzący i nieprawdziwy obraz zaburzeń psychicznych.[8]
Ta dzika akcja informacyjna stygmatyzująca ludzi chorych nie miałaby miejsca, gdyby nie niosła ze sobą żadnych korzyści. Jak często w tego typu sytuacjach – korzyści wyłącznie politycznych. Wykreowanie wizerunku „niepoczytalnego wariata”, który odstawił leki bardzo pomaga w rozmydleniu oskarżeń o polityczny charakter zabójstwa. Orzekanie poczytalności bez jakiegokolwiek kontaktu z osobą , diagnozowaną ma te oskarżenia uwydatnić. Oskarżony człowiek jest tylko zabawką w rękach zwolenników obu „prawd”, zabawką, którą wyrywają sobie obie strony niepomne na konsekwencje jakie to ze sobą niesie. Podobnie jak eksperci, którzy pozbawieni bezstronności politycznej i niepamiętający wartości etycznych swojego zawodu zaprzedali się za swoje kolejne „pięć minut” w mediach.[9]
Wypowiadane z ogromną pewnością siebie komentarze na temat motywów zachowań ludzi, których się nie widziało na oczy, omawianie cech ich osobowości i dyskutowanie o przypisywanych im zaburzeniach psychicznych niosą ze sobą pozorną korzyść samym ekspertom. Oto opinia publiczna uzyskuje potwierdzenie naiwnego przekonania, że psychologowie i psychiatrzy dysponują narzędziami pozwalającymi przeniknąć duszę ludzką, zajrzeć do niej, zrozumieć jej mechanizmy i objaśnić je zwykłym śmiertelnikom, a wszystko to wyłącznie na podstawie urywków wypowiedzi i skrawków informacji. Jakżeż ponętne złudzenie! Niestety, tylko złudzenie, dlatego korzyść jest pozorna. Jak pisałem gdzie indziej, my psychologowie słabo prognozujemy. Pięćdziesiąt lat badań nad możliwością prognozowania samobójstwa pokazało, że nie dysponujemy narzędziami lepszymi niż rzut monetą.[1] Nie lepsi jesteśmy w profilowaniu przestępców. Wyniki niedawnej metaanalizy pokazały, że w obszarze, w którym prognozy stawiane przez profilerów mogą decydować o bezpieczeństwie i życiu ludzi, jesteśmy równie bezradni.[2] Podobnie przygnębiające fakty pokazuje książka brytyjskiego specjalisty w zakresie psychologii sądowej. Nie jesteśmy w stanie prognozować ani szans na resocjalizację, ani tego, jak zachowa się zwolniony warunkowo więzień.[3] Tym bardziej nie jesteśmy w stanie robić tego mając do dyspozycji okruchy informacji.
Złudzenie stwarzane przez super ekspertów, to nie tylko wprowadzanie w błąd opinii publicznej. Wśród odbiorców przekazywanych informacji znajdują się sędziowie, nauczyciele, policjanci, lekarze, którzy w swojej pracy nierzadko podejmują decyzje oparte na opiniach psychologów lub psychiatrów. Znajdą się wśród nich również i ci, którzy wkrótce będą badać, przesłuchiwać i sądzić Stefana W. Czy będą w stanie myśleć niezależnie od tych wszystkich opinii, jakie przeczytali i usłyszeli z ust ekspertów? Czy może podejmą decyzje oparte na niepewnych opiniach wypowiadanych z ogromną pewnością siebie?
