Zaczynamy zastępować psychologią religię – dr Tomasz Witkowski, autor „Zakazanej psychologii”. O zakazanej psychologii, o cnotach, przywarach i uczynkach małych wielkich uczonych z red. w. Zapraszam do wysłuchania podcastu audycji lub lektury transkrypcji rozmowy.
Zaczynamy zastępować psychologią religię – dr Tomasz Witkowski, autor „Zakazanej psychologii”
O zakazanej psychologii, o cnotach, przywarach i uczynkach małych wielkich uczonych z red. Hanna Zielińska w Radio TOK FM. Zapraszam do wysłuchania podcastu audycji lub lektury transkrypcji rozmowy. Posłuchaj podcastu klikając na ikonkę poniżej.
Rozmawialiśmy o trylogii „Zakazana psychologia” – każdy tom jest osobną całością – i o dekadzie mojej pracy na rzecz psychologii jako nauki. Czy było warto? Książki pomogły pojedynczym czytelnikom, którzy piszą, że otworzyły im oczy, ale psychobiznes nadal kwitnie.
Mówiłem o kryzysie replikacji: uczeni zwracali uwagę na problemy psychologii od kilkudziesięciu lat, a działania podjęto dopiero niedawno. Rozmawialiśmy też o tym, że sprostowania mają mniejszą siłę niż sensacje – cenimy strażaka, który ratuje ludzi z płomieni, a nie inspektora, dzięki któremu do pożarów w ogóle nie dochodzi – oraz o współpracy naukowców z dziennikarzami.
O cnotach, przywarach i uczynkach małych wielkich uczonych. Rozmowa na temat książki w radiu TOK FM poprowadzona przez red. Cezarego Łasiczkę. Posłuchaj podcastu klikając na ikonkę poniżej.
Zakazana psychologia
O cnotach, przywarach i uczynkach małych wielkich uczonych
Rozmowa na temat książki w radiu TOK FM poprowadzona przez red. Cezarego Łasiczkę. Posłuchaj podcastu klikając na ikonkę poniżej.
O czym rozmawialiśmy
Rozmawialiśmy o trzecim tomie „Zakazanej psychologii” tuż przed jego premierą. Przytaczałem dane o liczbie zaburzeń psychicznych w kolejnych wydaniach podręcznika DSM: w ciągu 60 lat wzrosła ona ponad trzy i pół raza, do 374. Opowiadałem też, że planowałem jedną książkę o nadużyciach i mitach psychologii, a materiału starczyło na trzy tomy – i dzieło wciąż nie jest ukończone.
Mówiłem o trudnym związku psychologii z maszynami: od lat 40. psychologowie odrzucają wsparcie metod statystycznych i komputerów, choć bywają one trafniejsze w diagnozie, a dziś pojawiają się także aplikacje terapeutyczne. Porównywałem też dorobek psychologii z osiągnięciami fizyki.
Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Jak wiele podobnych wydarzeń pokazał mi bezmiar mojej naiwności. Po raz kolejny przekonałem się, że moje prostoduszne przekonania o zasobach wiedzy i potrzebie zrozumienia świata przez ludzi, są mocno wyolbrzymione. Z rozmysłem nie wymieniłem tu zdolności intelektualnych. Do zrozumienia tego, co się stało, nie jest niezbędna ponadprzeciętna inteligencja. Wystarczy odrobina wiedzy i chęć zrozumienia czegoś więcej, niż tylko własnych poglądów zbudowanych na niepełnych informacjach. Tylko tyle. Aż tyle.
Kilka tygodni temu na świecie zrobiło się głośno wokół słynnego, przeprowadzonego w 1971 roku stanfordzkiego eksperymentu więziennego. Wszystko to za sprawą publikacji książki francuskiego dokumentalisty Thibault Le Texiera zatytułowanej Histoire D’Un Mensonge (Historia kłamstwa), w której autor ujawnia kulisy przeprowadzonych przez Philipa Zimbardo badań. Książka pokazuje w jaki sposób Zimbardo manipulował sytuacją, aby uzyskać to co zamierzał, a co świat zna w postaci sformułowanych przez niego wniosków.
Ponieważ zajmuję się nadużyciami w nauce (a w psychologii w szczególności) od wielu lat, postanowiłem również zabrać głos w tej sprawie. Napisałem krótki komentarz do tych wydarzeń, zawierający linki do najistotniejszych źródeł i opublikowałem go na swoim blogu (https://tomwitkow.wordpress.com/2018/06/29/wlasnie-rozpoczyna-sie-jeden-z-najciekawszych-eksperymentow-w-historii-psychologii/). Poświęciłem nieco więcej czasu, aby w sposób bardziej wyczerpujący przyjrzeć się konsekwencjom, które spowodował zarówno sam eksperyment, jak i skandal wokół niego (https://tomwitkow.wordpress.com/2018/07/02/lucyfer-ktorego-wymyslil-zimbardo-o-konsekwencjach-stanfordzkiego-eksperymentu-wieziennego-i-skandalu-ktorego-stal-sie-obiektem/). Na zaproszenie redakcji NEWSWEEK.PL napisałem krótki artykuł na ten temat (http://www.newsweek.pl/wiedza/nauka/eksperyment-wiezienny-podwazony-co-to-oznacza-,artykuly,429673,1.html), wziąłem udział w audycji radia TOK FM (http://audycje.tokfm.pl/podcast/Wiezienny-eksperyment-Zimbardo-przeklamaniem-Wielki-skandal-wisi-w-powietrzu/64386).
Wszystkie moje wypowiedzi, jak również publikacje innych autorów spowodowały dość ożywioną dyskusję wokół wydarzeń związanych z ujawnieniem nieprawidłowości eksperymentu więziennego. Niedowierzanie, zdziwienie, trwoga, niesmak – to tylko część uczuć, które wzbierały we mnie podczas tych dyskusji. Aby jednak nie tracić czasu na ich rozpamiętywanie, postanowiłem zebrane wnioski zebrać w postaci wniosków, którymi chciałby w tym miejscu się podzielić. Jak pisałem we wstępie, dotyczą one dwóch obszarów – wiedzy i potrzeby (chęci) zrozumienia rzeczywistości.
WIEDZA
Przerażająco duża część dyskutujących nie wie czym jest w nauce eksperyment, co bada i w jaki sposób, czym różni się od obserwacji i doświadczenia. Odbiorcy takich tekstów jak moje utożsamiają eksperyment z doświadczeniem czegoś, jakimś rodzajem majsterkowania w rzeczywistości badawczej. Jeszcze bardziej zatrważające jest to, że spora część osób zabierających głos, to ludzie posiadający wyższe wykształcenie. Ja sam wyniosłem wiedzę na temat eksperymentu z liceum i błędnie założyłem, że przeciętnie wykształcony człowiek to rozumie. Pamiętam, że prowadząc zajęcia z wprowadzenia do psychologii na pierwszym roku, starałem się te pojęcia wyjaśnić i utrwalić. Być może w tej chwili nie należy do kanonu wiedzy rozumienie czym jest eksperyment, ale bez tego ani się nie da zrozumieć, czego słynny eksperyment więzienny dotyczył (i jakikolwiek inny), ani tym bardziej tego, czego dotyczy skandal, jaki wokół niego powstał. Takie pojęcia, jak zmienna, hipoteza, grupa kontrolna, zaślepienie próby to elementarz dla kogoś, kto chciałby wypowiadać się na temat eksperymentów naukowych nie kompromitując się przy tym.
