Naukowcy, podobnie jak artyści, cieszą się niemal nieskrępowaną wolnością. Sami decydują o tym co i w jaki sposób będą badać i czemu poświęcać swoje życie. Sami tworzą system kontroli, któremu się poddają. Jeśli ktokolwiek patrzy im na ręce, to są to najwyżej inni naukowcy. Ten wielki przywilej wolności wykorzystują w różny sposób. Są tacy, którzy pokonują kolejne bariery poznania przynosząc nam oszałamiające odkrycia i wynalazki, inni bez specjalnego wysiłku fałszują wyniki badań wspinając się po kolejnych szczeblach naukowej kariery. Są też i tacy, którzy cieszą się tą wolnością i korzystają z życia uprawiając, dość powszechną wśród uczonych, „turystykę konferencyjną”.
Kiedy jednak ktoś pilniej przygląda się temu, co robią, stają się nerwowi, tak jak w głośnym ostatnio przypadku ogłoszenia wyników badań przez zespół Open Science Framework kierowany przez Briana Nosek’a z Uniwersytetu Wirginii, który wykazał, że spośród 100 powtórzonych eksperymentów psychologicznych, aż w 61 nie udało się uzyskać podobnego rezultatu. W środowisku zawrzało, media podchwyciły temat, psychologia znów stała się ciemną gwiazdą medialną.
W rzeczywistości, dla kogoś, kto przygląda się nauce bez różowych okularów, całe to zamieszanie przypomina przerażenie rodziców rozpuszczonego nastolatka, którego uważali za najsłodsze i najbardziej niewinne stworzenie, a który okazał się być narkomanem wplątanym w działalność gangu młodocianych przestępców. Znając metodologię prowadzenia badań psychologicznych, ich wszelkie słabości i problemy, jakie napotykają badacze należałoby raczej ogłosić tryumfalnie – aż 36 (plus trzy niepewne wyniki) udało się powtórzyć! To wielki sukces w przypadku dość byle jak uprawianej nauki, jak ma to miejsce w przypadku psychologii. A jednak uczeni pod wpływem tej medialnej presji częściej przyznają się raczej do porażki niż sukcesu i angażują całą swoją inteligencję do obrony bylejakości zamiast wykorzystać sytuację do gruntownego zrewidowania tego, co robią.
Przykładem takiej pełnej retoryki, a nawet demagogii, obrony jest artykuł trójki psychologów społecznych – Adriana Wójcika, Aleksandry Cisłak i Dariusza Dolińskiego zatytułowany Psychologia to nie ściema, który ukazał się w portalu Wyborcza.pl 19 września 2015 roku. W pierwszym zdaniu zadają retoryczne pytanie: „Czy sprawny kłamca i różnice w wynikach badań mogą ośmieszyć naukę?”. Rozsądny i myślący człowiek nie może udzielić innej odpowiedzi niż przecząca: „Nie, nie mogą”. Nie jest ona jednak w żaden sposób miarodajna, bowiem samo pytanie zawiera ukryte tezy, które fałszują rzeczywistość, próbując narzucić czytelnikowi punkt widzenia autorów. Jeden sprawny kłamca i różnice w wynikach badań nie mogą ośmieszyć nauki, ale wielu sprawnych kłamców i zrezygnowanie z powtarzania wyników badań (replikacji) nie tylko ośmieszają naukę, ale stanowią dla niej ogromne zagrożenie.
Autorzy artykułu wskazują przykład Diederika Stapela, który sfałszował wyniki większości swoich badań (ponad 50 wycofanych z druku prac) i przyczynił się w znaczący sposób do nadszarpnięcia medialnego wizerunku psychologii. Oczywiście nie sposób przejść obok tego obojętnie, ale rzecz w tym, że Stapel nie jest jedynym kłamcą, jak sugerują autorzy artykułu, a już na pewno nie sprawnym, bo tacy pozostają niewykryci. Rok wcześniej za fałszowanie wyników badań wydalono z Uniwersytetu Harvarda prominentnego psychologa amerykańskiego – Marca Hausera. Z kolei rok później, w 2012 roku Dirk Smeesters, psychology społeczny belgijskiego pochodzenia w wyniku zarzutów o fałszowanie wyników badań zmuszony został do rezygnacji ze swojego stanowiska w Erasmus University. Wkrótce później, Lawrence Sanna po odnalezieniu podejrzanych powtarzalnych schematów w jego obliczeniach statystycznych zrezygnował ze swojego stanowiska w University of Michigan w Ann Arbor. Niemal co rok demaskowani są kolejni oszuści. Wszystkich tych, których interesują takie przypadki odsyłam do prywatnego bloga Retraction Watch, który systematycznie publikuje informacje o kolejnych oszustach. Co ciekawe, żadna instytucja naukowa nie prowadzi podobnego wykazu.
Badania Lesli Johna i jego współpracowników przeprowadzone na 2155 psychologach naukowcach publikujących w czasopiśmie Psychological Science pokazują, że co najmniej 7% z nich fałszowało wyniki badań, a 66,5% przyznało się do innych poważnych nadużyć. Podobne rezultaty uzyskują również inni autorzy badający nadużycia uczonych. Warto przy tym zaznaczyć, że większość wyników badań szacujących nadużycia, podobnie jak korupcję, przestępczość itp. niekorzystne zjawiska jest mocno zaniżona. Sugerowanie, że przypadek Diederika Stapela jest przykładem zgniłego jabłka w beczce pełnej zdrowych owoców, nie tylko stwarza fałszywy obraz problemu, lecz, co gorsza, pomaga tym naprawdę sprawnym kłamcom pozostać niewykrytymi.
