Bujany fotel z wachlarzem. Skąd wiemy, czy psychoterapia w ogóle działa?

To  tytuł mojego artykułu, który ukazał się w Krytyce Politycznej. Zapraszam do lektury!
Dostrzegasz kuriozalność takiego wynalazku, jak elektroniczny głaskacz kota. Dlaczego więc nie dostrzegasz absurdalności psychoterapii? Odpowiedź jest dość brutalna. Pisze Tomasz Witkowski.
W 1847 roku w amerykańskim urzędzie patentowym pod numerem 5231 zarejestrowano wynalazek będący połączeniem fotela bujanego z wachlarzem. Konstruktor umieścił tradycyjny fotel bujany na solidnej podstawie, zaopatrzył w masywne ramię i za pomocą skomplikowanego mechanizmu dźwigni i przekładni przeniósł energię fotela na wachlarz umieszczony nad głową bujającego się na nim człowieka. Dzięki temu imponującemu wynalazkowi ludzie raz na zawsze zostali uwolnieni od uciążliwego machania wachlarzem. Tyle że ludzie z jakichś powodów nie uznali tego wynalazku za przydatny. Być może praca polegająca na wachlowaniu się nie wydała im się nadmiernie uciążliwa, a może uznali poziom komplikacji wynalazku w stosunku do korzyści, jakie ze sobą niesie, za absurdalny. Bujane fotele z wachlarzami nie zagościły nigdy w naszych domach na stałe. Podobnie groteskowych wynalazków jest więcej, żeby wspomnieć chociażby o fantastycznych peryskopowych okularach, które umożliwiają czytanie na leżąco, o elektrycznym głaskaczu kota, który wyzwoli nas od uciążliwości dotykania własnego zwierzęcia, czy bardzo zaawansowanym technologicznie 24-palczastym robocie do mycia głowy firmy Panasonic. Zdrowy rozsądek zabezpiecza nas dość skutecznie przed otaczaniem się podobnymi gadżetami. Jednak nie zawsze, a zwłaszcza tam, gdzie absurdalność postępowania nie jest oczywista. Przez setki lat poddawaliśmy się flebotomii – zabiegowi upuszczania krwi, wierząc w jego pozytywne skutki. Z kolei aby zrozumieć, że inny zabieg medyczny – lobotomia – jest nieludzko okrutny, musieliśmy najpierw okaleczyć kilkadziesiąt tysięcy ludzi. Dzisiaj ciągle wydajemy mnóstwo pieniędzy na wypełniające apteczne półki produkty, które nie zawierają nic poza wymyśloną na przełomie XVIII i XIX wieku rzekomą „pamięcią” jakiejś substancji. Trujemy się również dość często substancjami, którym przypisuje się właściwości lecznicze.

Zdrowy rozsądek i zdrowa psychika?