Zabieram głos w tych smutnych dla wielu Polaków okolicznościach nie po to, aby zamknąć usta psychologom i psychiatrom. Przeciwnie, uważam, że są zbyt mało aktywni w życiu społecznym, w ważnych społecznie sprawach. Jestem także głęboko przekonany, że mają bardzo wiele do powiedzenia tam, gdzie psychologia naprawdę coś potrafi. Znamy prawidłowości zmiany postaw ludzi, potrafimy usprawnić komunikację między ludźmi, wiemy, jak ludzie się uczą, rozumiemy mechanizmy pamięci i zapamiętywania, mamy ogromne osiągnięcia w poprawianiu bezpieczeństwa drogowego i powietrznego, zbadaliśmy prawidłowości rozwoju człowieka i podejmowania przez niego decyzji. Czy jednak nadużywanie zaufania do ekspertów polegające na publicznym głoszeniu z dużą pewnością siebie wątpliwych twierdzeń w ostateczności nie spowoduje podważenia tego zaufania? Czy ten festiwal psychologii na odległość, którego jesteśmy świadkami nie podważa zaufania do całej dziedziny? Czy nie deprecjonuje w szczególności tych ekspertów i specjalistów, których wiedza jest pewna i bezpieczna, a oni sami naprawdę zasługują na zaufanie?
Chciałbym wierzyć, że publiczne głosy psychologów i psychiatrów, o których piszę, wynikają z troski o złowrogą sytuację, w jakiej znalazło się nasze społeczeństwo. Jeśli jednak w imię walki z mową nienawiści i w trosce o tolerancję odmienności naznaczamy tak ogromnym piętnem tak wielu ludzi, to ani ta walka ani ta troska nie są godne, aby się do nich przyłączyć. Ofiary, jakie po nich pozostaną nie są ofiarami koniecznymi, lecz niepotrzebnym skutkiem bezmyślności i braku dalekowzroczności. Na takim fundamencie nie zbudujemy ani tolerancji ani wrażliwości na innych.
[1] Wg danych Fundacji Pro Domo: https://web.archive.org/web/20191209231250/http://fundacjaprodomo.org.pl/schizofrenia-w-liczbach/[2]https://www.poradnikzdrowie.pl/zdrowie/psychiatria/schizofrenia-paranoidalna-przyczyny-objawy-i-leczenie-aa-bwFx-WDWM-6qA4.html[3]http://medicus.lublin.pl/2011/11/post-762/[4]http://www.psychiatria.pl/artykul/agresja-w-schizofrenii/8247[5] Brekke JS., Prindle C., Bae SW., Long JD. Risks for individuals with schizophrenia who are living in the community. „Psychiatric Services”. 52 (10), s. 1358–66, październik 2001; Fitzgerald PB., de Castella AR., Filia KM., Filia SL., Benitez J., Kulkarni J. Victimization of patients with schizophrenia and related disorders. „The Australian and New Zealand Journal of Psychiatry”. 39 (3), s. 169–74, marzec 2005. DOI: 10.1111/j.1440-1614.2005.01539.x[6] W chwili, kiedy pisze te słowa, wyszukiwarka Google dla wyrażeń „schizofrenia paranoidalna” i „Stefan W” daje ponad 1600 rezultatów, w większości odsyłających do stron liczących się polskich mediów.
[7]http://www.jestemsoba.org.pl/p/o-kampanii_7.html; http://konkurs.kampaniespoleczne.pl/kk_kampanie.php?edycja=2016&kk_id=889&action=szczegoly i wiele innych.
[8]http://psychiatria.org.pl/news,tekst,357,oswiadczenie_zarzadu_glownego_polskiego_towarzystwa_psychiatrycznego[9] O niektórych z nich pisałem tutaj: https://tomwitkow.wordpress.com/2019/01/16/festiwal-psychologii-na-odleglosc/, wypowiedzi innych można znaleźć jeszcze tutaj: https://www.fakt.pl/wydarzenia/polityka/ewa-woydyllo-osiatynska-wsrod-politykow-nie-ma-dazenia-do-przebaczenia/mvg56hw, lub tutaj: https://natemat.pl/260695,na-co-choruje-stefan-w-psychiatra-o-zabojcy-adamowicza.
Jeśli żyjesz w mieście, jechałeś dzisiaj do pracy tramwajem lub autobusem, robiłeś zakupy w centrum handlowym, szedłeś ulicą mijając obcych ci ludzi, to z pewnością spotkałeś osoby zaburzone lub chore psychicznie, bo jest ich co najmniej kilka, kilkanaście w każdej…
Nie ufaj współczuciu – wybieraj godność, własną i innych.