Różnice w wynikach badań tego samego zjawiska były i są czymś naturalnym. Pomagają się zastanowić nad błędami, które popełniają naukowcy, doskonalić metody badawcze, dlatego też replikacja – powtarzanie tych samych eksperymentów – jest podstawowym narzędziem nauki. Im więcej takich powtórzeń, tym lepiej, tym bardziej możemy być pewni rezultatów. A jednak w psychologii replikacja badań to mit. (Zainteresowanych odsyłam do lektury 6 rozdziału The Myth of Replication mojej książki Psychology Gone Wrong, gdzie zestawiłem szczegółowe dane i cytuję pełną literaturę). Czasopisma wprost odmawiają publikacji badań, które są replikacjami. Większość wyników publikuje się na podstawie pojedynczych eksperymentów a wnioski wyciągane na ich podstawie trafiają do podręczników. Brian Nosek i jego zespół podjęli pierwszą na taką skalę próbę replikacji znanych eksperymentów, dlatego jej wyniki tak mocno wstrząsnęły światkiem psychologów. Ale nie liczby są tutaj najważniejsze. Przede wszystkim obnażyły one fakt, że w psychologii niemal w ogóle nie replikuje się eksperymentów. A to już ośmiesza naukę i jest jej ogromnym zagrożeniem.
Kolejne argumenty autorów artykułu Psychologia to nie ściema, których celem jest wyjaśnienie czytelnikowi niezbyt dobrego stanu tej nauki, przypominają trochę wyjaśnienia ucznia, który nie odrobił pracy domowej. Uważają, że mimo młodego wieku (nieco ponad 100 lat) psychologia i tak osiągnęła wiele. Być może nie zauważyli co osiągnęła w czasie niecałych 100 lat genetyka, mechanika kwantowa, biologia molekularna? Nanotechnologia dla osiągnięcia tak niezwykłego poziomu zaawansowania, jaki dzisiaj obserwujemy potrzebowała zaledwie około 50 lat. Przykłady można mnożyć i w zależności od kontekstu wypadać korzystniej lub mniej korzystnie, co też autorzy robią, bo kolejny ich argument to powołanie się na zły stan medycyny, w której trudno uzyskać 50-procentową powtarzalność wyników badań. Przypomina to do złudzenia argumentację wielu Polaków z lat 80. kiedy pocieszaliśmy się nawzajem, że nie jest w naszym kraju tak źle, bo przecież zawsze gorzej było w Albanii, a jeśli liczby pokazywały coś innego, zawsze można było liczyć na Rumunię. Fatalny poziom powtarzalności badań medycznych świadczy o złym stanie medycyny. Tylko i wyłącznie. W żaden sposób nie świadczy to na korzyść psychologii.
Wyliczanie wad, jakie można znaleźć w badaniach przeprowadzonych przez Open Science Framework również nie przyczyni się do poprawy wizerunku psychologii. Z całą pewnością natomiast przyczyniłaby się do tego ich wielokrotna replikacja. I to nie replikacja jeden do jednego, w której staramy się wiernie powtórzyć najdrobniejszy szczegół badania, ale właśnie replikacja w zmieniających się warunkach, kontekstach, bo jeśli odkryte prawidłowości pretendują do roli praw opisujących rzeczywistość, to nie powinny się ulatniać przy subtelnej zmianie warunków. Byłbym pozytywnie zaskoczony, gdyby po tak przeprowadzonych replikacjach udało się utrzymać powtarzalność wyników na tak wysokim poziomie, jaki uzyskał Open Science Framework.
Zgadzam się z autorami, że wieszczenie końca psychologii i sugerowanie, że cała wiedza psychologiczna jest niewiele warta, to tania sensacja. Stałem i stoję na stanowisku, że psychologia to nauka, która ma swoje wybitne osiągnięcia, często zupełnie nieznane opinii publicznej. Protestuję jednak przeciwko tworzeniu przez media i niektórych uczonych wizerunku Nosek’a, jego zespołu i podejmowanych przez nich działań, jako nieprofesjonalnych, niepełnych obliczonych na sensację. Nosek nie jest rewolucjonistą, jest naukowcem z krwi i kości, który zainicjował i przeprowadził projekt wymagający ogromu pracy. Pracy niewdzięcznej, bo przynoszącej uczonym dużo mniej korzyści niż badanie nowych, ale kompletnie banalnych zjawisk. Pozostaje tylko mieć nadzieję, że zmasowany atak, którego stał się ostatnio celem nie zniechęci ani jego, ani jego naśladowców do wykonywania tej niewdzięcznej pracy.
Różnię się również z autorami artykułu poziomem optymizmu w ocenie tego, na ile psychologia jest świadoma własnych problemów. Piszą oni, o zdominowaniu badań przez amerykańskich uczonych a także o tym, że psychologia próbuje sobie radzić z wynikającymi z tego słabościami poprzez prowadzenie badań w wielu kulturach. Rzeczywiście, mała grupa uczonych to robi, ale ogromna większość bada studentów psychologii w bogatych, demokratycznych i zindustrializowanych społeczeństwach. Podobnie jak dzisiaj Nosek ujawnia problem powtarzalności wyników, tak pięć lat temu obnażyli te problemy Joseph Heinrich, Steven Heine i Ara Norenzayan z University of British Columbia w głośnym artykule zatytułowanym The weirdest people in the world (Najdziwaczniejsi ludzie świata). Pokazali oni, że współczesna psychologia w rzeczywistości dotyczy egzotycznej grupy społeczeństw, które nazwali WEIRD. Mamy tu do czynienia z grą słów, bowiem przymiotnik weird tłumaczymy jako dziwny, dziwaczny, ale jednocześnie jest to akronim utworzony z kilku przymiotników: Western, Educated, Industrialized, Rich i Democratic (zachodnie, wykształcone, zindustrializowane, bogate i demokratyczne).
Analiza prac publikowanych w wiodących magazynach psychologicznych, przeprowadzona przez Heinricha i jego kolegów, pokazała, że 96% osób badanych pochodziło z uprzemysłowionych krajów Zachodu, które stanowią zaledwie 12% populacji świata. W tym aż 68% ze Stanów Zjednoczonych. Wśród Amerykanów uczestniczących w badaniach 67% było studentami psychologii, co sprawia, że szanse, iż obiektem badań był losowo wybrany amerykański student są cztery tysiące razy większe niż to, że był nim ktoś spoza kręgu cywilizacji zachodniej. W latach 2003–2007 w badaniach opublikowanych w sześciu najważniejszych czasopismach psychologicznych studenci stanowili 80% badanej populacji. W rezultacie nasza wiedza o prawidłowościach dotyczących ludzkiej natury opiera się na grupce, którą badacze określili mianem WEIRD.