Podobnie jak w kwestii pojęcia eksperymentu, tak również ogromne zamieszanie panuje w rozumieniu związków przyczynowo skutkowych. Eksperyment właśnie, to jedyna w nauce metoda, za pomocą której możemy badać związki przyczynowo skutkowe. Obserwując jakieś zjawiska możemy tylko domyślać się przyczyn określonych zdarzeń. W eksperymentach staramy się wywołać te zjawiska za pomocą takich czynników, co do których podejrzewamy, że mogą być ich przyczynami. Jeśli to się uda, możemy mówić, że odkryliśmy te przyczyny. Obserwowanie jakichś zależności, kiedy coś występuje po czymś niekoniecznie oznacza, że to coś „przed” jest przyczyną tego czegoś „po”. W logice traktuje się to jak błąd post hoc ergo propter hoc. Współwystępowanie jakichś zdarzeń też niekoniecznie oznacza, że jedno z nich jest przyczyną drugiego. Dowolne zamienianie przyczyn i skutków w sytuacji , kiedy dysponujemy wyłącznie danymi korelacyjnymi, powoduje takie zamieszanie, z którego ludzie o niewielkiej motywacji do wysiłku intelektualnego wyciągają „jedynie słuszne” wnioski – „w każdym twierdzeniu tkwi ziarno prawdy”, lub co gorsza „prawda leży pewnie gdzieś po środku”. Niestety, jak mawia mój kolega, rodzynki w błocie nie czynią z niego ciasta, a prawda nie jest średnią różnych poglądów.
Chyba najgorzej jest rozmawiać o wydarzeniach, o których każdy coś słyszał. Tak jest właśnie w przypadku eksperymentu więziennego. Ktoś miał jakieś zajęcia na pierwszym roku, ktoś widział film fabularny, ktoś czytał o tym w jakiejś książce. Z tych informacji buduje się pewne wyobrażenie, nie wiedzę. Zadziwiająca liczba ludzi (również tych wykształconych, a może przede wszystkim ich) podczas dyskusji polega na swoich wyobrażeniach i broni do upadłego wniosków sformułowanych właśnie na podstawie swoich wyobrażeń o pewnych zdarzeniach. Tymczasem eksperyment więzienny to konkretne fakty (bardzo słabo znane dyskutującym), które zostały wielokrotnie przez jego twórców zrelacjonowane. Odkrycia Le Texiera to również fakty (jeszcze mniej znane dyskutantom) zebrane z archiwum stanfordzkiego eksperymentu więziennego. W oderwaniu od nich nie da się wyciągnąć poprawnych wniosków. Współczesne szkoły (również wyższe) budują w nas fałszywe przekonanie, że dla każdego poglądu należy oczekiwać szacunku, również dla tych, zbudowanych z wyobrażeń. Warto pamiętać, że kiedy wjedziemy na czerwonym świetle na przejście dla pieszych i zabijemy przechodnia, nikt nie uszanuje naszego poglądu na temat koloru światła, który rzekomo widzieliśmy w tamtym momencie.
POTRZEBA ZROZUMIENIA RZECZYWISTOŚCI
Leży u podstaw naszych zasobów wiedzy, więc pośrednio brak wiedzy świadczy o nasileniu tej potrzeby. Warto jednak przyjrzeć się reakcjom na to, co wydarzyło się po zdemaskowaniu fałszerstw Zimbardo.
Szoki i niedowierzanie – bardzo rzadka reakcja. Ludzie reagujący w ten sposób najczęściej na własną rękę próbują dobrać się do faktów, potwierdzić lub sfalsyfikować uzyskaną informację. Zajmuje im sporo czasu, zanim sformułują swoją opinię. Zadają pytania (niezwykle rzadkie zjawisko!), poszukują aktywnie odpowiedzi, analizują wiarygodność źródeł informacji. Ich zachowanie napędza chęć zrozumienia otaczającej ich rzeczywistości.
„Zawsze podejrzewałem, że z nim coś jest nie tak”– taka reakcja może mieć dwa źródła. Jednym z nich mogą być rzeczywiste wątpliwości dotyczące badań Zimbardo. Ludzie kierowani rzeczywistymi wątpliwościami i formułujący taką opinię potrafią ją uzasadnić odnosząc się do faktów. Często po prostu nie poświęcili tym wątpliwościom odpowiednio dużo czasu aby je rozwiać lub ugruntować. Drugim źródłem takiej reakcji jest to, co znamy w psychologii jako efekt pewności wstecznej (hindsight bias) nazywany też efektem „wiedziałem-że-tak-będzie”. Jest to tendencja do oceniania przeszłych wydarzeń jako bardziej przewidywalnych, niż rzeczywiście były. Prawdopodobnie wynika z tego, że wiedza na ich temat jest bardziej dostępna niż wiedza na temat możliwości, które się nie zdarzyły. W takim przypadku ludzie starają się zachować spójność swojej wiedzy o świecie manipulując prawdopodobieństwami wydarzeń raczej niż wzbogacać ją o dodatkowe fakty. Przypomina to trochę przestawianie w głowie klocków w taki sposób, aby pasowały do nowego, zmienionego obrazka. W obu przypadkach potrzeba zrozumienia rzeczywistości jest czymś istotnym dla takich osób – są skłonne włożyć pewien wysiłek w jej zaspokojenie.
„Nawet jeśli cos tam skłamał, to i tak inni udowodnili że jest tak jak twierdził” – reagujący w ten sposób mają mgliste wyobrażenie zarówno o samym eksperymencie więziennym, jak i innych, równie znanych (najczęściej eksperymentach Milgrama). Z całą pewnością jednak charakteryzuje ich duże zaufanie do własnej (najczęściej szczątkowej) wiedzy. Ta wiedza sprowadza się do przekonania, że człowiek potrafi być zły pod wpływem czynników zewnętrznych. Nie mają zamiaru jej weryfikować ani wzbogacać (zaśmiecać) dodatkowymi faktami. Wolą swoją energię skierować przeciwko tym, którzy burzą ich dobre samopoczucie. Tutaj potrzeba zrozumienia rzeczywistości zostaje zastąpiona przez potrzebę obrony stworzonego obrazu świata. Dyskusja z takimi ludźmi skazana jest na porażkę – jest to coś, czego najtrudniej jest mi się nauczyć.
Zaprzeczanie – prawdopodobnie dotyczy ludzi, którzy, jak poprzednia grupa, zdobyli pewne wyobrażenie wiedzy, ale jednocześnie w przeszłości zaangażowali się aktywnie w jakiś rodzaj działań zgodnych z tym wyobrażeniem (uczenie innych, przekonywanie, popularyzowanie itp.). Natychmiastowe zaprzeczanie bez sprawdzenia faktów wynika najprawdopodobniej z silnej potrzeby redukcji dysonansu poznawczego. W tym wypadku potrzeba rozumienia rzeczywistości jest całkowicie zdominowana przez potrzebę obrony własnego wizerunku.
