Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą dla radia TOK FM przeprowadził ze mną red. Cezary Łasiczka.
Z dr Tomaszem Witkowskim, psychologiem, pisarzem i założycielem Klubu Sceptyków Polskich rozmawiamy o literaturze pięknej, która działa na nasz umysł jak symulator lotu. W przeciwieństwie do literatury faktu, fikcja zmusza nas do konstruowania emocji i odczytywania motywacji bohaterów. Umysł ma naturę narracyjną, dlatego konkretne historie zapamiętujemy znacznie lepiej niż suche dane czy raporty sądowe. Ostatecznie o wartości książki nie decyduje jej gatunek, a to, czy po niej zaczynamy myśleć o świecie w nieco inny sposób.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. Moja powieść „Defekt” to historia zdolnego młodego człowieka, jego związków i kolejnych terapii – o tym, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Rozmowa z Jackiem Tabiszem o psychologii przyszłości: dlaczego najlepsza psychologia to taka, która stara się przestać być potrzebna, i jakie zadania zostałyby jej wtedy.
Zadałem prof. Tomaszowi Witkowskiemu pytanie o psychologię przyszłości. Odpowiedź jest zaskakująca! Tomasz Witkowski od lat mocno zaangażował się w krytykę licznych irracjonalizmów w rozmaitych szkołach psychologii i psychoterapii. Słynny sceptyk marzy o brzytwie Ockhama, która wycięłaby z obecnego chaosu to co racjonalne i naukowe. Co jednak odpowiedział, gdy spytałem go o wymarzoną przyszłość psychologii w utopijnym, doskonałym świecie?
Zapraszam do wysłuchania rozmowy!
O czym rozmawialiśmy
Jacek Tabisz zapytał mnie o psychologię moich marzeń – taką, jaką można sobie wyobrazić, choćby jako utopię. Moja odpowiedź może zaskakiwać: chciałbym psychologii, która działa tak, by przestać być potrzebna.
Dobry inspektor pracy powinien tak zmieniać zakłady, żeby kontrole stały się zbędne. Podobnie psychologowie powinni dążyć do tego, by ludzie byli na tyle świadomi siebie i odporni psychicznie, że sami poradzą sobie z większością kłopotów. Tymczasem większość psychologów zajmuje się gaszeniem narosłych problemów, a nie zapobieganiem im. To oczywiście cel asymptotyczny, nigdy w pełni osiągalny, ale właśnie w tę stronę powinniśmy zmierzać.
Psychologii zostałoby wtedy mnóstwo zadań, które nie polegają na leczeniu: zrozumienie świadomości zwierząt i drogi od świadomości do samoświadomości, uczenie się, wychowanie dzieci. Wiemy o tym bardzo dużo i bardzo mało z tej wiedzy wykorzystujemy. Psychologia mogłaby stać się zwykłą nauką, jak geografia, z której korzystamy dla przyjemności poznawania, a nie z konieczności ratowania kogoś.
Rozmowy z wybitnymi psychologami naszych czasów o przeszłości i przyszłości ich dziedziny zebrałem w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Rozmowa z Jackiem Tabiszem (Racjonalista.tv) o krucjacie przeciwko samotności, o tym, dlaczego samotności będzie przybywać, i o sztuce bycia samemu ze sobą.
Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą dla Racjonalista.tv przeprowadził ze mną Jacek Tabisz. Pretekstem do rozmowy był jeden z esejów zawartych w mojej najnowszej książce Zawracania statków głupców i inne eseje.
O czym rozmawialiśmy
W wielu krajach trwa dziś prawdziwa krucjata przeciwko samotności. W Wielkiej Brytanii powołano nawet ministra do spraw walki z nią, a media straszą, że samotni szybciej chorują i umierają. Uważam to za modę, która myli przyczyny ze skutkami.
Samotności będzie przybywać, bo wynika ona z dwóch rzeczy, które są dla nas dobre: z zamożności i z długowieczności. Jeszcze w czasach mojego dzieciństwa trzy pokolenia gnieździły się w jednym M4 i nie było jak pobyć samemu. Dziś stać nas na osobne mieszkania, więc rośnie liczba jednoosobowych gospodarstw domowych. To raczej luksus niż choroba cywilizacyjna.
Nie zniechęcam do relacji – człowiek jest istotą społeczną i ich potrzebuje. Problemem nie jest jednak samo bycie samemu, lecz to, że coraz mniej ludzi potrafi wytrzymać sam na sam z własnymi myślami. Dzieci w jednym z eksperymentów nie umiały przesiedzieć kilkunastu minut bez telefonu. Dlatego najważniejszą radą, jaką mogę dać, jest nauka bycia samemu ze sobą – to moim zdaniem największa sztuka.
Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Witkowski nie popada w skrajny sceptycyzm – nie nawołuje do odrzucenia nauki czy wiedzy – ale konsekwentnie obnaża nasze naiwne zauroczenia postępem, big data i pozornym egalitaryzmem wiedzy. To książka, która – paradoksalnie – uspokaja przez zaniepokojenie.