Brak reprezentatywności badań psychologicznych nie jest jednak głównym powodem zmartwienia, wszak może się okazać, że w wielu aspektach natura ludzka jest podobna i to, w jaki sposób spostrzegamy np. proporcje, jest niezależne od tego czy żyjemy w Stanach Zjednoczonych czy też na stepach Kaukazu. Autorzy nie poprzestali wyłącznie na podważeniu braku reprezentatywności publikowanych badań. Przeprowadzili również analizę porównawczą wyników uzyskanych w badaniach prowadzonych w kilku różnych obszarach, takich jak percepcja wzrokowa, uczciwość, współpraca, wyobraźnia przestrzenna, style poznawcze i typy umysłów, osądy moralne czy rozumienie pojęcia „ja”. Okazało się, że ludzie określani mianem WEIRD mocno różnią się od innych populacji, często też uzyskują skrajne wyniki. Co najbardziej zaskakujące, nawet zdawałoby się tak podstawowe procesy poznawcze, jak percepcja wielkości czy kształtów różnią się w rozmaitych kulturach, a to już wymaga gruntownej rewizji podręczników psychologii.
Gdyby wszyscy psychologowie badacze na całym świecie po publikacji tego artykułu w 2010 roku zrewolucjonizowali swoje podejście i zaczęli prowadzić wyłącznie badania na przedstawicielach innych kultur i badania porównawcze, to jeszcze przez wiele lat psychologia nie uwolni się od tego zafałszowania. Nic takiego jednak się nie stało. Uczeni nadal najchętniej prowadzą badania na studentach, czasami na innych grupach ze swojego kręgu kulturowego, a ostatnio coraz częściej na anonimowych użytkownikach Internetu.
Dość charakterystyczną cechą mniej „twardych” nauk jest szukanie analogii do nauk „twardych”, takich jak fizyka, chemia, biologia. Bardzo chętnie korzystają z tego wszelkiego rodzaju pseudonauki. Również autorom tego artykułu nie udało się uniknąć tego rodzaju porównań. Podają oni jako analogię do problemu powtarzalności wyników badań w psychologii przykład fizyków, którzy ogłosili fakt rozpędzenia neutrina powyżej prędkości światła, co okazało się wynikiem błędu. Ich opis nie zawiera jednak informacji, że te rewelacje zostały zrewidowane w ciągu kilku dni w wyniku replikacji właśnie. Nie dodają też, że o ile w fizyce i innych naukach „twardych” pewne odkrycia replikuje się w ciągu kilku godzin lub dni od ich dostrzeżenia (nie publikacji!), o tyle w psychologii publikuje się takie wyniki, na replikację czekają czasami kilkadziesiąt lat, a czasami nie następuje ona nigdy. Przedstawiciele wszystkich dyscyplin naukowych popełniają błędy i to ich do siebie upodabnia, jednak to, w jaki sposób te błędy traktują powoduje tak ogromne różnice w rzetelności wiedzy gromadzonej przez uczonych różnych dyscyplin. Nie da się niestety zatuszować tych różnic.
Problemy z replikacją, fałszowaniem wyników badań, brakiem ich reprezentatywności, to nie jedyne z jakimi boryka się psychologia. Plagą jest produkowanie przez naukowców tzw. nauki śmieciowej (junk science) – wyników badań, których nikt nigdy nie czyta i nie cytuje. Obecnie szacuje się, że ok. 50% wszystkich publikacji to nauka śmieciowa. Nawet czasopisma z powszechnie uznawanej Listy Filadelfijskiej zawierają ok. 20% junk science. Uczeni bronią się ciągle przed udostępnianiem tzw. danych surowych, a więc tych jeszcze niepoliczonych wyników. Można tylko snuć domysły dlaczego. Poważnym problemem, o którym się niemal nie mówi jest zwyczaj niepublikowania negatywnych wyników badań. Zalegają w szufladach uczonych, bo przyjęto założenie, że negatywne wyniki są rezultatem błędów metodologicznych, podczas gdy mogą one stanowić nieocenione źródło wiedzy o rzeczywistości. I wreszcie problem, który dotyka najnowszej psychologii, to porzucenie badań zachowania ludzi na rzecz badania dokonywanych przez nich samoopisów. Większość psychologów zatem nie bada procesu podejmowania rzeczywistych decyzji, lecz przy pomocy kwestionariusza zadaje ludziom pytanie jakie decyzje podjęliby w określonych warunkach. Nie obserwuje zachowania ludzi, tylko prosi o wypełnienie kwestionariuszy, w których konkretne zachowania deklarują. Na tej podstawie wyciągają daleko idące wnioski o naturze ludzkiej.
To tylko niektóre problemy, z których każdy z osobna jest tykającą bombą zegarową zdolną wywołać co najmniej takie zamieszanie, jak ogłoszenie wyników Open Science Framework. Każdy z nich czeka na swojego Briana Nosek’a i każdy będzie wymagał kolejnych zabiegów zmierzających do obrony wizerunku psychologii jako nauki i prawdopodobnie przybierze jedną z dwóch form.
Pierwsza, polega na maskowaniu wad, nakładaniu pudru i zamiataniu pod dywan tego, co nieładnie wygląda. Z pewnością jest to droga, która w stosunku do wielu i na pewien czas może przynieść oczekiwane rezultaty. Jeśli stosują ją ludzie inteligentni, znawcy natury ludzkiej, prawidłowości perswazji, wywierania wpływu i zmiany postaw, te rezultaty mogą być nawet zadziwiająco trwałe. Zawsze jednak liczyć się z tym, że pojawi się jakiś osobnik, który zakrzyknie: Król jest nagi!
Druga droga polega na identyfikowaniu własnych wad, konfrontowaniu się z nimi i ciężkiej pracy nad ich usunięciem. Jest trudna, nie zawsze kończy się sukcesem. Ma jednak tę przewagę nad pierwszą, że daje szansę rozwoju. Naukowcy cieszą się niemal nieskrępowaną wolnością, dlatego też wyłącznie do nich będzie należała decyzja, czy wykorzystają tę wolność do obrony własnych przywilejów, czy też dla przekraczania granic poznania.
Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Dawno, dawno temu pewien bardzo doświadczony ogrodnik opuścił swój kraj w poszukiwaniu pracy. Ogrody w kraju, w którym żył były pielęgnowane od stuleci z taką pieczołowitością, że garstka ludzi jego profesji wystarczała, aby utrzymać je w rozkwicie i ochronić przed…
Pamięci Williama z Ockham
Dawno, dawno temu pewien bardzo doświadczony ogrodnik opuścił swój kraj w poszukiwaniu pracy. Ogrody w kraju, w którym żył były pielęgnowane od stuleci z taką pieczołowitością, że garstka ludzi jego profesji wystarczała, aby utrzymać je w rozkwicie i ochronić przed chwastami i zdziczeniem. Nic dziwnego, że nawet bardzo doświadczeni przedstawiciele tego zawodu pozostawali bez pracy i środków do życia. Rad nierad wyruszył w długą zamorską podróż. Po wielu trudach dotarł wreszcie do kraju, w którym ogrody wydawały się szczególnie zapuszczone. Rosły w nich ogromnej wielkości chwasty, stare krzewy i skarłowaciałe drzewa, które ani nie dawały owoców, ani nie cieszyły oka kwieciem lub kształtem, lecz zagłuszały pożyteczne rośliny. Te ostatnie, walcząc z gęstwiną chwastów o każdy promyk słońca dawały rachityczne, cierpkie owoce, a kwiaty uznawane w jego ojczyźnie za ozdoby każdego ogrodu, tutaj ledwie różniły się od polnego kwiecia. – Cóż za kraj! – pomyślał ogrodnik. – Jego mieszkańcy nie potrafią sobie poradzić z chwastami w ogrodach i cieszyć się owocami, które mogłyby w nich rosnąć. To straszne, ale przecież to dla mnie wielka szansa. Tutaj z pewnością nie zabraknie dla mnie pracy do końca mojego żywota. Ucieszony taką perspektywą, odszukał właściciela jednego z bardziej zapuszczonych ogrodów i zaoferował mu swoje usługi. Ów przystał na tę propozycję z radością i zatrudnił ogrodnika.
Ogród był ogromny, dlatego też ogrodnik postanowił podejść do swojej pracy systematycznie i zajął się wprzódy oczyszczeniem z chwastów fragmentu, który, jak mu się zdawało, przeznaczono na warzywa. – To chyba najbardziej pożyteczne rośliny – pomyślał – więc oczyszczenie grządek z chwastów szybko przyniesie efekt, karłowate warzywa rozwiną się na słońcu, a gleba, w której rosną nie będzie już więcej musiała oddawać swoich zasobów zwyrodniałym bezużytecznym zielskom. Po czym żwawo zabrał się do roboty. Po kilku godzinach, pierwsze grządki ukazały rosnące na nich buraczki, marchewkę, cebulę i fasolę. Wtem nasz bohater ujrzał nadciągającego spiesznym krokiem właściciela ogrodu. Im był bliżej oczyszczonych grządek, tym krok jego był bardziej żwawy, a twarz bardziej wykrzywiał grymas złości.
– Cóż czynisz głupcze?! Dlaczego zniszczyłeś tyle pięknie wyrośniętych zielonych roślin?
– Ależ gospodarzu, przecież to chwasty! One zabierały słońce, wodę i pokarm pożytecznym warzywom!
– Gdzież ciebie nauczono takiego uprawiania ogrodu? – odkrzyknął właściciel. – My szanujemy wszystkie rośliny, pozwalamy im rosnąć, a nuż za jakiś czas wydadzą owoce albo ucieszą nasze oczy kwiatami? Nasza gleba jest dość żyzna, aby wyżywić wszystkie rosnące na niej rośliny, a słońce wystarczająco hojne, aby obdarzyć je światłem. To, co uczyniłeś jest ślepą destrukcją, która niszczy różnorodność. A właśnie dzięki niej nasze ogrody są tak wspaniałe! Wypowiedziawszy jeszcze wiele cierpkich słów pod adresem ogrodnika wydał mu polecenie podlania ogrodu, zaznaczając, że tam, gdzie rośliny są szczególnie wybujałe należy podlewać szczególnie intensywnie. Nasz bohater zabrał się do pracy z ciężkim sercem, wszak podlewanie wyrośniętych chwastów było sprzeczne ze wszystkim, czego uczył się od wczesnej młodości. Kiedy skończył zaleconą mu pracę, rozejrzał się po ogrodzie i zdecydował wyciąć cierniste krzewy, które przerastały winorośla raniąc dotkliwie każdego, kto próbował się doń zbliżyć. Niestety, i ta praca spotkała się z atakiem złości właściciela ogrodu, który kończąc swoją tyradę zawołał:
– Czy nie nauczono cię robić niczego konstruktywnego? Czy potrafisz tylko wyrywać i niszczyć?
Ogrodnik z największym pomieszaniem w głowie, jakie przytrafiło mu się w ciągu jego niekrótkiego przecież życia, przyjął reprymendę z pokorą. Cóż innego miał uczynić? Na szczęście dla niego, właściciel ogrodu dał mu jeszcze jedną szansę. Nazajutrz miał udać się do najbardziej cenionych ogrodników w kraju, aby odebrać kilka lekcji uprawy ogrodów.
Z nadzieją w sercu udał się do pierwszego z nich. Był to najbardziej uznany specjalista w zakresie długotrwałej uprawy roślin, które w kraju naszego bohatera uznawano za chwasty i wyrywano. Tutaj, chociaż żadna z tych roślin nigdy nie przyniosła ani pożytku, ani radości oczom, potrafiono uprawiać je przez kilkadziesiąt lat dając szansę, że kiedyś zaowocują. Pierwszy ogrodnik z dumą pokazał uczniowi gargantuiczne chwasty, a kiedy wrócili do domu wskazał na regał wypełniony opasłymi monografiami poświęconymi ich uprawie.
Drugim nauczycielem był specjalista od krzyżowania chwastów.