Obszarem, gdzie jeszcze trudniej zaprząc do pracy zdrowy rozsądek, jest nasze życie psychiczne. Emocje, które zdają się panować nad rozumem, niezrozumiałe impulsy, którym się poddajemy, zadziwiające właściwości umysłu powodują, że nasza własna psychika ciągle wydaje się tajemnicza i nieprzenikniona. Próbując zrozumieć samych siebie, szczególnie łatwo poddajemy się sugestywnym narracjom i bywamy nakłaniani do działań, które niewiele różnią się od bujania się na fotelu w tym tylko celu, aby ochłodzić sobie twarz ruchem wachlarza. Dzisiaj na rynku dostępnych jest grubo ponad 600 różnych modalności psychoterapeutycznych, czyli szkół, kierunków i nurtów terapeutycznych, oferujących czasami kompletnie rozbieżne sposoby rozumienia psychiki oraz leczenia chorób i zaburzeń psychicznych. Wiele z nich to niezwykle złożone systemy wiedzy, które służą do osiągnięcia prostego celu – niczym umycie głowy przez sterowanego mikroprocesorami 24-palczastego robota. Absurdy, które zadomowiły się w obszarze zdrowia psychicznego, brutalnie odkrywa przed nami działalność Vikrama Patela – hinduskiego psychiatry, który rewolucjonizuje leczenie chorób psychicznych na całym świecie. Pochodzący z ubogich rejonów Indii Patel spędził pierwsze dwa lata swojej pracy w Zimbabwe, gdzie w tym czasie w całym kraju pracowało zaledwie 10 psychiatrów, zajmujących się garstką bogatych pacjentów. W Afganistanie, Rwandzie, Czadzie, Erytrei i Liberii w tym czasie pracował jeden lub dwóch psychiatrów. Szacuje się, że nawet w krajach Europy Zachodniej dostęp do profesjonalnych usług ochrony zdrowia psychicznego ma zaledwie połowa mieszkańców. Tymczasem liczba pacjentów z problemami psychicznymi na najuboższych obszarach naszego globu była i jest przytłaczająca, choć niektórzy błędnie wówczas uważali, że depresja i niektóre inne choroby psychiczne występują wyłącznie w bogatych społecznościach. Patel, niczym biblijny Dawid niezrażony potęgą Goliata, postanowił ten stan rzeczy zmienić. Logika jego rozumowania była zgoła odmienna od logiki twórcy bujanego fotela z wachlarzem. Uznał, że jeśli istnieją nieskomplikowane, skuteczne i tanie metody pomocy psychiatrycznej, którą mogliby świadczyć nawet ludzie niewykształceni w dziedzinie psychologii czy psychiatrii, to należy je zidentyfikować, nauczyć ich stosowania podstawowy personel medyczny czy pracowników socjalnych i zacząć pomagać. Ten skromny i niepozorny lekarz, któremu w dzieciństwie ze względu na stan zdrowia nie dawano szans na przeżycie, zakasał rękawy i wziął się do roboty. Jednym z pierwszych owoców jego pracy jest adresowany do niewykształconych ludzi poradnik opisujący proste metody pomocy ludziom z problemami psychicznymi zatytułowany Where There Is No Psychiatrist (Tam, gdzie nie ma psychiatry). Początkowo wykorzystywany w najuboższych rejonach świata, obecnie dostępny jest bezpłatnie w ponad 70 krajach świata. Co ciekawe, nie ma jeszcze polskojęzycznej wersji tego podręcznika, choć pierwsze wydanie zostało opublikowane w 2003 roku. Czytaj dalej klikając TUTAJ
Posty o podobnej tematyce: 

Czat Czwórki o psychoterapii – podcast PR 4

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Algorytmy psychoterapii. Na wirtualnej kozetce

Zapraszam do lektury mojego artykułu, jak również do całego, niezwykle interesującego numeru  ostatniego „Niezbędnika Inteligenta” publikowanego przez „Politykę”.
Czy sztuczna inteligencja zastąpi psychoterapeutów?
Pierwsze próby zastąpienia terapeuty inteligentną maszyną podjęto w latach 60.
Mirosław Gryń/Polityka
Kiedy pochodząca z Islandii Yrsa Sverrisdottir przeprowadziła się do Wielkiej Brytanii, aby rozpocząć studia na University of Oxford, jej nordycka uroda, podkreślona przez promieniście jasne włosy, sprawiała, że wszyscy zwracali na nią uwagę. Ale jej osobiste relacje się rozsypywały. W tym złym czasie dotarła do niej wiadomość o śmierci obojga rodziców. Na szczęście, kiedy poczuła, że traci kontrolę nad swoim życiem, spotkała Fjolę Helgadottir, twórczynię programu terapeutycznego, która namówiła ją na wypróbowanie Artificial Intelligence – Therapy. Program przez pierwszych kilka dni prowadził wyczerpujące interaktywne przesłuchanie. Na początku zbierał podstawowe dane osobowe, ale później zaczęły się głębsze i trudniejsze pytania, analiza kilku ostatnich miesięcy, podczas której algorytm zmuszał Yrsę do badania i identyfikacji niepokojących myśli. Ostatecznie zdiagnozował lęk społeczny i przejął rolę pełnoprawnego terapeuty, prowadząc Yrsę przez reżim rzeczywistych ćwiczeń, które doprowadziły ją do odzyskania kontroli nad sobą. Czy ta historia pokazuje, że w przyszłości sztuczna inteligencja zastąpi psychoterapeutów? Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba poznać wiele niewiadomych. Czy człowiek dysponuje technologią, która będzie w stanie wykonywać pracę o stopniu złożoności takim, jaki charakteryzuje czynności psychoterapeutów? Czy psychoterapia jest na tyle spójnym procesem, że da się przełożyć ją na język maszyn? Czy terapeuci pozwolą sztucznej inteligencji na zajęcie ich miejsca, a pacjenci powierzą maszynom swoje zdrowie psychiczne?
Czytaj dalszy ciąg tutaj.