Witkowski nie popada w skrajny sceptycyzm – nie nawołuje do odrzucenia nauki czy wiedzy – ale konsekwentnie obnaża nasze naiwne zauroczenia postępem, big data i pozornym egalitaryzmem wiedzy. To książka, która – paradoksalnie – uspokaja przez zaniepokojenie. Daje do myślenia. I, co najważniejsze, domaga się myślenia.
Karolina Kozakiewicz
Czytaj całą recenzję w e-wydaniu ODRY klikając TUTAJ
Aby przeczytać darmowy fragment książki, recenzje profesjonalistów, opinie czytelników, posłuchać rozmów o książce, zapoznać się z publikacjami na jej temat, kliknij na okładkę poniżej:
Rozmowa z Jackiem Tabiszem po odwołaniu mojego wykładu na UJ: o obojętności środowiska akademickiego, anonimowych oskarżeniach i o tym, kto naprawdę traci na kulturze unieważniania.
To tytuł rozmowy, którą dla swojego kanału przeprowadził ze mną Jacek Tabisz. Zapraszam do wysłuchania!
O czym rozmawialiśmy
Ta krótka rozmowa powstała, gdy po odwołaniu mojego wykładu na Uniwersytecie Jagiellońskim trwało – jak ujął to Jacek Tabisz – „polowanie” na mnie. O siebie się nie martwię. Jestem niezależny finansowo i mam na tyle silną pozycję, że sobie poradzę. Najbardziej zaskoczyła mnie jednak obojętność środowiska. Tu nie chodzi o moją osobę, lecz o zamach na wolność słowa i o sposób, w jaki go przeprowadzono.
Młodzi doktoranci i doktorzy, którzy nie mają mojej pozycji, po prostu zaczną się powstrzymywać przed mówieniem tego, co myślą. Elita akademicka milczy i chowa głowę w piasek. Odbieram to tak, że uczelnie boją się dziś nie o prawdę i naukę, lecz o „klientów” – studentów, którzy płacą i coraz częściej mówią profesorom, co im wolno.
W mojej sprawie charakterystyczne było to, że nie padło ani jedno nazwisko. Wykład odwołano z powodu „głosów społeczności akademickiej” – nie wiadomo, ilu i czyich. Oskarża się anonimowo, a to oskarżony ma dowodzić, że nie jest winny. To odwrócenie podstawowej zasady prawa i powrót do czasów inkwizycji. Mówię też o liście protestacyjnym, który kilku z nas napisało w obronie Łukasza Sakowskiego, i o tym, że ludzie wykluczani w ten sposób najbardziej potrzebują, byśmy nie przechodzili obok obojętnie.
Szerzej o tym, jak ideologia wypiera z uniwersytetów debatę i naukę, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców”.
Inne posty poświęcone cancelingowi i wolności słowa:
Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Rozmowa z Jackiem Tabiszem o modach i dogmatach w nauce: zasada Plancka, kampania przeciwko testowi Rorschacha w sądach i fałszywe wspomnienia wszczepiane w terapii.
Mody wśród naukowców, wymieranie naukowych gwiazd a postęp nauki, zdyskredytowane testy projekcyjne, wdrukowywanie fałszywych wspomnień – to tylko niektóre z tematów, które poruszamy w rozmowie z Jackiem Tabiszem przeprowadzonej dla Racjonalista.tv. Zapraszam do wysłuchania!
O czym rozmawialiśmy
Max Planck mówił, że nauka nie postępuje dzięki odkryciom, lecz dzięki wymieraniu uczonych. Sprawdzono to na dużych laboratoriach biologicznych: gdy umiera naukowa gwiazda, zespół na jakiś czas milknie, a potem w dziedzinie pojawia się wysyp nowych, odkrywczych prac. Jeśli mody i dogmaty rządzą nawet biologią, to w psychologii i naukach społecznych – obszarze mocno skażonym – tym bardziej.
Najlepszym przykładem jest test Rorschacha. Klub Sceptyków Polskich prowadził kampanię przeciwko jego stosowaniu, skierowaną głównie do prawników i osób, które mogą zostać nim przebadane. Spotkała się z próbami zamykania ust jej uczestnikom. Obrońcy testu bronią przede wszystkim lat życia poświęconych metodzie i wygody: kleksy zawsze da się jakoś zinterpretować, a nowoczesnych narzędzi trzeba się nauczyć. Sądy tymczasem powołują biegłych, bo same nie mają wiedzy, ale jakimś cudem wiedzą, kto ją ma. Biegły wydaje opinię, sąd orzeka, a każdy umywa ręce jak Piłat.
Rozmawiamy też o wszczepianiu fałszywych wspomnień w terapii. Terapeuta przekonany, że źródłem problemów jest zapomniane molestowanie w dzieciństwie, będzie „pomagał” je odzyskać, a każdy protest pacjenta uzna za „opór” świadczący, że trafił w sedno. W terapiach grupowych dochodzi presja kobiet, które „przypomniały sobie” już wcześniej. Takie wspomnienia bywają fałszywe, a ich konsekwencje dla rodzin – niszczące.
O teście Rorschacha, biegłych sądowych i fałszywych wspomnieniach piszę w „Zakazanej psychologii”.
Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Rozmowa z Jackiem Tabiszem (Racjonalista.tv) o odwołaniu mojego wykładu na Uniwersytecie Jagiellońskim, o cichej cenzurze w nauce i wydawnictwach oraz o konformizmie elit akademickich.