Dotychczas nie spotkałem nikogo, kto próbowałby bronić stanowiska Zimbardo posługując się wyłącznie faktami. Pozostaje mieć nadzieję, że wynika to z tego, iż analiza faktów jest czasochłonna, a nie z tego, że nie ma ludzi, którzy chcieliby poddać fakty takiej analizie.
P.S. Przedstawiciele świata, którego skandal dotyka najbardziej – świata nauki, niemal zupełnie nie zabrali dotychczas głosu w tej sprawie. Być może to wina wakacji, a może czegoś zupełnie innego. Nie wiem. Prawdopodobnie jednak ich reakcje wkrótce wzbogacą krajobraz bitwy o prawdę.
Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Od wielu lat jestem zapraszany na konferencje studenckie i jeśli tylko mogę, biorę w nich udział, bo wśród studentów i świeżo upieczonych absolwentów widzę więcej wiary w naszą dziedzinę i szczerych chęci uczynienia jej lepszą, niż wśród naukowców i praktyków…
Od wielu lat jestem zapraszany na konferencje studenckie i jeśli tylko mogę, biorę w nich udział, bo wśród studentów i świeżo upieczonych absolwentów widzę więcej wiary w naszą dziedzinę i szczerych chęci uczynienia jej lepszą, niż wśród naukowców i praktyków zajmujących się nią od lat. Wielu z tych ostatnich dawno już okopało się na swoich stanowiskach i bywa niestety, że stanowią spore zagrożenie dla tych pierwszych. Wobec niezepsutych jeszcze i ciągle niewinnych umysłów częściej stosują podstępną indoktrynację w miejsce nauki krytycznego myślenia i sceptycyzmu. Zakładam jednak, że studenci, do których kieruję te słowa wyobrażają sobie siebie za kilkanaście lat, jako ludzi wykonujących zawód psychologa, który cieszy się niekłamanym szacunkiem społecznym. Nie tanią popularnością budowaną na domniemaniach o wiedzy tajemnej o funkcjonowaniu ludzkiej psychiki, którą rzekomo my psychologowie posiedliśmy, lecz respektem w obliczu realnych efektów, jakie przynosi stosowanie psychologii.
Pierwsza rada, jaką chciałbym skierować do studentów psychologii pochodzi nie od jednego z prominentnych przedstawicieli naszej dziedziny, lecz od człowieka, od którego należałoby się spodziewać myślenia sprzecznego z założeniami sceptycyzmu i racjonalizmu. Jest nim przywódca duchowy buddystów – Tenzin Gyatso, 14 Dalajlama. Kiedy wyraził zgodę na przeprowadzenie badań nad medytującymi mnichami, jego współwyznawcy zastanawiali się z trwogą co będzie jeśli wyniki badań nie potwierdzą ich wierzeń. Miał on wówczas powiedzieć:
Jeśli analiza naukowa w sposób konkluzywny wykaże, że niektóre nasze twierdzenia są fałszywe, wówczas porzucimy je[1].
Sceptycyzm, którego mogłoby pozazdrościć wielu naukowców, szczególnie tych, którzy w ramach naszej dziedziny rozwijają bezwartościowe koncepcje nie znajdujące potwierdzenia w badaniach. Podtrzymują oni w ten sposób paradygmat uprawiania nauki, o którym socjolog Jeremy Freese twierdził, że:
jest bardziej wampiryczny niż empiryczny – nie da się go zabić zwykłymi danym.
A bywa i gorzej, bo część naukowców nie tylko chroni bezużyteczne koncepcje przed bezlitosną empirią ale wręcz je wzmacnia fałszując dane lub pokrętnie je interpretując.
Takimi „bytami – zombie” w naszej dziedzinie są chociażby:
– testy projekcyjne ze słynnym testem Rorschacha na czele[2];
– psychoanaliza wraz z koncepcjami pochodnymi[3];
– wszędobylskie bezmyślnie wykorzystywane pojęcie stresu i mity o jego wpływie na zdrowie[4];
– debriefing psychologiczny[5];
– mit dzieciństwa[6];
– profilowanie psychologiczne na potrzeby psychologii sądowej[7];
– uproszczenia psychologii pozytywnej[8];
– mit o skali skuteczności psychoterapii[9];
– i wiele, wiele innych.
W przeciwieństwie do czasów, kiedy ja studiowałem psychologię, dzisiaj, aby wyrobić sobie rzeczywisty obraz naszej dziedziny, student może wyczyścić ją z fałszywych naleciałości dzięki lekturze niektórych książek dostępnych w języku polskim[10]. Aby ten obraz stał się jeszcze bardziej klarowny powinien jednak przeczytać ich dużo, dużo więcej tych dostępnych na razie tylko w języku angielskim[11]. W tytułach wielu z nich zwraca uwagę słowo „mity”, bo docieranie do sedna naszej dziedziny przypomina w istocie zdzieranie warstw narosłych jeden na drugim mitów. Niektóre łuszczą się w wyniku upływu czasu i napływających informacji, inne przywarły uporczywie i nie chcą dać się oderwać. W takim stanie pokolenie moje i moich poprzedników przekazuje wam dziedzictwo psychologii. Nie mamy zbyt wiele powodów do dumy. Przynajmniej ja tej dumy nie odczuwam. Dlatego chciałbym Wam przekazać coś, czego nikt nie przekazał mnie, kiedy byłem w Waszym wieku i na Waszym miejscu, a co może uchronić Was za kilkanaście, kilkadziesiąt nawet lat od dojmującego uczucia kaca, polegającego na tym, ze zajmowaliście się czymś co było podejrzane moralnie lub nieuczciwe intelektualnie.
My, współcześni psychologowie zamiast powodów do dumy mamy sporo poczucia wstydu, bo ukryliśmy wiele brzydkich kart historii psychologii i przemilczeliśmy wiele kompromitujących wydarzeń. Życiorysy psychologów, o których czytacie w waszych podręcznikach, usilnie domagają się korekty. Dla przykładu:
Zygmunt Freud – całkowicie sfabrykował 5 z 18 przypadków, na podstawie których sformułował swoją koncepcję genezy histerii. W pozostałych 13 przypadkach skłamał odnośnie rezultatu prowadzonej psychoterapii. Fabrykowanie danych kontynuował przez całe życie[12].
Robert Yerkes – aktywnie uczestniczył w działalności stowarzyszeń eugenicznych nawołując do identyfikacji za pomocą testów IQ i eliminacji „gorszych” jednostek[13].
Lewis Terman – j.w[14].
Henry Murray – prowadził skrajnie nieetyczne badania w ramach tajnego programu CIA znanego pod kryptonimem MKUltra, którego celem było doskonalenie metod torturowania jeńców. W wyniku tych eksperymentów jeden z badanych przez niego studentów (Ted Kaczynski) został terrorystą[15].
Donald Olding Hebb – j.w. skrajnie nieetyczne eksperymenty nad deprywacją sensoryczną[16].
Martin E.P. Seligman – fałszowanie na potrzeby propagandy APA wyników badań nad efektywnością psychoterapii. Aktywne i kłamliwe zaprzeczanie zaangażowania APA w program doskonalenia metod torturowania więźniów zainicjowany przez CIA po atakach na WTC[17].