Chritopher Hitchens
Jeśli żyjesz w mieście, jechałeś dzisiaj do pracy tramwajem lub autobusem, robiłeś zakupy w centrum handlowym, szedłeś ulicą mijając obcych ci ludzi, to z pewnością spotkałeś osoby zaburzone lub chore psychicznie, bo jest ich co najmniej kilka, kilkanaście w każdej przypadkowej grupie stu osób. Pewnie w ogóle nie zwróciłeś na nie uwagi, bo większość z nich stara się ze wszystkich sił nie wyróżniać – imitują zachowanie ludzi zdrowych. Wiedzą doskonale, że ujawnienie swojej inności spowoduje, że ludzka sfora rozpocznie szykany i prześladowania.
Na szczęście wśród członków tej sfory coraz częściej pojawiają się jednostki prawdziwie współczujące, które przeciwstawiają się temu naznaczeniu ludzi innych niż większość. Dołączają do nich wszelkiej maści oportuniści, którzy chcą być spostrzegani jako politycznie poprawni, co w gruncie rzeczy nie jest złe, bo wzmacnia głos tych pierwszych. Dzięki nim los ludzi chorych i zaburzonych jest dużo lepszy niż kiedyś. Ludzie zgłaszający się na psychoterapię rzadziej się tego wstydzą, a niektórzy – małpując celebrytów – nawet się z tym obnoszą. Choć problem stygmatyzacji nadal istnieje, bo jego korzenie tkwią w biologicznej części naszej natury, której imperatywy bezwzględnie nakazują wystrzegać się wszelkiej odmienności, to wygląda na to, że mimo wszystko systematycznie się zmniejsza. Duże zasługi w tym względzie mają psychoterapeuci, psychologowie i psychiatrzy, którzy dzięki swej wiedzy lepiej rozumieją zachowanie takich ludzi, a co za tym idzie, są w stanie owe biologiczne nakazy przekroczyć i przekonać do tego również innych.
Ja jednak pozostaję wciąż nieufny w stosunku do pomysłów forsowanych przez współczesne demokratyczne społeczeństwa, które stać choćby na taką obłudę jak to, żeby potępiać większość narkotyków, legalizując jednocześnie i czerpiąc dochody z konsumpcji alkoholu i tytoniu. De omnibus disputandum. Węszę więc obłudę i podstęp również i tam, gdzie inni widzą wyłącznie współczucie i dobrą wolę. Dokąd mnie mój sceptycyzm doprowadził?
Przede wszystkim, co pewnie nie jest wielkim odkryciem nawet dla niezgłębiającego tematu myślącego człowieka, do zwrócenia uwagi na to, jakie korzyści i komu przynosi walka ze stygmatyzacją zaburzeń i chorób psychicznych. Na sztandarach mamy cierpienie ludzi, ale drzewce tych sztandarów trzymają ludzie zdrowi. Zmniejszenie lęku przed stygmatyzacją to zwiększenie zapotrzebowania na usługi terapeutyczne, podwyższenie statusu społecznego psychoterapeutów i, nie mniej istotny, wzrost dobrego samopoczucia i samooceny, a nawet pojawienie się przekonania o pełnieniu misji. Nie ma w tym nic złego, dopóki obie strony na tym korzystają, dopóki wielkość cierpienia jest odwrotnie proporcjonalna do dobrostanu tych, którzy owo cierpienie zmniejszają. Wątpliwości pojawiają się wówczas, kiedy uczciwy szklarz w obliczu braku zleceń wchodzi w spółkę z łobuzem dysponującym procą. Pandemia chorób psychicznych, z którą mamy do czynienia ostatnimi czasy, konfrontuje nas z koniecznością sprawdzenia, czy przypadkiem nie mamy tutaj do czynienia z układem szklarz – łobuz. Szczególnie że w obliczu tej pandemii nikt nie bije na alarm, a jej ofiary są sprawnie „zagospodarowywane” przez rynek zwiększający podaż usług terapeutycznych.