Wolność słowa i debaty akademickiej, swoboda badań naukowych, polityczna poprawność i… poczucie humoru. To kilka, zagadnień, które poruszamy w rozmowie z Jackiem Tabiszem dla Racjonalista.tv. Zapraszam do wysłuchania!
O czym rozmawialiśmy
W sierpniu studenci z koła naukowego psychologii stosowanej Uniwersytetu Jagiellońskiego zaprosili mnie na wykład o psychologii opartej na dowodach, nie szczędząc dobrych słów o mojej pracy. 22 października dostałem maila, że wykład zostaje odwołany „ze względu na bezpieczeństwo i komfort osób transpłciowych”. Powodem były trzy moje wpisy na Facebooku z linkami do stanowisk i badań dotyczących identyfikacji płciowej. Zaproponowano mi przy tym spotkanie w innym miejscu i na innych warunkach – czytam to jako zaproszenie „pod stołem”.
Takich decyzji zapada znacznie więcej, tylko nikt o nich nie słyszy, bo dla dziennikarzy to nie jest news. Sam doświadczyłem tego wcześniej, gdy jedno z wydawnictw psychologicznych odrzuciło moją propozycję książki, bo – jak usłyszałem nieoficjalnie – „nie będą podcinać gałęzi, na której siedzą”. Po głośnym odwołaniu wykładu wielu organizatorów konferencji zapewne przegląda listy nazwisk i zastanawia się, czy na pewno kogoś zaprosić. Najwięcej do stracenia mają młodzi doktoranci, zależni od opinii innych.
Niepokoi mnie rosnący konformizm i tchórzostwo elit akademickich. Jeszcze 20–30 lat temu profesorowie zabierali głos w ważnych sprawach i podpisywali listy, dziś prawie się to nie zdarza. To zresztą nie jest zjawisko nowe: Robert Plomin opowiadał mi w „Gigantach psychologii”, jak przez dziesięciolecia ważył słowa o genetycznych uwarunkowaniach zachowania. Sprawę mojego wykładu zgłoszono do rzecznika praw i wartości akademickich UJ i liczę, że stanie on po stronie wartości akademickich, a nie cenzorskich.
Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
15 listopada Klub Sceptyków Polskich, którego jestem członkiem, opublikował oświadczenie w związku z sytuacją cancelingu, do którego doszło w październiku tego roku. Przytaczam je poniżej w całości.
15 listopada 2025
W październiku 2025 roku wykład dr. Tomasza Witkowskiego, prof. WSKZ zaplanowany w ramach konferencji „Psychodebiuty” organizowanej przez koło naukowe PRAGMA na Uniwersytecie Jagiellońskim został odwołany przez organizatorów z przyczyn nie merytorycznych po naciskach części środowiska studenckiego; sprawę opisały media i organizacje zajmujące się wolnością słowa oraz racjonalizmem. Od tego wydarzenia minęły cztery tygodnie, a mimo to władze Uniwersytetu Jagiellońskiego nie zajęły do dzisiaj jakiegokolwiek stanowiska.
Klub Sceptyków Polskich z najwyższym zaniepokojeniem przyjął informację o odwołaniu wykładu prof. Tomasza Witkowskiego i oczekuje ogłoszenia oficjalnego stanowiska władz Uniwersytetu Jagiellońskiego w tej sprawie. Potępiamy praktyki cancelingu, które prowadzą do ograniczania wymiany myśli i uniemożliwiają rzetelną debatę naukową. Uczelnia wyższa powinna być przestrzenią otwartej dyskusji, w której różne poglądy i krytyczne analizy są rozważane na gruncie merytorycznym, a nie wykluczane z powodów pozamerytorycznych.
Prof. Tomasz Witkowski jest członkiem–założycielem Klubu Sceptyków Polskich, naukowcem, rozpoznawalnym autorem i popularyzatorem nauki w obszarze psychologii i metodologii badań; jego dorobek i publiczne wystąpienia stanowią wkład w debatę naukową i edukacyjną. Odwoływanie wykładu z powodu presji ideologicznej osłabia pozycję uniwersytetu jako instytucji krytycznego myślenia i szkodzi studentom, którzy tracą możliwość konfrontacji z różnymi perspektywami poznawczymi.
W związku z powyższym apelujemy do władz Uniwersytetu Jagiellońskiego o:
• zajęcie oficjalnego stanowiska w tej sprawie i opublikowanie go;
• podjęcie niezbędnych kroków zmierzających do wycofania z przestrzeni publicznej oskarżeń naruszających wizerunek i dobra osobiste prof. Tomasza Witkowskiego;
• zobowiązania osób związanych Uniwersytetem Jagiellońskim, które dopuściły się naruszenia dóbr osobistych prof. Tomasza Witkowskiego do publicznych przeprosin.
Klub Sceptyków Polskich stoi na stanowisku, że wolność słowa i swobodna debata akademicka są fundamentami nauki. Jesteśmy gotowi do współpracy z władzami uczelni i organizacjami studenckimi w celu wypracowania rozwiązań, które zabezpieczą te wartości.