Mamy też cały czas powody do tego aby wstydzić się tego, jak uprawiamy naszą dziedzinę. Należą do nich w szczególności:
– całkowity brak kontroli danych surowych i aktywne przeciwstawianie się próbom jej narzucenia[18];
– brak publikowania negatywnych wyników badań[19];
– niedostateczna liczba replikacji[20];
– produkcja nauki śmieciowej[21];
– bezmyślne stosowanie procedury testowania hipotez zerowych[22];
– odejście od badania zachowania w kierunku introspekcji[23];
– proliferatywność[24];
– prymat mody nad potrzebą syntezy i zrozumienia[25];
– nieuzasadniona niechęć do technologii[26];
– i wiele, wiele innych.
Są trzy dość oczywiste scenariusze rozwoju obecnej sytuacji w psychologii – pogorszenie, brak zmian, polepszenie. Analiza praktyk zarówno psychologów naukowców, jak i praktyków nie pozwala mieć złudzeń co do tego, że zostanie zrealizowany ostatni scenariusz. A przynajmniej nie w ciągu najbliższych kilkunastu lat, podczas których będzie się rozwijała Wasza kariera. Co w takiej sytuacji można zrobić?
Zakładając, że mimo wszystko nie chcecie rezygnować z zawodu psychologa, macie co najmniej trzy możliwe ścieżki:
Ścieżka trzech „mądrych małp”. Nie widzę nic złego, nie słyszę nic złego, nie mówię nic złego. Aby podążać tą ścieżką wystarczy wybrać swoją specjalizację naukową lub dział psychologii stosowanej, przyjąć zwyczaje i zasady już obowiązujące i podążać za nimi. Dobrze jest też wybrać swojego guru, którego będziecie naśladować. To ścieżka, która gwarantuje rozwój kariery w każdym obszarze. Wyuczone w środowisku mechanizmy obronne będą skuteczne w odniesieniu do większości wątpiących o jakości naszej dziedziny. Jeśli większość z Was wybierze tę ścieżkę, to za kilkanaście lat nadal będziemy słyszeć opinie pod adresem psychologii, że to nie jest nauka, że nie dysponuje narzędziami potrafiącymi przewidywać zachowanie ludzi. Poziom szacunku społecznego nie zmieni się w stosunku do tego, na jaki zasługuje dzisiaj, a prawdopodobnie nawet się obniży. Przybędzie ludzi niezadowolonych z jakości usług oferowanych przez psychologów. Pozostaną też niewygodne jednostki, które będą zadawały kłopotliwe pytania i podważały sensowność tego co robimy. Będziecie się wstydzić dokładnie tego samego, czego ja wstydzę się dzisiaj. Takie będą koszty wyboru tej ścieżki.
Ścieżka „róbmy swoje”. Rozejrzyjcie się uważnie w swojej dziedzinie, wybierzcie taki jej obszar, co do którego jesteście pewni, że charakteryzuje go najwyższa możliwa rzetelność, a wyniki badań potwierdzają jego skuteczność. Następnie poświęćcie się pracy w tym obszarze dążąc do uzyskiwania najlepszych możliwych rezultatów, najsolidniejszymi znanymi Wam metodami. Zyskacie szacunek wielu. Na mijanych na korytarzu przedstawicieli naszej dziedziny uprawiających nieco „podejrzane” jej obszary będziecie patrzyli z wyższością, ale również z tolerancją. To sposób postępowania wielu wybitnych uczonych. Wybór tej ścieżki zmienia bardzo niewiele w odbiorze naszej dziedziny przez otoczenie zdominowane przez przedstawicieli ścieżki pierwszej. Przeciętny człowiek będzie Was spostrzegał jako reprezentanta podejrzanej dziedziny, która niewiele ma do zaoferowania. O ile sami nie będziecie mieli sobie wiele do zarzucenia, powody wstydu pozostaną takie same jak w przypadku ścieżki pierwszej.
Nonkonformistyczna ścieżka „pod prąd”. Nie polega na przeciwstawianiu się wszystkim, lecz na rozumowym podważaniu obiegowych racji większości i działaniu zgodnie z nakazami rozumu. Wiąże się z największymi kosztami, bo większość karze nonkonformistów przynajmniej ostracyzmem społecznym. Można zyskać szacunek jednostek i raczej pewny brak akceptacji większości. Gwarantuje sporą liczbę zagorzałych wrogów. Godna polecenia tym, którzy lubią być uczciwi w stosunku do siebie bez względu na koszty. Jedyna ścieżka, która gwarantuje jakiekolwiek zmiany w naszej dziedzinie i redukcję powodów odczuwania wstydu.
Wiedząc zatem dość dokładnie, czego możemy w przyszłości się wstydzić, warto zastanowić się nad tym, z czego będziemy mogli być dumni. A ponieważ niewątpliwe osiągnięcia psychologii w zakresie polepszania ludzkiego życia giną dzisiaj pod natłokiem hałaśliwych marketingowych haseł usług psychologicznych o wątpliwej reputacji, warto sprawdzić, na ile wyraźnie są one identyfikowane. Aby to zrobić, weź udział w krótkim quizie. W tym celu zaloguj się na stronie www.kahoot.com, znajdź quiz zatytułowany „Psychologia wokół nas” (https://play.kahoot.it/#/?quizId=69fa53b5-b642-44a1-a7b3-035a10d425b6w) i odpowiedz na postawione w nim pytania. Porównaj swój wynik z odpowiedziami 49 słuchaczy wykładu, którzy wzięli udział w quizie (25,73% poprawnych odpowiedzi, 74,27 błędnych, średni wynik 876,73 punkty, najlepsi uczestnicy odpowiedzieli poprawnie na 3 spośród 5 pytań).
Wszystkie wymienione w quizie zastosowania psychologii w sposób bezprecedensowy zwiększyły nasze bezpieczeństwo, uratowały setki tysiące istnień ludzkich, przyczyniły się do niebywałych oszczędności materialnych.[27] Prawdopodobnie większość z nich jest nawet nam, psychologom kompletnie nieznana, chociaż każdy z nas bez trudu jest w stanie przywołać w pamięci wizerunek Freuda – człowieka, który pchnął psychologię i psychoterapię na zupełnie niewłaściwe tory. Wyobrażając go sobie prawdopodobnie zobaczymy to samo zdjęcie, o którym pisze Nicholas A. Cummings:
Gdy mistrz zmarł, ortodoksyjna freudowska psychoanaliza osiągnęła szczyt konformizmu, nigdy więcej nie obserwowany w tak skrajnych formach w dziedzinie zdrowia psychicznego. Każdy praktykujący psychoanalityk miał w swoim gabinecie portret Zygmunta Freuda. To zawsze było to samo zdjęcie, zrobione w szczytowym momencie jego kariery, przedstawiające go z dobrze przyciętą brodą i w surducie. Freud palił pięć cygar każdego dnia pracy, a jego krawiec uszył mu pięć pionowych przegródek w kieszeni na piersi, aby mógł je pomieścić. Tak więc, jego męscy naśladowcy kazali krawcom wszywać pięć saszetek po wewnętrznej stronie swoich płaszczy.[28]
Dzisiaj trudno jest pozbyć się z psychologii podobnie bezwartościowych bzdur, a natarczywość marketingowa usług psychologicznych o wątpliwej reputacji jest prawdopodobnie odwrotnie proporcjonalna w stosunku do ich efektywności. Tworząc następne mity, pokrywają kolejnymi warstwami nieporozumień to, co rzeczywiście w psychologii działa i jest skuteczne. To, czy nadal będą zagłuszały rzeczywiste dokonania zależeć będzie również od Waszego przyzwolenia i tolerancji na promowanie tego, co pokrętne i złudne.