– Co prawda – pouczał naszego bohatera – żadna z tych roślin sama nie wydała owocu, ale to nie znaczy, że ich krzyżówki będą równie bezpłodne. Wystarczy skrzyżować ich odpowiednio wiele i wystarczająco cierpliwie poczekać, aby zaowocowały lub ucieszyły oczy przecudnym kwieciem.
Nieoceniona wartość tego sposobu uprawy ogrodu tkwiła również w tym, że każdą nową krzyżówkę chwastów można było nazwać własnym imieniem i nazwiskiem uwieczniając swój wkład w dzieło uprawy ogrodów lub nadać jej nazwę, przy pomocy której można byłoby przypochlebić się komuś, na względach kogo nam zależało. Mistrz ogrodnictwa z rozrzewnieniem recytował niekończącą się listę nadanych przez siebie nazw.
Trzecim mistrzem okazał się ogrodnik o podejściu indywidualistycznym. Całe życie poświęcił uprawom, które niezbicie wykazywały, że nie można określać wydajności ogrodu mierząc wielkość jego plonów. Ogień żarliwości pojawiał się w jego oczach, kiedy mówił o różnorodności. Dla niego każdy jeden okaz rośliny, nawet tego samego gatunku, wymagał indywidualnego podejścia. Z niezachwianą wiarą przekonywał, że o ile słusznym było oceniać jeden egzemplarz po wielkości owoców jakie wydał, o tyle już do sąsiadującego osobnika ta miara miała się nijak, bo należało go oceniać po wielkości tych elementów, które wybujały u niego najbardziej, np. liści. Jego zdaniem każda roślina obdarzona była wolną wolą i sama decydowała jakie elementy były dla niej istotne. Ogród trzeciego mistrza pełen był wynaturzonych mutantów, które prezentował z dumą godną ojca niezwykle utalentowanego potomstwa.
Do czwartego nauczyciela nasz ogrodnik już nie dotarł. Wszystko, co usłyszał w zestawieniu z tym, co wiedział doprowadziło go do takiej konfuzji i poplątania, że wywołało to ból głowy nie do zniesienia i torsje. Padł zemdlony, a kiedy po wielu godzinach doszedł nieco do siebie, otrząsnął się, oblał głowę zimną wodą i jak stał, pospiesznie wyruszył w drogę powrotną do swojej słynącej z pięknych ogrodów ojczyzny, w której ogrodnicy przez stulecia wyrywali chwasty i pielęgnowali pożyteczne rośliny, dające ludziom owoce i radość ich oczom.
Jestem ogrodnikiem. Żyję w kraju, który zwie się dumnie „nauki społeczne”, uprawiam ogród, przy wejściu do którego znajduje się szyld „psychologia”. Przestałem wyrywać chwasty. Czasem jedynie wskażę palcem na wyjątkową ich gęstwinę i natychmiast słyszę reprymendę:
– Czy ty nie potrafisz zrobić nic konstruktywnego tyko krytykować?
A kiedy pokazuję, że ktoś zasadził w naszym ogrodzie wyjątkowo trujące i szkodliwe rośliny, rozlegają się upomnienia:
– Zasadź swoją roślinę, jak jesteś taki mądry! Pokaż, co sam potrafisz zrobić, zamiast potępiać innych!
Nikogo też nie martwią stuletnie rośliny, które nie dają owoców wyjaławiając jednocześnie glebę, na której rosną. Podobno zbyt wielu ogrodników poświęciło zbyt wiele czasu uprawie tych roślin, abyśmy mogli je tak po prostu zniszczyć, powinniśmy poświęcić im jeszcze więcej czasu, być może za kilkadziesiąt kolejnych lat odwdzięczą się nam.
W naszym ogrodzie panuje tolerancja i jesteśmy z niej dumni. Akceptujemy wszystkie rośliny i poświęcamy im tym więcej uwagi i czasu im szybciej rosną. Trochę wstydzimy się uprawy roślin pożytecznych – warzyw i owoców, a jeśli nawet to robimy, to już na pewno nie oceniamy ogrodników podług zebranych przez nich plonów. Nie poświęcamy też nadmiaru energii pięknym kwiatom. Każdy z nas zajmuje się własną rośliną i im mniej uwagi zwraca na rośliny, którymi opiekują się inni, tym bardziej go szanujemy.
„Konstruktywność” jest w naszym ogrodzie nadrzędną wartością. Nawet jeśli uprawiamy wyjątkowo szkodliwą dla innych i trującą roślinę, to cały czas jesteśmy „konstruktywni”. Przeciwieństwem „konstruktywności” jest „krytyka” – synonim destrukcji i zła. A kiedy ktoś, spoza naszego ogrodu, zwraca nam uwagę na wyjątkowe nagromadzenie chwastów i gąszcz nie do przebycia, odpowiadamy z uśmiechem wyższości, że nie potrafi docenić „różnorodności”. Jeśli niezrażony wytyka nam fakt, że nasz ogród nie daje owoców, a te, które daje są wyjątkowo mizerne, upominamy go cierpliwie, że uprawiamy pole o takiej „złożoności” ekologicznej, która jest nieporównywalna z innymi ogrodami, dlatego nie można od nas zbyt szybko oczekiwać owoców.
Ogólnie bardzo dobrze żyje się ogrodnikom w naszym ogrodzie i nie potrzeba w nim tych, którzy potrafią wyrywać chwasty.
P.S. Grupa robocza pracująca w ramach projektu , którego celem było stworzenie programu zmiany zachowań pracowników opieki medycznej postawiła sobie jako jedno z pierwszych zadań zidentyfikowanie teorii psychologicznych. Za przydatne uznała 33 teorie psychologiczne zawierające w sumie 128 konstruktów teoretycznych wyjaśniających to konkretne zachowanie, które miało być przedmiotem zmiany. Myliłby się ten, kto by przypuszczał, że aby zidentyfikować te teorie i konstrukty, członkowie grupy roboczej przeprowadzili wyczerpujący przegląd literatury. Nie, był to wyłącznie efekt jednej sesji przeprowadzonej metodą burzy mózgów, w trakcie której zgłaszali oni takie teorie i konstrukty, które pamiętali, a które uznali za przydatne. Pożądana w programie zmiana zachowania pracowników opieki medycznej dotyczyła … częstszego mycia rąk! (Mitchie i in., 2005)
Michie, S., Johnston, M., Abraham, C., Lawton, R., Parker, D., Walker, A. (2005). Making psychological theory useful for implementing evidence based practice: A consensus approach. Quality and Safety in Health Care, 14(1), 26–33.