To tytuł rozmowy przeprowadzonej ze mną przez red. Cezarego Łasiczkę dla radia TOK FM 17.07.2025 o godz. 9:00. Aby posłuchać podcastu kliknij ikonkę poniżej:
Rozmawialiśmy o projekcie ustawy o zawodzie psychoterapeuty i samorządzie zawodowym, przygotowanym przez Ministerstwo Zdrowia. Uważam, że z perspektywy pacjentów projekt niewiele zmienia: utrwala sytuację, w której psychoterapię może prowadzić osoba po niemal dowolnych studiach magisterskich – także po teologii czy pedagogice. Zmienia natomiast sporo dla stowarzyszeń terapeutycznych, które prowadzą komercyjne, kilkuletnie szkolenia, niekiedy w ramach pseudonaukowych koncepcji.
Psychoterapeutą powinien być psycholog kliniczny, który dodatkowo zdobył umiejętność prowadzenia terapii. Trudno mi sobie wyobrazić terapeutę, który nie zna fizjologii układu nerwowego ani dynamiki emocji. Mówiłem też o pacjentach, którzy czują się skrzywdzeni: dziś mogą liczyć głównie na sądy koleżeńskie stowarzyszeń, a na sali sądowej słyszałem, że kodeksy etyczne do niczego terapeutów nie zobowiązują. Najprostszym rozwiązaniem byłoby objęcie pacjentów psychoterapii opieką rzecznika praw pacjenta.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
To tytuł recenzji autorstwa prof. Czesława S. Nosala, która ukazała się w grudniowym numerze miesięcznika Nowe książki. Zapraszam do lektury!
Przeczytaj darmowy fragment książki, opinie czytelników i innych recenzentów, wywiady na tematy poruszane w książce, posłuchaj rozmów klikając na okładkę książki.
To tytuł rozmowy, którą dla portalu Holistic.news.pl przeprowadził ze mną red. Dariusz Rostkowski. Zapraszam do lektury!
Rozwija się pop-psychologia, która w Polsce jest jakieś 70 lat za psychologią naukową, czyli nie nadąża za zmianami. To, co widzimy na polskich uczelniach, zwykle jest jakieś 50 lat do tyłu… – mówi dr Tomasz Witkowski, psycholog i pisarz, założyciel Klubu Sceptyków Polskich i autor słynnej prowokacji związanej ze środowiskiem psychologicznym. Rozmawia Dariusz Rostkowski.
Dariusz Rostkowski: Sekstus Empiryk, starożytny filozof – sceptyk, a także lekarz protestował przeciw uznaniu bez dowodu jakichkolwiek zasad w nauce. 2,5 tysiąca lat minęło, a problem jest nadal aktualny, a może nawet bardziej palący niż kiedyś. Dlaczego?
Dr Tomasz Witkowski*: Dlatego, że naczelną zasadą umysłową, którą stosujemy w życiu, jest akceptowanie twierdzeń, które są adekwatne do naszego wyobrażenia o świecie. Owszem, przetwarzamy różne informacje, ale łatwo odrzucamy te, które stoją w sprzeczności z naszą wizją świata. Natomiast chętnie przyjmujemy te, które są z nią zgodne.
Naukowcy powinni być szczególnie krytyczni.
Myślenie naukowe jest niewygodne i męczące. Zgodnie z zasadą falsyfikacji Karla Poppera, jeżeli mamy jakąś hipotezę, to myśląc naukowo, powinniśmy próbować ją obalić. Nie potwierdzić, a obalić. Tymczasem z reguły potwierdzamy własną wizję świata, szukamy informacji, które ugruntowują nasze przekonania, a ignorujemy te, które są sprzeczne i świadomie je odrzucamy. Naukowcy nie są inni.
Sekstus zwalczał wydumane teorie, których w Grecji nie brakowało.
Tak. On próbował, częściowo z powodzeniem, walczyć natłokiem różnych dziwnych pojęć filozoficznych. Sporą część tych teorii udało mu się wyczyścić, uporządkować. I to był ewidentny wkład sceptyków w myśl grecką i europejską. Przy czym sceptycy starożytni byli dość radykalni, bo mówili, że jest niezasadnym wygłaszanie jakichkolwiek twierdzeń o rzeczywistości.
To poważnie podważa sens nauki.
My współcześnie aż tak daleko nie idziemy, bo przyjmujemy arystotelesowską koncepcję, która mówi, że rzeczywistość istnieje i jest poznawalna. A prawda oznacza zgodność teorii z rzeczywistością. Nauka jest właściwie niemożliwa do uprawiania przy jakimkolwiek innym założeniu. Nowoczesne koncepcje typu postmodernizm i różne inne solipsyzmy nie umożliwiają jakiegokolwiek poznania poza subiektywnym, introspektywnym. W takiej sytuacji nie moglibyśmy badać ani materii, ani organizmów żywych, ani jakichkolwiek rzeczy, które istnieją.
Współcześnie wielu naukowcówsprzeciwia się pseudonauce – głośno mówili o tym już przedstawiciele filozofii analitycznej. A bzdurne teorie, niestety, mają się dobrze.