[1]https://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/is-buddhism-the-most-science-friendly-religion/[2] Lilienfeld, S. O., Wood, J. M., Garb, H.N., Status naukowy technik projekcyjnych. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2002.
[3] Eysenck, H.J., Zmierzch i upadek imperium Freuda. WiR PARTNER, Kraków 2002; Grünbaum, A., Podstawy psychoanalizy. Krytyka filozoficzna. UNIVERSITAS, Kraków 2004.
[4] Doublet, S., The Stress Myth. Science and Humanities, Chesterfield 1999.
[5] Witkowski, T., Psychology Led Astray: Cargo Cult in Science and Therapy. BrownWalker, Boca Raton 2016, rozdz. 9.
[6] Paris, J., The myth of childhood. Routledge, 2000.
[7]https://www.theguardian.com/science/2010/sep/14/psychological-profile-behavioural-psychology[8] B. Ehrenreich, Smile or die. How positive thinking fooled america and the world. Granta Publications, London 2009.
[9] T. Dineen, Manufacturing Victims: What Psychology Industry is Doing to People (2007), 48. Retrieved from http://tanadineen.com/documents/MV3.pdf[10] Oto przykładowa lista:
Andreski, S., Czarnoksięstwo w naukach społecznych. Oficyna Naukowa, Warszawa 2002.
Arkowitz, H., Lilienfeld S.O., Zdrowie psychiczne. Mity i fakty. Wydawnictwo CiS, Warszawa-Stare Groszki 2018.
Eysenck, H.J., Zmierzch i upadek imperium Freuda. WiR PARTNER, Kraków 2002.
Garstka, T. Psychopedagogiczne mity. Jak zachować naukowy sceptycyzm w edukacji i wychowaniu.
Jarret, C., Mózg 41 największych mitów. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2017.
Lilienfeld, S.O., Lynn, S.J., Ruscio, J., Beyerstein, B.L., 50 wielkich mitów psychologii popularnej. Wydawnictwo CiS, Warszawa-Stare Groszki 2011.
Kagan, J., Trzy złudne przekonania. Wydawnictwa WAM, Kraków 2008.
Masson, J., Przeciw terapii. Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2004.
Persaud, R., Pozostać przy zdrowych zmysłach. Jacek Santorski & Co Agencja Wydawnicza, Warszawa 2006.
Satel, S., Lilienfeld, S.O., Pranie mózgu. Uwodzicielska moc (bezmyślnych) neuronauk. Wydawnictwo CiS, Warszawa-Stare Groszki 2017.
Witkowski, T., Zakazana psychologia. Pomiędzy nauką a szarlatenerią. Tom I. Biblioteka Moderatora, Taszów 2009.
Witkowski, T., Zakazana psychologia. Nauka kultu cargo i jej owoce Tom II. Wydawnictwo CiS, Warszawa-Stare Groszki 2013.
Witkowski, T., Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach. Wydawnictwo Bez Maski, Wrocław 2018.
[11] Przykładowa lista:
Clancy, S.A., The trauma myth. The truth about sexual abuse of children – and its aftermath. Basic Books, New York 2010.
Dineen, T., Manufacturing Victims: What Psychology Industry is Doing to People (2007), 48. Retrieved from http://tanadineen.com/documents/MV3.pdf
Doublet, S., The Stress Myth. Science and Humanities, Chesterfield 1999.
Ehrenreich, B., Smile or die. How positive thinking fooled america and the world. Granta Publications, London 2009.
Eisner, D. A., The Death of Psychotherapy: From Freud to Alien Abductions. Praeger, Westport, CT 2000.
Paris, J., The myth of childhood. Routledge, 2000.
Forde, R.A., Bad Psychology: How Forensic Psychology Left Science Behind. Jessica Kingsley Publishers, London 2018.
[12] T. Witkowski Zakazana psychologia. Pomiędzy szarlatanerią a nauką. Biblioteka Moderatora, Taszów 2009; T. Witkowski, M. Zatonski, Psychology Gone Wrong: The Dark Sides of Science and Therapy, Brown Walker Press, Boca Raton 2015.
[13] Tamże.
[14] Tamże.
[15] Witkowski, T., Zakazana psychologia. O cnotach, przywarach i uczynkach małych wielkich uczonych. (w przygotowaniu).
[16] Tamże.
[17] Tamże.
[18]https://tomaszwitkowski.pl/wp-content/uploads/2017/07/artykuc582.pdf[19] Witkowski, Zatonski, Psychology Gone Wrong. Rozdz. 4 wyd. cyt.
[20] Tamże, Rozdz. 6.
[21] Tamże.
[22] Witkowski, Psychology Led Astray. Rozdz. 4 wyd. cyt.
[23] Tamże, Rozdz. 3.
[24] Tamże.
[25] Budzicz, Ł., Wartość poznawcza badań empirycznych w psychologii społecznej. Rozprawa doktorska UAM, Poznań 2015.
[26] Witkowski, T., Algorytmy psychoterapii. Na wirtualnej kozetce. „Polityka – Niezbędnik inteligenta”, 3 października 2017.
[27] Więcej na ten temat w: Witkowski, T., Zakazana psychologia. T. 2 wyd. cyt. oraz Witkowski, T., Psychologia, jeszcze nauka, czy już tylko agresywny marketing? „Psychologia Ekonomiczna,” 7, 2015. DOI: https://doi.org/10.15678/PJOEP.2015.07.05[28] Once the master had died, orthodox Freudian psychoanalysis reached a zenith of conformity never to be seen again to that extreme in the field of mental health. Every practicing psychoanalyst had hanging in his office a portrait of Sigmund Freud. It was always the same photo, taken at the height of his career, sporting a well-trimmed beard and frock coat. Freud smoked five cigars during every workday, and he had his tailor sew a series of five vertical pouches inside his breast pocket to hold them. Yes, his male followers all had their tailors replicate the five pouches on the inside of their coats.
O tym, jak psychologia upodabnia się do nauki kultu cargo, piszę w drugim tomie „Zakazanej psychologii. Nauka kultu cargo i jej owoce”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Plakaty mówią prawie wszystko, poza tym, że mój wykład odbędzie się o godz. 9:00, 23 marca. Miejsce konferencji: Uniwersytet Opolski, Instytut Psychologii. Więcej szczegółowych informacji na stronie wydarzenia na Facebooku:
Plakaty mówią prawie wszystko, poza tym, że mój wykład odbędzie się o godz. 9:00, 23 marca. Miejsce konferencji: Uniwersytet Opolski, Instytut Psychologii. Wstęp wolny!
Więcej szczegółowych informacji na stronie wydarzenia na Facebooku: https://www.facebook.com/events/1951650768417888/permalink/1963695993880032/
Materiał video nagrany przez Diego Fontanive z EOF project podczas 17 Europejskiego Kongresu Sceptyków w 2017 roku we Wrocławiu. Poniżej dokładny opis autora oraz linki uzupełniające. Zapraszam do oglądania!
This is a long teaser of the film documentary ”All Is Not Well”.