Moje spotkanie w Krakowie o naukowej wartości ekspertyz psychologicznych: eksperyment Rosenhana, historia DSM, pamięć świadków, profilowanie i kryterium Dauberta.
To tytuł wykładu, jaki nieco ponad rok temu na zaproszenie Copernicus Center wygłosiłem w De Revolutionibus. Books & Cafe w Krakowie. Niedawno organizatorzy wykładu udostępnili go wraz z towarzyszącą mu dyskusją w serwisie YouTube. Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania!
O czym było spotkanie
Spotkanie w Krakowie, po ukazaniu się drugiego tomu „Zakazanej psychologii”, poświęciłem pytaniu, ile nauki jest w ekspertyzach psychologicznych. Zaczynam od eksperymentu Davida Rosenhana z 1972 roku: zdrowi ochotnicy zgłosili się do szpitali psychiatrycznych, wszyscy zostali przyjęci, a personel nie zorientował się, że ma do czynienia ze zdrowymi ludźmi. Pokazuję też, jak rozrastał się podręcznik DSM – od niespełna setki jednostek do kilkuset – i że o tym, co jest zaburzeniem, rozstrzygano w głosowaniu, przy licznych powiązaniach autorów z przemysłem farmaceutycznym.
Druga część dotyczy sądów. Pamięć ma charakter rekonstrukcyjny, a fałszywe wspomnienia da się łatwo wywołać – tymczasem biegli odpowiadają na pytania o wiarygodność świadków, także dzieci, tak jakby tej wiedzy nie było. Profilowanie psychologiczne sprawdza się lepiej w filmach niż w rzeczywistości. Opowiadam też o przedsiębiorcy, który chciał ode mnie narzędzia przewidującego, kto z sezonowych pracowników nie zrezygnuje z pracy – i dlaczego uczciwie trzeba było przyznać, że testy tego nie potrafią. Najlepszą prognozą przyszłych zachowań wciąż pozostaje znajomość dotychczasowych.
W dyskusji mówimy o tym, co mogłoby to zmienić: o amerykańskim kryterium Dauberta, które każe pytać, czy metoda jest opisana w literaturze, falsyfikowalna i ma znany poziom błędu, oraz o tym, że biegły powinien umieć powiedzieć sędziemu „nie wiem”. Mówię też o medykalizacji codziennego życia i o tym, że dobrze zbadane podejścia budujące odporność i twardość psychiczną pozostają mało popularne, bo prewencja nie jest tak atrakcyjna jak terapia.
Więcej o tym piszę w obu tomach „Zakazanej psychologii” – wszystkie moje książki znajdziesz na stronie Moje książki.
O tym, jak psychologia upodabnia się do nauki kultu cargo, piszę w drugim tomie „Zakazanej psychologii. Nauka kultu cargo i jej owoce”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Tak zatytułowany został wykład plenarny, który wygłoszę na zaproszenie organizatorów w trakcie IV Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej ”Psychologia – Konsumpcja – Jakość Życia”, która odbędzie się w dniach 17-18 października 2014 roku na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach. Organizatorami konferencji są Instytut Psychologii Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach oraz Instytut Psychologii Uniwersytetu Gdańskiego. W imieniu organizatorów i swoim serdecznie zapraszam.
Szczegółowy program konferencji do pobrania Tutaj
Streszczenie wykładu
Psychologia jest młodą nauką z ciągle niedoskonałą metodologią. Jednocześnie jest to dziedzina działalności praktycznej, o ściśle merkantylnym charakterze, która zagospodarowała olbrzymie obszary rynku. Psychologowie oferują usługi związane z szeroko rozumianym rozwojem, zdrowiem psychicznym, z radzeniem sobie z codziennymi trudnościami i wydarzeniami traumatycznymi. Zapotrzebowanie i moda na to co naukowe i rzetelne zaowocowało ofertą wykorzystującą odkrycia neuronauki. Wielu psychologów oferuje usługi neuromarketingu, neuroobrazowanie w diagnozowaniu zaburzeń psychicznych itp. Tak dynamicznie rozwijający się rynek usług psychologicznych rodzi pytania o ich podstawy empiryczne. Analiza niektórych prac badawczych prowadzi do wątpliwości co do ich celu. Czy jest on podporządkowany nauce czy też służy marketingowi usług psychologicznych? Celem wykładu jest wzbudzenie refleksji nad problemem podporządkowania nauki agresywnemu marketingowi usług psychologicznych.
Moje wystąpienie dla trenerów i działów HR o praktyce opartej na dowodach: hierarchia dowodów od subiektywnych doświadczeń po metaanalizy i przykład szkolenia, które nie działa.
Tak zatytułowany był wykład, który wygłosiłem w trakcie konferencji „Szkolenia oparte na dowodach”, która odbyła się we Wrocławiu 21 maja 2014 roku. Organizatorami konferencji były Stowarzyszenie Szkolenia Oparte na Dowodach oraz firma MODERATOR sp. z o.o. Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania.
O czym jest to wystąpienie
Na co dzień polegamy na dowodach: oczekujemy ich od policji i sądu, od konstruktorów samolotów, od lekarzy. Rzadko jednak pytamy o nie nauczycieli, menedżerów czy trenerów, którzy szkolą naszych pracowników. Szkolenie nieoparte na dowodach przypomina wrzucanie drobnych do fontanny – pojedynczo nikogo to nie boli, ale suma bywa imponująca. Zbyt często zastępujemy dowody zadowoleniem uczestników, które dowodem nie jest.