Sama ich liczba to też efekt statystyczny. Po prostu XX wiek to czas, w którym nastąpiło gwałtowne przyspieszenie rozwoju nauki. Już w latach 60. policzono, że przyrost wiedzy ma charakter wykładniczy, że artykułów naukowych ukazuje się dzisiaj w ciągu jednego roku więcej, niż ukazało się w historii ludzkości do XIX wieku. Czyli jeden rok przynosi więcej publikacji niż historia nauki do połowy XX wieku.
Brzmi niewyobrażalnie…
Tak, ale kiedyś nie wyobrażaliśmy sobie też całkiem innych rzeczy. Gdy byłem dzieckiem, na początku lat 70. i nauczyciel nam polecił narysować świat za 50 czy 100 lat, to myśmy szkicowali poduszkowce, hotele na orbicie, planowaliśmy wycieczki na Księżyc. Ale nikt sobie nie wyobrażał, że ludzie będą palić anteny telefonii komórkowej, że będą odrzucać szczepionki i że będą robić podobne bzdury.
Jeżeli chłopak w szkole podstawowej nie rozumiał jak działa silnik Wankla, to był niedouczony. Jak chciał to nadrobić, to biegł do kiosku, kupował „Młodego Technika” i doczytywał, o co w tym chodzi. Jednak w pewnym momencie straciliśmy możliwość śledzenia tego wszystkiego. Dzisiaj nie ma pewnie człowieka, który by rozumiał dokładnie, jak działa telefon komórkowy, wszystkie jego podzespoły.
W takiej sytuacji, kiedy następuje intensywny przyrost wiedzy, ludzie zaczynają się gubić, pojawia się postmodernizm, pojawia się Jacques Derrida z jego dekonstrukcjonizmem, który mówi, że rzeczywistości nie ma, że właściwie wszystko jest językiem, że prawda obiektywna nie istnieje. Postmoderniści doprowadzili do sytuacji, gdy każdy człowiek, który rozumie świat poprzez jakieś czary-mary, dziwne hipotezy, czakramy itp. jest równoprawnym uczestnikiem poważnej debaty. Jego dziwna wizja została poznawczo zrównana do tego samego poziomu, co koncepcje naukowców.
Jakkolwiek nonsensowne twierdzenia by się nie pojawiały, traktują je na serio…
Tak. I to spowodowało przełom. Świat, który bazując na osiągnięciach nauki szedł ku lepszemu, zaczyna nagle uciekać w różnych kierunkach. Nakłada się jeszcze na to new age, który w postmodernizmie kwitnie. Zaczynamy mówić głupoty i żądamy szacunku dla tych głupot. Żądamy, aby inni słuchali tego z uwagą, akceptowali itd. Taka jest główna przyczyna, dla której teraz pseudonauka rozkwita!
Zasłynął Pan z prowokacji, która zdemaskowała miałkość, środowiska psychologicznego. Udając nieistniejącą francuską psycholożkę Renatę Aulagnier, opublikował Pan na łamach miesięcznika „Charaktery” artykuł pt. Wiedza prosto z pola. Praca ta była w 100 procentach mistyfikacją. Ale nie wstrząsnęło to środowiskiem.
To doświadczenie przekonało mnie, że nie ma takiej głupoty, którą można wymyślić, a która już nie istnieje. Jakiś czas po tej mojej prowokacji znalazłem w Niemczech człowieka, który sprzedaje urządzenia do analizy pola morfogenetycznego. Więc ta głupota istniała już, zanim Renata Aulagnier ją wymyśliła! A ja nie ściągnąłem pomysłu stamtąd – po prostu ktoś inny to wymyślił i prawdopodobnie uwierzył!
Niebywałe…
Bzdurne teorie współcześnie powielają się w niebywałym tempie. Kiedyś ze znajomym lekarzem siedzieliśmy i zastanawialiśmy się nad zrobieniem prowokacji medycznej. I ja rzuciłem pomysł, że może wymyślmy i zacznijmy propagować dietę zależną od koloru oczu. Już chcieliśmy działać, ale tknęło mnie i zerknąłem do internetu. Okazało się, że taka teoria już istniała! Głupota, którą palnąłem tak z głowy, ma się całkiem dobrze i jest „sprzedawana” jako wiedza.
W jednej z Pana publikacji pisał Pan, że kiedyś nawet jeśli się wydarzyła jakaś katastrofa, to nikt nie wołał od razu sztabu psychologów, a teraz jeśli kogoś zaboli ręka, szybko biegnie do psychoterapeuty. Skąd ten pęd?
Dla porządku: oddzielmy dwie rzeczy: poważną psychologię – nazwijmy ją naukową, którą zajmują się profesorowie z najlepszych światowych uniwersytetów. I w opozycji do niej rozwija się pop-psychologia, która w Polsce jest jakieś 70 lat za psychologią naukową, czyli nie nadąża za zmianami. To, co widzimy na polskich uczelniach zwykle jest jakieś 50 lat do tyłu… .
Jakiś przykład?
Psychoanaliza. Jej podstawowe założenia nie zostały potwierdzone. Z tej teorii przetrwały jedynie fragmenty np. dotyczące mechanizmów obronnych, natomiast sama podstawa psychoanalizy, dynamika tych treści nieświadomych, wypartych i itd. nie ma potwierdzenia w badaniach empirycznych. Nic nie wskazuje na to, że jest prawdziwa, a jej zastosowanie może być szkodliwe. A polscy terapeuci tkwią w tej metodzie…
Są nieświadomi?