The material used in this teaser has been extrapolated from interviews with Dr. Susan Blackmore, Psychologist Tomasz Witkowski and former magician James Randi (‚The Amazing Randi”).
THIS IS A VIDEO ABOUT OUR FUTURE.
There are videos from the past we can watch today which have summarised accurate predictions about the future (our present) by highlighting very important elements, elements that at that time we ignored merely because most of us were not prone to think ahead also ”thanks” to their educational system. The reason behind the decision of mankind this video look like an old footage came into being precisely out of this fact.
The aim of these conversations is to highlight the importance regarding reforming education and what types of propositions can be considered and actually applied.
The approaches and explanatory frameworks of analysis of and in these discussions involve memetics, memes, science, evolution, religion and indoctrination, biology, experimental education, technological memes, third replicator point, the condition of critical thinking, viruses in the mind, the chaotic world where we live and its probable future, metamemetic thinking, metaeducation, theory of the mind, artificial intelligence, Universal Darwinism, psychology and bad psychology.
https://youtu.be/wvuuGM1QVfk
For further information about the film; check this Facebook page:
All Is Not Well
Official HQ trailer:
https://youtu.be/DiEJQ-CURNo
Full lecture ”Metamemetic Thinking and Sketicism as a Meme” at the European Skeptics Congress 2017, Wroclaw, Poland:
https://www.youtube.com/watch?v=AJuHXlUKodY
For any question regarding the film and film aside regarding of EOF Project, Metamemetic Thinking and EOF’s Metaeducation programs: check the Project’s page:
www.eofproject.org
Podczas 17th European Skeptic Congress, który miał miejsce we Wroclawiu 22-24 września 2017 odbyła się dyskusja panelowa poświęcona zagadnieniom związanym z psychologią sceptyczną. Susane Blackmore, Scott Lilienfeld, Zbynek Vybiral i Tomasz Witkowski dyskutowali na temat słabości psychologii, odpowiadali na pytania publiczności. Cały panel psychologii sceptycznej oraz dyskusję prowadził Michael Heap. Dzięki uprzejmości portalu Racjonalista.tv możemy obejrzeć dyskusję na nagraniu video. Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania!
Tuż przed 17th European Skeptics Congress, w najnowszym numerze psychologiaspoleczna.pl rozmowa ze mną przeprowadzona przez red. Jarosława Świątka, a w niej bardzo dużo na temat sceptycyzmu i krytycznego myślenia. Zapraszam gorąco zarówno do lektury wywiadu, jak i na Kongres, który rozpoczyna się już w piątek! Jeszcze można kupić wejściówki – informacje tutaj: www.euroscepticscon.org
15 września, 2017 roku o godz. 21:00 w radiu TOK FM w audycji zatytułowanej Wieczór – Hanna Zielińska rozmawiałem z redaktor Hanną Zielińską na temat sceptycyzmu i nadchodzącego 17 Europejskiego Kongresu Sceptyków, który odbędzie się już za parę dni we Wrocławiu. Audycji można posłuchać tutaj: http://audycje.tokfm.pl/podcast/Najslynniejsi-sceptycy-przyjezdzaja-do-Polski/53889
Zapraszam do wysłuchania!
Szczegóły dotyczące kongresu i uczestnictwa w nim tutaj: www.euroscepticscon.org
O czym rozmawialiśmy
Tuż przed 17. Europejskim Kongresem Sceptyków we Wrocławiu rozmawialiśmy o tym, czym jest kongres – otwartą imprezą, a nie zamkniętą konferencją naukową – i o tym, jak różnie rozumie się słowo „sceptyk”: we Francji organizacje go unikają, w świecie anglosaskim kojarzy się z dociekliwością i rzetelnością.
Jednym z tematów kongresu była relacja nauki i religii: wielu wybitnych naukowców jest wierzących, ale statystyki pokazują, że wśród naukowców przeważają niewierzący. Rozmawialiśmy też o suplementach i reklamie leków – przestrzegałem przed wrzucaniem do jednego worka szczepionek i leków ratujących życie z ziołowymi specyfikami.
Nieszczepienie się albo stawianie na medycynę niekonwencjonalną powinno się wiązać z podpisaniem oświadczenia o zupełnej rezygnacji z publicznej opieki zdrowotnej. Ze sceptykiem Tomaszem Witkowskim* rozmawia Grzegorz Giedrys.
GRZEGORZ GIEDRYS: Trudne czasy dla sceptyków. Na Facebooku cały czas czytam, że szczepionki wywołują autyzm, a globalne ocieplenie to lewacki mit.
DR TOMASZ WITKOWSKI: Tego rodzaju przykładów mamy mnóstwo. Szkodliwe wydaje mi się zwłaszcza przekonanie, że należy się powstrzymywać od szczepień. To godzi w dobro ogółu. Już dziś w małej, lokalnej skali pojawiają się mikroepidemie chorób, które dziesięć lat temu powszechnie uznawaliśmy za historyczne. Część ludzi się nie szczepi i mikroorganizmy mają pole doświadczalne, aby mutować, a nowe mutacje są odporne na sprawdzone szczepionki.
Więcej o sceptycyzmie, krytycznym myśleniu i Europejskim Kongresie Sceptyków czytaj TUTAJ
Sceptyczne podejście do rzeczywistości stało się ostatnio modne. Wiele osób kwestionuje prawdziwość teorii ewolucji, bezpieczeństwo szczepień ochronnych, a nawet kulistość Ziemi. Czym różni się takie podejście od naukowego, racjonalnego sceptycyzmu? I dlaczego sceptycy lepiej radzą sobie z pseudonauką, szarlatanerią i post-prawdą? Co będzie się działo podczas 17 Europejskiego Kongresu Sceptyków we Wrocławiu? O tym wszystkim rozmawiamy z szefem działu „Nauka” miesięcznika „Focus” – redaktorem Janem Stradowskim w audycji radiowej „Człowiek 2.0” wyemitowanej przez radio TOK FM 10 czerwca 2017 roku. Aby posłuchać audycji kliknij na ikonę poniżej:
Przeczytaj więcej na blogu:
O czym rozmawialiśmy
Rozmawialiśmy o tym, czym naukowy sceptycyzm różni się od modnego dziś „sceptycyzmu” wobec teorii ewolucji, szczepień czy kształtu Ziemi. Bezkrytyczne odrzucanie informacji jest odpowiedzią na ich zalew w epoce postprawdy – i ma niewiele wspólnego z postawą sceptyczną.
Opowiadałem o 17. Europejskim Kongresie Sceptyków, który współorganizowaliśmy z czeskimi sceptykami, i o tym, że praca sceptyka przypomina pracę Syzyfa. Mówiłem o granicy między nauką a sferą paranormalną oraz o prowokacjach demaskujących drapieżne czasopisma naukowe – w tym o fikcyjnej badaczce Annie O. Szust, którą stworzyli m.in. wrocławscy psychologowie.
Szarlatani nie narodzili się w XXI wieku. W powieści „Tryptyk haniebny” cofam się do czternastowiecznej Europy Środkowej, do pracowni alchemika, który obiecuje kamień filozoficzny, i pytam, czy to poszukiwanie doskonałości, czy genialne oszustwo.