Proponuję wyobrazić sobie bibliotekę, w której dowody ułożono według ich wagi. Na dolnych półkach leżą subiektywne doświadczenia – jest ich najwięcej i każdy je ma. Wyżej stoją opisy przypadków, które pozwalają uwzględnić okoliczności, potem systematyczne obserwacje prowadzone przez wielu obserwatorów. Jeszcze wyżej jest eksperyment, który uważam za jedno z największych osiągnięć ludzkiego umysłu, bo chroni nas przed samooszukiwaniem. Na samej górze – metaanalizy i systematyczne przeglądy badań.
Pokazuję to na przykładzie popularnego szkolenia dla handlowców, uczącego dostosowywania się do „systemów reprezentacji” rozmówcy. Eksperymenty i przeglądy badań nie potwierdziły jego skuteczności, więc wydawanie na nie pieniędzy jest po prostu nieracjonalne. Praktyka oparta na dowodach nie polega na szukaniu jakichkolwiek dowodów, lecz najlepszych dostępnych. Kończę myślą Bertranda Russella o pasji niepozwalającej oszukiwać samego siebie – i chronić przed oszustwem innych.
O tym, jak odróżniać rzetelne metody od pseudonauki, piszę w swoich książkach – znajdziesz je na stronie Moje książki.
Wykład, który wygłosiłem podczas wieczoru naukowego pt. „Nierzetelność w nauce i praktyce” w ramach inauguracji roku akademickiego Collegium Humanitatis. Warszawa, 18 października 2013 r. Prowadzenie spotkania – prof. Wojciech Pisula.
O czym jest ten wykład
Wykład „Nierzetelność w naukach humanistycznych, ze szczególnym uwzględnieniem psychologii” wygłosiłem podczas wieczoru naukowego otwierającego rok akademicki Collegium Humanitatis. Przytaczam przykłady nieprawidłowo przeprowadzonych badań i ich konsekwencje – od trwającego do dziś mitu o szpinaku wyjątkowo bogatym w żelazo po błędy i zaniedbania badaczy w psychologii.
Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Co to jest nauka kultu cargo? Co nie tak jest z DSM 5? Jak powszechne jest fabrykowanie danych w psychologii? Czym różnią się nauki zimne i gorące? Co złego dzieje się ze społecznym systemem kontroli nauki? To tylko kilka z wielu pytań zadanych mi przez Marco Kovica z organizacji sceptyków szwajcarskich (Skeptiker Schweiz), na które starałem się odpowiedzieć podczas naszej długiej rozmowy w Sztokholmie w sierpniu ubiegłego roku. Marco z naszej rozmowy stworzył podcast, którego można wysłuchać po prostu klikając na link: http://www.skeptiker.ch/skeptisch-folge-27-sind-sozialwissenschaften-pseudowissenschaft/#t=30:17.977 Proszę się nie obawiać, wstęp w języku niemiecki trwa niecałe 3 minuty. Reszta jest w języku angielskim.
W sobotę 24 maja o godz 15.00 w sali Paryż C na Stadionie Narodowym, z okazji Warszawskich Targów Książki wygłoszę wykład pt. „Praktyki oparte na dowodach (evidence based) w biznesie”.
Stadion Narodowy, Al. Ks. J. Poniatowskiego 1, 03–901 Warsaw, Poland
Podejście oparte na dowodach po raz pierwszy zastosowano tam, gdzie nie ma miejsca na opinie, poglądy i interpretacje – w ratowaniu życia i zdrowia ludzi. Sprawdziło się, dlatego myślący menedżerowie zastosowali je w zarządzaniu, rzetelni nauczyciele w nauczaniu a wiarygodni trenerzy w szkoleniach.
Co oznacza opieranie się na dowodach? – Zweryfikowanie obiegowych prawd, potocznych przekonań, ulubionych gadżetów i szukanie metod i treści, które mają potwierdzenie w wynikach badań. W czasach kryzysu, to nieoceniona strategia, bo zapewnia maksymalizację wykorzystania czasu i wydawanych pieniędzy
Podczas wykładu omówione zostaną główne powody, dla których praktyki oparte na dowodach powinny znaleźć swoje miejsce w biznesie, przedstawiona zostanie istota praktyk opartych na dowodach, a także, hierarchia dowodów i sposób korzystania z niej. Wykład zakończy dyskusja z uczestnikami.
25 marca na zaproszenie szczecińskiego oddziału Polskiego Stowarzyszenia Racjonalistów wygłoszę wykład zatytułowany:
Nonszalancje i nieszczęścia. O następstwach nierzetelności naukowej.
Nierzetelność w nauce ma różne przyczyny. Może być spowodowana nieuwagą, nonszalancją, niestety przybiera również postać celowego wprowadzenia w błąd. Konsekwencje takiej nierzetelności są trudne do przewidzenia, podobnie jak trudno przewidzieć rozmiary, jakie przybierze tocząca się kula śnieżna. Podczas wykładu zaprezentowane zostaną zarówno przykłady tych nierzetelności, których konsekwencje były zabawne, ale również takich, które spowodowały nieszczęścia i tragedie. I choć trudno oszacować powszechność aktów nierzetelności naukowej, to z pewnością poszerzanie wiedzy na ich temat stanowi podstawę kształtowania uczciwości naukowej.
Wykład odbędzie się 25 marca o godzie 18:00 w Szczecińskim Inkubatorze Kultury, al. Wojska Polskiego 90, Szczecin.