Niekoniecznie. Po prostu zarabiają. To przynosi im wymierne korzyści! Pacjentom, niestety, nie! Wielu z nich nawet zaszkodziło.
A dlaczego zwykli ludzie temu się poddają?
Jesteśmy zalewani pseudopsychologią. Wystarczy otworzyć kolorowe magazyny czy popularne strony internetowe.
Poważni psychologowie to akceptują?
Jak widać nie wszyscy. Ale sprawa nie jest prosta i należałoby zapytać: komu na tej weryfikacji pseudopsychologicznych treści zależy? Pacjenci są zbyt zajęci i nie mają nadmiaru możliwości poznawczych, pozwalających weryfikować terapeutów. Oni szukają pomocy, łapią pierwszą wyciągniętą rękę, którą zobaczą w pobliżu. Z kolei środowisko psychoterapeutów w większości nie zajmuje się sprawą, bo… to nie w ich interesie, w końcu na pacjentach zarabiają. A z drugiej strony, jeżeli zacznie się debata publiczna na temat wartości psychoterapii w ogóle, to wszyscy na tym stracą: ci, którzy są wierni osiągnięciom nauki również. Bo pacjenci pomyślą sobie: „hola, hola, coś jest nie tak tutaj wśród tych terapeutów”.
Trwają prace nad ustawą o zawodzie psychoterapeuty, uściślające kryteria, jakie należy spełniać.
Tak, a nad ustawą o zawodzie psychologa trwają już od kilkudziesięciu lat i będą trwały. Choćby dlatego, że nigdy jeszcze nawet w Polskiej Federacji Psychoterapii nie doszło do konsensusu i wypracowania wspólnego stanowiska. Terapeutom na tym nie zależy, naukowcom tym bardziej, bo z wyższością patrzą na praktyków. Natomiast tym, którzy jeszcze nie mają problemów psychicznych, też nie zależy.
W ten sposób tolerujemy tę pseudonaukę.
Tak. A pseudopsycholodzy zarabiają. Wprowadzają nowe „autorskie” metody często po to, aby tylko zatrzymać pacjenta. Dla przykładu: jeżeli kogoś „zdiagnozują” mają stałego klienta w gabinecie.
Czyli leczeni są też ludzie zdrowi?
Proszę przeanalizować dwa fakty: z jednej strony, jeśli wierzyć mediom, mamy do czynienia z bezprecedensową w historii ludzkości falą zaburzeń i chorób psychicznych, z drugiej powszechny dostęp do usług psychoterapeutów. I zestawmy te dwie liczby. Coś tu jest nie tak! Jeżeli rośnie tak gwałtownie liczba terapeutów, to dlaczego tak rośnie liczba zachorowań? Jeżeli mielibyśmy, w co drugim budynku w mieście gabinet dentystyczny, a ludziom by wypadały zęby, to należałoby się zastanowić, co ci dentyści robią?
Stanislav Andreski, brytyjski socjolog polskiego pochodzenia, mawiał, że jeżeli strażacy gaszą ogień, a ten staje się coraz większy, to należy sprawdzić, co mają w tych sikawkach, czy przypadkiem nie dolewają oliwy do ognia. Więc ja jestem przekonany, że ta rzekoma epidemia zaburzeń psychicznych, z którą mamy do czynienia, jest wykreowana przez środowiska terapeutyczne, które… chcą się wyżywić.
I wprowadzają nowe jednostki chorobowe…
Tak. Różnorodnych diagnoz jest tyle, że właściwie każdego da się sklasyfikować jako chorego. Natomiast jeżeli patrzymy na skuteczność, jest źle. Dla przykładu: metaanaliza 50 lat badań nad zapobieganiem samobójstwom i samookaleczeniom pokazała, że pojawia się wielokrotnie więcej niż kiedyś publikacji na ten temat. Natomiast efektywność metod nie wzrosła ani o ułamek procenta. I ona wynosi nieco poniżej 9 proc.
Jak w takim razie w tym „przeterapeutyzowanym” świecie nie zwariować?
Pierwsza podstawowa rzecz: unikać mediów! Badania dowiodły, że po wybuchu pandemii Covid-19 ci, którzy intensywnie śledzili media społecznościowe, mieli większe problemy psychiczne niż ci, którzy się nie angażowali. Media są opanowane przez kulturę terapeutyczną i bezrefleksyjnie nakłaniają do postawienia sobie jakiejś diagnozy. W 1952 roku, gdy ukazała się pierwsza klasyfikacja zaburzeń psychicznych – DSM 5, było w niej 106 jednostek chorobowych, obecnie – znacznie ponad 600. A w mediach jeszcze więcej, bo one rozszerzają ich zakres tak, że mamy do czynienia z naddiagnozowaniem wielu zaburzeń, ze szczególnym uwzględnieniem ADHD i depresji.