Na zaproszenie RACJONALISTA.TV rozmawiam z Jackiem Tabiszem o najsławniejszych sceptykach i racjonalistach, których już we wrześniu 2017 roku każdy chętny będzie mógł spotkać i posłuchać we Wrocławiu na 17 Europejskim Kongresie Sceptyków. Obok najsłynniejszej specjalistki od memów prof. Susan Blackmore, spotkamy legendarnego Jamesa Randiego, który oferował przez lata milion dolarów dla każdego, kto dowiedzie swoich paranormalnych mocy i który przez wiele lat tego miliona nie stracił. Będzie to jego pierwsza wizyta w Polsce i jednocześnie, jak zapowiedział, ostatnia podróż do Europy. Lista sław, które odwiedzą Wrocław jest długa, ale oprócz znakomitych wykładów będą również prowadzone warsztaty krytycznego myślenia dla dzieci i młodzieży i wykłady otwarte w języku polskim. Aby posłuchać rozmowy o tym niecodziennym święcie sceptycyzmu i nauki kliknij w fotografię poniżej.
To temat audycji z cyklu Godzina Filozofów prowadzonej w radiu TOK FM przez redaktora Tomasza Stawiszyńskiego.
Na co dzień atakują nas informacje prawdziwe i nieprawdziwe. Postawa sceptyczna każe kwestionować doniesienia badań naukowych i powszechnych poglądów. O sceptycyzmie i nadchodzącym 17 Europejskim Kongresie Sceptyków we Wrocławiu opowiada dr Tomasz Witkowski założyciel Klubu Sceptyków Polskich. Posłuchaj audycji klikając na przycisk poniżej:
Wszystkich uczestników tego bloga, którzy wspierają nasze działania gorąco zachęcam do wsparcia bezpłatnych programów towarzyszących Kongresowi, a przeznaczonych dla dzieci, młodzieży i dorosłych. Wielu ludzi zupełnie bezinteresownie zaangażowało się w to przedsięwzięcie poświęcając mu swój czas i energię. Pomóżmy im zrealizować to co zaplanowali wpłacając dowolną kwotę na ten cel – liczy się każda złotówka!
Szeczgóły tutaj: https://pomagam.pl/dajsieporwacnauce
W imieniu organizatorów z góry dziękuję za wszelką pomoc.
O czym rozmawialiśmy
W „Godzinie filozofów” rozmawialiśmy o sceptycyzmie jako postawie, która każe sprawdzać zarówno doniesienia naukowe, jak i powszechne przekonania. Sceptycyzm wymaga pracy nad sobą, bo naturalnie szybko dostrzegamy związki i działamy, zamiast sprawdzać. Stąd siła komunikatów działających na emocje – na przykład wobec rodziców przekonywanych, że ich dzieci są w niebezpieczeństwie i trzeba działać natychmiast.
Opowiadałem o 17. Europejskim Kongresie Sceptyków we Wrocławiu: o wykładach zrozumiałych dla każdego, o tematach takich jak nauka i religia, GMO czy zjawiska paranormalne, i o uczciwej postawie sceptycznej na przykładzie dawnego aktywisty ekologicznego, który po przeanalizowaniu dowodów zmienił zdanie w sprawie GMO.
Szarlatani nie narodzili się w XXI wieku. W powieści „Tryptyk haniebny” cofam się do czternastowiecznej Europy Środkowej, do pracowni alchemika, który obiecuje kamień filozoficzny, i pytam, czy to poszukiwanie doskonałości, czy genialne oszustwo.
Podczas ostatniej dekady mojego życia na swojej drodze zdecydowanie częściej spotykałem hejterów i zawziętych krytyków niż pochlebców i klakierów. Egzystując sobie spokojnie w takiej otoczce czystej niechęci szybko nauczyłem się rozpoznawać schematy ataków. Chyba rozumiem trochę mistrzów walk wschodnich, którzy po latach ćwiczeń bez nadmiernego wysiłku potrafią walczyć z zamkniętymi oczami. Mnie było o tyle łatwiej, że mistrzowie walk wschodnich na swojej drodze spotykają tych doskonalących sztuki walki, ja niestety w większości sytuacji miałem do czynienia z mało wyrafinowanymi, powtarzalnymi schematami. Część z nich opisałem w Niezbędniku dziesięcioprocentowego intelektualisty. Nie jest to jednak wyczerpujące kompendium. Brakuje w nim kilku dość rutynowych schematów ataku. Jednym z nich jest nudne pytanie, na które często atakujący wpada w wyniku olśniewającego procesu myślowego i z którego jest niezwykle dumny, a które brzmi: „No więc, co proponujesz w zamian?”. To pytanie, w przekonaniu atakującego, powinno wcisnąć mnie w fotel, odebrać mowę i raz na zawsze zniechęcić do jakiejkolwiek krytyki. Przybliżę pokrótce sytuacje, w których się pojawia, aby pokazać później co z takich pytań wynika.
Najczęściej spotykam się z tym pytaniem, kiedy ośmielam się poddawać w wątpliwość skuteczność lub brak szkodliwości takich „świętości” jak psychoterapia. W odpowiedzi na badania, liczby, argumenty logiczne pada odpowiednio retorycznie doprawione pytanie: „No więc, co w zamian proponujesz tym wszystkim biednym cierpiącym ludziom?”. Po tym pytaniu powinienem poczuć się źle, niczym pozbawiony wrażliwości drań, próbujący odebrać ludziom jedyną nadzieję. Zła wiadomość – nie czuję się źle.
Podczas dyskusji z psychologami biegłymi sądowymi lub diagnostami, którzy stosują w swojej pracy nierzetelne i szkodliwe metody projekcyjne, w szczególności tzw. test Rorschacha, przedstawiając wyniki badań pokazujące całkowitą nieużyteczność tych narzędzi w odpowiedzi również słyszę to pytanie: „Jakie metody proponujesz w zamian? W jaki sposób mamy odpowiedzieć sądowi na pytanie, czy dziecko było molestowane seksualnie czy nie?”. Ponownie, powinienem poczuć się źle. Oto psycholog z całą swoją dobrą wolą próbuje pomóc w sytuacji, w której być może dzieje się nieodwracalna krzywda dziecka, a bezduszny empirysta wytrąca mu jedyne narzędzia z ręki. I znowu zła wiadomość – nie czuję się źle.
Jest wiele podobnych sytuacji i nie dotyczą one tylko psychologii. Z pytaniem „co w zamian?” spotkacie się krytykując metody analizy finansowej, podważając zasadność metod doboru personelu, wątpiąc w skuteczność punktowego systemu oceny naukowców czy negując sensowność jakichś absurdalnych procedur formalnych. Myślę jednak, że warto wspomnieć o jeszcze jednej, która szczególnie mnie uderzyła, bo miała miejsce wśród dobrze wykształconych i, jak mniemam, inteligentnych ludzi. Oto podczas pewnej, naukowej z założenia, konferencji próbowałem pokazać, że metody statystyczne wykorzystywane w wielu eksperymentach psychologicznych prowadzą do niekontrolowanych błędów uzyskiwanych wyników[1]. Jak pokazuje wiele szczegółowych analiz średni błąd w badaniach psychologicznych wynosi 60%, a więc jest wyższy niż ewentualny błąd uzyskany w wyniku rzutu monetą.[2] Podczas dyskusji padło owo sakramentalne pytanie: „Co zatem proponujesz w zamian? W jaki sposób mamy obliczać wyniki eksperymentów twoim zdaniem?”. I znowu nie poczułem się źle. Dlaczego?