Psychoterapia bez makijażu – okładka

Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii i rozmowy z terapeutami zebrałem w książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”. Książka w księgarni Bonito »

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

„Strzeż się psychologów!” – rozmowa w Polskim Radiu 24

Rozmowa w Polskim Radiu 24: dlaczego przestrzegam przed psychologią, czemu profilaktyka przegrywa z naprawianiem, jak bzdury trafiają do pism popularnonaukowych i gdzie psychologia naprawdę ratuje życie.

15 marca 2015 roku na antenie PR 24 została wyemitowana rozmowa przeprowadzona ze mną przez red. Paulinę Kozion. Tematem rozmowy były nadużycia psychologii. Zapraszam do wysłuchania audycji. Część I

O czym rozmawialiśmy

Przestrzegam przed współczesną psychologią, bo zdobyła o człowieku wiedzę wciąż niepewną i wątpliwą, a pochopne przenoszenie jej do życia społecznego często kończy się katastrofą. Historycznym przykładem jest eugenika: zaczęła się od twierdzeń naukowych, a skończyła na setkach tysięcy niepotrzebnych sterylizacji. Dziś psychologowie wytworzyli w nas poczucie braku sprawczości i odpowiedzialności za własne życie. Skutkiem niepotrzebnych wizyt w gabinetach bywa zależność od terapeuty i nieumiejętność podejmowania decyzji.

Psychologia mogłaby robić więcej w profilaktyce: budować odporność psychiczną, zamiast naprawiać szkody. Współpracowałem z Uniwersytetem Maltańskim, który wdrożył w szkołach program budowania odporności oparty na wynikach badań. U nas ciężar wciąż spoczywa na naprawianiu, a nie na zapobieganiu. Uważam też, że absolwent psychologii powinien przez kilka lat praktykować pod okiem doświadczonego psychologa, podobnie jak lekarz na specjalizacji. Opowiadam także o mojej prowokacji z 2007 roku, gdy pod pseudonimem opublikowałem w „Charakterach” pseudonaukowy tekst, by pokazać, jak łatwo bzdury trafiają do obiegu popularnonaukowego.

Pacjent wybiera dziś spośród kilkuset podejść terapeutycznych, których nie jest w stanie ocenić nawet psycholog z trzydziestoletnim stażem. Ale psychologia to nie tylko psychoterapia. Gdy zajmuje się zmianą zachowania, osiąga ogromne efekty, bo prawie połowa przyczyn śmierci zależy od naszego postępowania. Najlepszym przykładem jest lotnictwo: metoda Crew Resource Management, opracowana przez psychologów na podstawie analizy błędów załóg, sprawiła, że samolot stał się najbezpieczniejszym środkiem transportu.

O tym, czego strzec się w psychologii, piszę w „Zakazanej psychologii”; historię prowokacji znajdziesz w zakładce „Historia pewnej prowokacji”.

  Część II
 
Zakazana psychologia, t. I – okładka

O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.