A czytając doniesienia medialne, stawiamy sobie diagnozy…
Tak. To działa jak syndrom studenta medycyny drugiego czy trzeciego roku, który – gdy głębiej poznaje swoją dziedzinę – zaczyna chorować na wszystkie możliwe choroby, o których się uczy. Zatem pierwsza zasada: nie diagnozować się zbyt szybko. A druga, jeżeli popełniliśmy ten pierwszy krok, to warto się zastanowić, czy ta diagnoza wymaga interwencji kogoś z zewnątrz. Bo nasze organizmy są bardzo odporne.
Nie wszystkie.
Zdecydowana większość. Proszę pamiętać, że my żyjemy w czasach dobrobytu i takiego bezpieczeństwa, jakiego nigdy nie mieliśmy w historii całej ludzkości, czyli ok. 300 tysięcy lat, od kiedy homo sapiens wyewoluował z człowiekowatych przodków. Przez większość tego czasu człowiek nie mógł przespać swobodnie w ciągu całego życia jednej pełnej nocy! Budził się wielokrotnie, żeby… nie zostać pożywieniem dla jakiegoś innego zwierzęcia.
Jeszcze w XIX wieku na troje dzieci, które przychodziły na świat w rodzinie, jedno umierało przed osiągnięciem dojrzałości. Kobieta gdy rodziła dziecko, to żegnała się z bliskimi, bo było bardzo duże prawdopodobieństwo śmierci przy porodzie. Nasi dziadkowie przeżyli co najmniej jedną wojnę, jeśli nie dwie plus jakąś rewolucję. Te rodziny były cały czas w niebezpieczeństwie, że nie przetrwają kolejnej zimy, bo zabraknie im pożywienia, że przyjdzie kolejny urzędnik, który zabierze najstarszego syna do wojska itd. Ten stres, któremu my podlegamy i obciążenia, które nas dotyczą, są w porównaniu z tym, co znosili nasi przodkowie po prostu niczym.
Nie potrzebujemy takiej pilnej pomocy, jak sugerują media?
Przekonanie, że potrzebujemy natychmiastowego wsparcia, jest wynikiem oddziaływania marketingu środowiska terapeutów. Warto przy okazji pomyśleć o innej perspektywie. Jeden z moich rozmówców, przytaczany w książkach – Vikram Patel, psychiatra z Indii – poświęcił się zwalczaniu chorób psychicznych w krajach rozwijających się, gdzie często jeden szpital przypada na wielki region. I on, jako praktyk powtarza, że psychicznie choruje każdy przynajmniej kilka razy w ciągu życia. Tak samo jak każdy z nas jest przeziębiony albo dotyka go inna somatyczna dolegliwość. Ale to nie znaczy, że z każdym takim problemem biegamy lekarza. Jeżeli przytrafi nam się zwykła infekcja, a objawy nie pogłębiają, to leczymy to sami.
Tak samo jest z zaburzeniami psychicznymi. A jeśli już taka sytuacja wymaga interwencji, to najprostszej, potwierdzonej badaniami, a nie skomplikowanej terapii. Patel tylko takie interwencje stosuje. Często opierają się one na rozmowie. Uczy tego prostych ludzi w Afryce, w Azji, w Ameryce Południowej. Ci ludzie z powodzeniem jego metody stosują. I okazuje się, że są równie skuteczni, a czasami nawet skuteczniejsi niż psychoterapeuci.
W piątek, 25 sierpnia 2023 roku o godz. 17:00 w Księgarni Smak Słowa (ul. Bohaterów Monte Cassino 6A) odbyło się spotkanie autorskie poświęcone głównie (choć nie tylko) mojej książce Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku.
Organizatorem spotkania było Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów, a współorganizatorami Wydawnictwo „Bez Maski” i Klub Sceptyków Polskich. Spotkanie prowadził wiceprezes PSR, Kamil Gaweł. Dziękuję wszystkim za przybycie i ożywioną dyskusję.
Oto mała foto-relacja:
Spotkanie uświetniła obecność tłumaczki ksiażki – Magdaleny Wajdy-Kacmajor (w środku). Z lewej wydawczyni – Urszula Zadorożna.
Zaszczycił nas swoją obecnością również prof. Wiesław Łukaszewski.
W środę, 10 maja 2023 roku o godz. 19:00 w Księgarni Tarabuk, mieszczącej się w Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski (ul. Jazdów 2, Warszawa) odbędzie się spotkanie autorskie poświęcone głównie (choć nie tylko) mojej książce Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku.
Organizatorem spotkania jest Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów, a współorganizatorami Wydawnictwo „Bez Maski” i Klub Sceptyków Polskich. Spotkanie poprowadzi wiceprezes PSR, Kamil Gaweł. Wstęp wolny.
W piątek, 21 kwietnia 2023 roku o godz. 18:00 w księgarni Bookowski, Centrum Kultury Zamek (ul. Św. Marcina 80/82, Poznań) odbędzie się spotkanie autorskie poświęcone głównie (choć nie tylko) mojej książce Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku. Będzie to moje pierwsze spotkanie z czytelnikami z Poznania. Organizatorem spotkania jest Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów, a współorganizatorami Wydawnictwo „Bez Maski” i Klub Sceptyków Polskich. Spotkanie poprowadzi wiceprezes PSR, Kamil Gaweł. Wstęp wolny.