To są jednak problemy, które już wielokrotnie poruszałem w swoich tekstach[1] i wystąpieniach[2] i nie chciałbym dzisiaj wracać do tego tematu. Jednak społeczne przyzwolenie dla walki ze stygmatyzacją ludzi psychicznie chorych i zaburzonych i powszechna aprobata dla działań realizujących ten cel poza oczywistymi korzyściami, przyczyniły się również do stworzenia pułapki, w którą wpadają tylko niektórzy, a z której nie ma wyjścia. Ba, nie dociera z niej nawet krzyk wołania o pomoc i sprawiedliwość.
Kiedy wyciągasz papierosa z paczki, twój wzrok musi napotkać napisy ostrzegawcze. Podobnie jest, gdy kupujesz alkohol albo studiujesz jego etykietę. Kiedy przekraczasz próg gabinetu psychoterapeutycznego nikt nie ostrzeże cię przed konsekwencjami przemieszczenia się w przestrzeni o tych kilka zaledwie metrów. I nie chodzi mi tutaj o wszelkie możliwe negatywne konsekwencje psychoterapii, o których pisałem w czterech swoich książkach. Chodzi mi o to, że ten ruch może zostać wykorzystany przeciwko tobie, tak jak każde słowo oskarżonego o zbrodnię, o czym lojalnie przestrzegają amerykańscy policjanci w momencie aresztowania, przynajmniej w filmach.
W jaki sposób? W psychoterapii, podobnie jak w każdej ludzkiej działalności, coś może pójść nie tak. Pacjent, przez przypadek lub z rozmysłem, może zostać skrzywdzony. Jeśli będzie miał dość siły w sobie, by próbować dochodzić swoich praw, niemal zawsze będzie traktowany jako osoba zaburzona. Ci sami obrońcy cierpiących, którzy walczą ze stygmatyzacją chorych i zaburzonych psychicznie, nie zawahają się przed wskazaniem na to zaburzenie lub chorobę, jako argument świadczący na niekorzyść pacjenta. W najłagodniejszej wersji poddając w wątpliwość jego wiarygodność. W mocniejszej – zaświadczając o ograniczonych możliwościach poznawczych pacjenta w sądzie.
Nie wymyśliłem tego siedząc przy biurku. Latem 2014 roku zacząłem systematycznie prowadzić rozmowy z pacjentami, którzy czują się skrzywdzeni przez terapeutów. Setki maili, telefonów, dziesiątki godzin spędzone na rozmowach, drugie tyle przy edycji tekstów zapisanych rozmów. Część moich rozmówców zgłaszała skargi, również do stowarzyszeń terapeutów, ich komisji etycznych, ale także do prokuratury czy do sądu. W każdym ze znanych mi przypadków rozpatrywano relacje tych osób, jako osób zaburzonych, a co za tym idzie mało wiarygodnych. Skąd wiadomo, że są zaburzone? No przecież inaczej nie trafiłyby na terapię! Żadna z tych osób dotychczas nie uzyskała jakiegokolwiek zadośćuczynienia, choć niektóre z nich są wyjątkowo wytrwałe i kilka już lat próbują bezskutecznie coś uzyskać, choćby słowo przepraszam. I choć życzę im jak najlepiej, moje prognozy w tym względzie są bardzo pesymistyczne. Ci, którzy trafiając na terapię są traktowani jako cierpiący ludzie, w momencie, kiedy dochodzi do konfliktu z terapeutami stają się ludźmi zaburzonymi, tylko dlatego, że kiedyś, zachęcani również przez tych walczących ze stygmatyzacją, beztrosko przekroczyli próg gabinetu terapeutycznego.