Bowiem najuczciwszą intelektualnie odpowiedzią na pytanie: „co w zamian?” jest stwierdzenie: „NIC”. Jeśli ktoś w pracy stosuje metody szkodliwe, nieskuteczne, błędne to on i tylko on (pytający) jest odpowiedzialny za ich porzucenie lub zmianę, nie ten, kto odważył się poddać je w wątpliwość! A owa nieukrywana troska o dobro innych jest niczym innym, jak lękiem przed pustką. Terapeuta, który uzna zasadność krytyki, będzie musiał przestać przyjmować pacjentów, biegły sądowy będzie musiał odpowiedzieć uczciwie sądowi: „nie potrafię odpowiedzieć na to pytanie”, a w ślad za tym utraci zlecenia od sądu, który oczekuje konkretnych odpowiedzi. Naukowiec skonfrontowany z brakiem precyzji swoich obliczeń będzie musiał albo wypracować lepsze metody, albo zrezygnować z kolejnych publikacji zapewniających mu tak pożądane punkty czy możliwość uczestnictwa w turystyce konferencyjnej.
Muszę jednak wyznać, że w podobnych dyskusjach nie byłem uczciwy i rzadko kiedy udzielałem odpowiedzi „NIC”. Tylko z tego powodu czuję się źle, bo zamiast tego wymyślałem jakieś alternatywy i obawiam się, że będę to robił w przyszłości, ponieważ w tych pytaniach znajduje się mnóstwo ukrytych założeń, które audytorium przysłuchujące się dyskusji najczęściej zna i akceptuje. Spróbuję wyjaśnić to na przykładzie kontrastu.
Gdyby podczas dyskusji dotyczącej zniesienia niewolnictwa jego obrońcy zadaliby pytanie: „Co w zamian?”, a przeciwnicy odpowiedzieliby: „NIC, brak niewolnictwa” rozumielibyśmy zasadność takiej odpowiedzi. Podobnie rzecz miałaby się, gdybyśmy dyskutowali o dyskryminacji kobiet, przemocy domowej, pedofilii itd. Po pierwsze, nikt przy zdrowych zmysłach nie zadawałby pytania „co w zamian”, a nawet jeśliby je zadał, odpowiedź „NIC – brak dyskryminacji, przemocy, pedofilii itd.”. wydałaby się jedyną zasadną. Dlaczego zatem w innych obszarach tak nie jest?
Niewolnictwo, dyskryminacja kobiet, przemoc w rodzinie, pedofilia to zjawiska nacechowane negatywnie. Usunięcie praktyk do nich prowadzących nie powoduje potrzeby szukania czegoś w zastępstwie. Wystarczająco dobry jest ich brak. Sytuacje, które przytoczyłem wcześniej, pochodzą z obszarów, które zdobyły sobie zupełnie odmienną opinię. Psychoterapeuta kierowany dobrą wolą stara się pomóc pacjentowi, biegły sądowy pomaga sędziemu odnaleźć prawdę o przestępstwie i przyczynia się do zatryumfowania sprawiedliwości, a uczony poświęca swoje życie odkrywaniu prawdy. Ani przedstawiciele tych dziedzin, ani opinia publiczna nie mają wątpliwości co do tych motywów, kiedy zatem pojawiają się wątpliwości dotyczące rzetelności, skuteczności i domniemanego braku negatywnych skutków stosowanych przez nich metod, kolejnym krokiem obrony jest stwierdzenie: „Wykorzystujemy te narzędzia, które mamy. Lepszymi nie dysponujemy”. W oczach opinii publicznej takie usprawiedliwienie jest wystarczające. Ale czy takim jest w rzeczywistości?
Podczas wakacji usłyszałem historię pewnego żeglarza, który rozbił swój jacht na podwodnych skałach i tylko dzięki sprawnej akcji służb ratowniczych SAR jego życie zostało ocalone. Żeglarz ów nawigując posługiwał się… mapą samochodową, która, jak każdy, kto taką mapę miał w ręku wie, nie zawiera żadnych informacji nawigacyjnych poza zarysem brzegów lądu. Jak się później tłumaczył ów nieszczęśnik – była to najlepsza mapa jaką dysponował. Pomimo że historia ta nieodmiennie budzi śmiech, to jednak identyczne wypowiedzi psychoterapeutów, psychologów, uczonych czy polityków nie tylko, że nie wywołują rozbawienia, ale często nie skłaniają do najmniejszej nawet refleksji.
Biegły sądowy korzysta z narzędzi, które są mniej przydatne do diagnozy niż mapa samochodowa do nawigacji i… nikt się z tego nie śmieje, bo jest to najlepsze narzędzie jakim dysponuje. Uczony dochodzi do wniosków przy pomocy metod bardziej błędnych niż daje rzut monetą i… nadal nikt się z tego nie śmieje, bo jest to najlepsze narzędzie jakim dysponuje. Da capo al fine…
A teraz wyobraź sobie Drogi Czytelniku, że lekarz na Twoje dolegliwości żołądkowe proponuje Ci lek na obniżenie ciśnienia, bo jest on najlepszym lekiem, jakim obecnie dysponuje. Będziesz kontynuował leczenie u tego lekarza? Pójdźmy o krok dalej, siedząc w autobusie wiozącym Cię na upragniony urlop na Lazurowe Wybrzeże we Francji, dowiedziałeś się, że kierowca posługuje się mapą Chorwacji, bo jest to najlepsza mapa, jaką ma. Pozostaniesz w tym autobusie? Nawet jeśli tak, to nie przeszkadza, żeby wyobrazić sobie, że inny kierowca, który dowozi Twoje dzieci do szkoły ma bardzo poważną wzroku, graniczącą ze ślepotą i wadę słuchu. Jest to jednak najlepszy kierowca, jakim dysponuje przedsiębiorstwo, które wygrało przetarg na dowóz dzieci do szkoły. Oczywiście, możesz zrobić karczemną awanturę kierownictwu firmy, a wówczas zapytają Cię: „Co proponuje Pan w zamian? Robimy co w naszej mocy, ale na warunkach, które proponujemy nie znajdzie się żaden lepszy kierowca, czy chce Pan wszystkie te biedne dzieci, które dowozi do szkoły pozbawić możliwości kształcenia? Chce Pan im odebrać możliwość równego startu i od dzieciństwa uczynić gorszymi?”.
Jeśli ułożyłeś już sobie odpowiedź, to pamiętaj o niej zawsze, kiedy krytykowany zadaje krytykującemu pytanie: „Co w zamian?”.
[1]Rzuć monetą zamiast przeprowadzać kolejny eksperyment![2]J. Cohen, “The Statistical Power of Abnormal-Social Psychological Research.” Journal of Abnormal and Social Psychology 65, (1962): 145-153; J. E. Hunter, “Needed: A Ban on the Significance Test.” Psychological Science 8, (1997): 3-7, 3; J. E. Maddock, and J. S. Rossi, “Statistical Power of Articles Published in Three Health Psychology-Related Journals,” Health Psychology 20, (2001): 76–78; J. S. Rossi, “Statistical Power of Psychological Research: What we Have Gained in 20 Years?” Journal of Consulting and Clinical Psychology 58, (1990): 646-656, 646.