Spotkanie autorskie we wrocławskiej księgarni Tajne Komplety wokół „Gigantów psychologii”: skąd pomysł na książkę, co psychologom przeszkadza w uprawianiu dobrej nauki i czego nauczyła mnie rozmowa z Danielem Kahnemanem.
W środę, 25 stycznia 2023 roku o godz. 18:00 w księgarni „Tajne Komplety” we Wrocławiu odbyło się spotkanie autorskie poświęcone głównie (choć nie tylko) mojej książce Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku. Organizatorem spotkania było Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów, a współorganizatorami Wydawnictwo „Bez Maski” i Klub Sceptyków Polskich. Spotkanie prowadził wiceprezes PSR, Jacek Tabisz. Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania relacji!
O czym było spotkanie
Na spotkaniu, które prowadził Jacek Tabisz, opowiadałem, skąd wziął się pomysł „Gigantów psychologii”. W drugiej dekadzie XXI wieku psychologią wstrząsnęła seria skandali: oszustwa Diederika Stapela, rekordzisty pod względem wycofanych artykułów, list otwarty Daniela Kahnemana wzywający psychologów społecznych do zmierzenia się z kryzysem replikacji, współpraca psychologów wspieranych przez Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne przy doskonaleniu metod przesłuchań oraz podważenie eksperymentu więziennego Zimbardo. Chciałem zapytać najwybitniejszych badaczy, co dalej z naszą dziedziną.
Wielu moich rozmówców wskazuje na system grantowy. Nagradza on badania proste, punktowe i łatwe do opublikowania, najczęściej ankiety wypełniane przed ekranem komputera zamiast obserwacji rzeczywistych zachowań. Kto zada pytanie o wolną wolę albo naturę świadomości, ryzykuje brak wyników, brak punktów i w końcu utratę pracy. Część rozmówców nie chciała odpowiadać na niektóre pytania, a w książce zostawiłem tylko te fragmenty, które coś wnoszą.
Mówiliśmy też o sztucznej inteligencji jako narzędziu badawczym, które psychologia wciąż niedocenia, o memetyce, która przepadła między biologią a naukami o kulturze, i o postulacie „dekolonizacji” psychologii. Najbardziej przygnębiające było dla mnie to, co usłyszałem od Kahnemana o jego metodzie współpracy adwersarzy: przeciwnicy w sporze wspólnie projektują eksperyment, który ma go rozstrzygnąć. Od lat, gdy ją zaproponował, udało się to zrobić tylko kilka razy. Głównym celem nauki staje się dziś kariera, a prawda bywa jej produktem ubocznym.
W środę, 25 stycznia 2023 roku o godz. 18:00 w księgarni „Tajne Komplety” we Wrocławiu odbędzie się spotkanie autorskie poświęcone głównie (choć nie tylko) mojej książce Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku. Organizatorem spotkania jest Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów, a współorganizatorami Wydawnictwo „Bez Maski” i Klub Sceptyków Polskich. Spotkanie poprowadzi wiceprezes PSR, Jacek Tabisz. Wstęp wolny.
Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą przeprowadziła ze mną Zuzanna Jakowicka i umieściła na swoim kanale Youtube – Outsiderka Lewicy.
Doktor Tomasz Witkowski to znany sceptyk, który dementuje mity z obszaru psychologii i psychoterapii. Rozmawiamy o faktycznym stanie zdrowia psychicznego społeczeństwa i skutecznych metodach jego poprawy, jak również o zjawiskach współczesnej kultury w kontekście psychologicznym.
5:58 Czy zjawisko cancel culture zaczęło się od zwalczania naukowców prowadzących „niewygodne” badania w psychologii? Nawiązanie do rozmowy dr Tomasza Witkowskiego z Wydawnictwem WEI, które wydało książkę „Kiedy Harry stał się Sally” Ryan T. Anderson (https://lubimyczytac.pl/ksiazka/49891…)
11:23 Media są współwinne nasilenia problemu samobójstw w społeczeństwie. O faktycznej skali tego zjawiska w poszczególnych grupach.
16:11 Czy potrzebujemy więcej terapeutów? Skuteczne i nieskuteczne metody zapobiegania samobójstwom
24:03 Traumatyczne doświadczenia niszczą czy wzmacniają? Psychoterapia i treningi odporności psychicznej.
27:57 Zaburzenia psychiczne – dlaczego większość ekspertów woli leczyć niż zapobiegać?
31:22 Czy pandemia zaburzeń psychicznych jest mitem?
37:47 Ocena trafności diagnoz psychologicznych i alternatywa w postaci diagnozy maszynowej
50:11 Czy w diagnozowaniu chorób psychicznych istnieją obiektywne kryteria diagnostyczne?
57:24 Zaburzenie psychiczne jako tożsamość społeczna. Moda na zaburzenia psychiczne jako jeden z objawów kultury ofiar.
1:07:09 Czy psycholog pracujący w każdej szkole to dobry postulat programowy?
1:12:45 Brak ustawy o zawodzie psychologa i ustawy o zawodzie psychoterapeuty oraz konsekwencje tej sytuacji dla zwykłych ludzi
1:19:27 Czy psychoterapia ma sens i jakie są inne metody poprawy zdrowia psychicznego społeczeństwa?