Zaraz, zaraz! Ale może ci ludzie są rzeczywiście zaburzeni, a przez to mało wiarygodni? Skąd taki pomysł przyszedł mi do głowy? Tego też sam nie wymyśliłem. Krótko po tym, jak rozpocząłem swoje przedsięwzięcie, które nie potrafi mi się kojarzyć inaczej niż z podróżą narratora Boskiej komedii Dantego, prowadzonego przez kolejnych przewodników w coraz to głębsze kręgi piekielne, przyszło mi na myśl, aby wydarzenia, które stały się udziałem moich rozmówców, omówić również z psychoterapeutami i innymi specjalistami, którzy mogliby wnieść w te historie nieco więcej światła. W tym celu zaprosiłem do rozmów 39 polskich terapeutów, wśród których znalazło się wiele osób znanych i uznanych jako autorytety, psychologów i psychiatrów. Dodatkowo próbowałem zachęcić do wypowiedzi trójkę prawników, którym te problemy nie są obce i jednego lekarza o specjalności innej niż psychiatria. Mniej niż jedna czwarta zgodziła się na rozmowy, jeszcze mniej dotrwało w tych rozmowach do końca. Powoli powstaje z tego książka. Ci którzy odmawiali niejednokrotnie zwracali mi uwagę na fakt, że relacje, które uzyskałem od pacjentów pochodzą od ludzi zaburzonych, a przez to nie można traktować ich jako wiarygodnego opisu wydarzeń! Nieraz też uświadamiali mi, że jestem dość naiwny traktując opowieści pacjentów jak prawdziwe historie, wszak z założenia w układzie pacjent – terapeuta, ten drugi ma więcej wglądu w to, co dzieje się w tej relacji.
Zanim po raz pierwszy usłyszałem taką argumentację, wszystkich swoich rozmówców traktowałem jako jednakowo wiarygodnych. Dlaczego miałbym zakładać, że chcą mnie wprowadzić w błąd lub oszukać? Jeśli coś przeinaczają, to czynią to prawdopodobnie tak samo, jak my wszyscy – bo coś źle zapamiętali, bo pewne wydarzenia zniekształciła niedoskonała pamięć, bo troszkę się wybielają. W tym względzie pacjenci są tak samo ułomni jak ich terapeuci i wszyscy inni ludzie. Dzisiaj, po tych dziesiątkach godzin rozmów jestem dużo mniej skłonny ufać tym, którzy przekonują mnie, że mają monopol na obiektywność, że inni są mniej wiarygodni. Tak, przestałem wierzyć terapeutom przekonującym mnie o braku wiarygodności pacjentów. Bardziej ufam relacjom pacjentów, bo ci nawet w sytuacji niepowodzenia terapii nadal poszukują w sobie jej przyczyn. Mniej polegają na własnej wiedzy, nie wygłaszają swoich wizji rzeczywistości ze zniewalającą pewnością siebie. Nie mają gotowych odpowiedzi tylko ich szukają.
Pewnego razu pacjentka, z którą pracowałem nad redakcją jej rozmowy, doświadczając kolejnych sytuacji, w których podważano wiarygodność jej relacji poprosiła mnie, abym zadał pytanie terapeutom, z którymi rozmawiam, czy wiedzą, jak się czuje ktoś, kogo szczerość jest na każdym kroku poddawana w wątpliwość tylko dlatego, że kiedyś zdecydował się na udział w terapii. Kieruję je dzisiaj publicznie do wszystkich terapeutów: Wiecie? Doświadczyliście tego kiedykolwiek? Potraficie sobie wyobrazić jak to jest pozostać ostatecznie naznaczonym jako człowiek zaburzony?
P.S. Jako ciąg dalszy lektury tego tekstu rekomenduję doskonałe w swej formie i zatrważające w wymowie opowiadanie Gabriela Garcii Marqueza Chciałam tylko skorzystać z telefonu opublikowane w tomie Dwanaście opowiadań tułaczych.
[1] Np. tutaj: https://psychologia-ekonomiczna.com.pl/article/view/257; https://tomwitkow.wordpress.com/2015/01/04/jak-reklamuje-sie-psychoterapie/[2] Np. tutaj: https://tomwitkow.wordpress.com/2016/04/18/psychobiznes-na-zgliszczach-i-traumatyczna-turystyka/; https://tomwitkow.wordpress.com/2015/02/13/zapraszam-na-wyklad-do-warszawy/
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.