Niedawno dotarł do mnie zeszłoroczny numer „Psychiatrii Polskiej”, w której znalazło się omówienie drugiego tomu „Zakazanej Psychologii”. Redakcji dziękuję za zainteresowanie moją książką i poświęcenie jej miejsca w tym numerze. Zapraszam do lektury recenzji: Psychiatria_polska_recenzja
Na jednej ze ścian Luwru, oświetlonej charakterystycznym muzealnym światłem, wisi namalowany na niewielkiej desce obraz niezwykły – Statek szaleńców autorstwa Hieronima Bosha. Z głęboko zielonym tłem obrazu kontrastuje na pierwszym planie grupa jasno oświetlonych ludzi w łodzi. A właściwie nie tyleż ludzi, co ich przywary, bo one właśnie stanowią główny temat obrazu. Rozpusta, pijaństwo, łakomstwo, chciwość i inne żądze doprowadzające ludzi do szaleństwa zostały przez niderlandzkiego mistrza załadowane na statek i wysłane w morze. Przedsięwzięcie to nieobce było ówczesnym odbiorcom, do których Bosh kierował swój przekaz. W średniowieczu często praktykowano pozbywanie się ludzi obłąkanych, niesprawnych umysłowo wysyłając ich w podróż morską. Nierzadko ludzie ci, niemieszczący się w obowiązującym porządku społecznym, byli wyprawiani w morze bez określonego celu. Ale Bosh nie umieścił na swoim statku ludzi chorych psychicznie. Znaleźli się tam przedstawiciele ówczesnego społeczeństwa – mnich i zakonnica, wieśniacy, mieszczanie, błazen. Obraz jest alegorią szaleństwa wywołanego owymi żądzami.
Dzisiaj, kiedy przyglądamy się psychoterapii przypomina ona raczej makabryczne wizje z obrazów Hieronima Boscha i podobnie jak on odczuwamy nieodpartą potrzebę, aby zapakować całe to zepsucie na statek i wysłać w morze bez jakiegokolwiek celu. W ten, choćby symboliczny sposób można by zamknąć historię szaleństwa naszej cywilizacji. Cywilizacji, która nie potrafiąc sobie z nim poradzić najpierw zwyczajnie pozbywała się go, a później stworzyła sposoby leczenia, które wyewoluowały do takich kształtów i rozmiarów, że jedynym rozsądnym rozwiązaniem mogłoby być wyprawienie wielu z nich w ślad za statkami szaleńców, których tak wiele zniknęło za horyzontem.
Dlaczego znaleźliśmy się w takim miejscu? Dlaczego musimy odwoływać się do mrocznych wizji flamandzkiego mistrza i w żaden sposób nie dostrzegamy jasnej i czystej wizji świetlanej przyszłości? O wielu powodach takiego stanu rzeczy już wkrótce w trzecim tomie Zakazanej psychologii.
Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Wielu czytelników tego bloga prosiło mnie o zamieszczanie relacji filmowych z wykładów i spotkań z czytelnikami. Dzięki profesjonalnej obsłudze Kongresu w wykonaniu telewizji szwedzkiej, mój wykład został zarejestrowany i jest dostępny zarówno w wersji angielskojęzycznej, jak i z przetłumaczonymi na język szwedzki napisami. Zapraszam do oglądania i do dzielenia się uwagami.
„Forum Akademickie” zamieściło na swoich łamach recenzję drugiego tomu „Zakazanej psychologii”. Autorem recenzji jest Aneta Zawadzka. Recenzję można przeczytać w oryginalnym wydaniu tutaj: http://forumakademickie.pl/recenzje/kiedy-rozum-spi/ lub poniżej: Tomasz Witkowski zasłynął jako Renata Aulagnier, fikcyjna autorka artykułu dotyczącego nieistniejącej w rzeczywistości nowej formy psychoterapii zwanej rezonansem morficznym. Celem tej prowokacji było wykazanie łatwości, z jaką można wprowadzić do obiegu naukowego kompletny nonsens, którego nikt przed publikacją naprawdę nie weryfikuje.Podobne działania Witkowski podejmuje na co dzień, już to włączając się w akcje społeczne, mające na celu udowodnić w sposób racjonalny, że popularne tezy lansowane przez autorytety po prostu nie mają żadnego zaplecza merytorycznego – jak w przypadku kampanii „10:23. Homeopatia, nic w tym nie ma” – już to na stronach swojej najnowszej książki Zakazana psychologia .Motywem przewodnim drugiego tomu dzieła jest chęć zdemaskowania „twierdzeń, które pod pozorami obietnic i dobrych intencji kryją błędne przekonania, fałsz, żądzę zysku, a czasem wręcz ślepe okrucieństwo”. Witkowski nie chce, by psychologia, będąca przecież prawdziwą nauką, zmieniała się w kult cargo, popularny wśród mieszkańców Nowej Gwinei przesąd bazujący na przekonaniu, że samoloty transportujące różne produkty są ptakami zesłanymi przez przodków i dysponują nadprzyrodzonym mocami, dzięki którym ludzie mogą zmienić swoje życie; co brzmi podobnie jak zapewnienia wielu psychoterapeutów uzurpujących sobie prawo do bycia kimś w rodzaju wszechwiedzącego guru mającego wpływ na ludzką egzystencję. Autor postuluje odrzucenie niesprawdzonych teorii, zastępując je w zamian krytycznym myśleniem i podawaniem w wątpliwość oferowanych rozwiązań. Jak niebezpiecznie staje się uleganie złudnym przyrzeczeniom, jest szczególnie widoczne w rozdziale poświęconym eksperymentalnym terapiom, którym poddawane są dzieci z różnymi dysfunkcjami. Autor ostrzega rodziców przed podejmowaniem działań o nieprzewidywalnych skutkach, mogących w skrajnych przypadkach doprowadzić nawet do śmierci dziecka.Witkowski, choć sam jest psychologiem, bardzo nieufnie i sceptycznie podchodzi do uprawianej dziedziny wiedzy. To czyni go wiarygodnym w oczach czytelnika, który mógłby początkowo mieć wrażenie, że ma do czynienia z pewnego rodzaju anarchistą, chcącym obalić cały dotychczasowym porządek naukowy. W całej książce czuć wyraźnie poczucie misji i chęć niesienia pomocy ludziom potrzebującym porady psychologicznej, a niemającym rozeznania w jej odmianach.Witkowski rozszyfrowuje popularne tezy psychologiczne: mit dzieciństwa, syndrom dorosłych dzieci alkoholików, zespół alkoholowy płodu (FAS) czy metoda Simontona, jako twierdzenia niepotwierdzone dowodami, a będące świetnym sposobem zarabiania na pacjentach. Co ważne, autor wielokrotnie podkreśla, że psychologia jest nauką i jej metody mogą być stosowane tylko wówczas, kiedy zostaną wiarygodnie potwierdzone i sfalsyfikowane. Wówczas klient nie będzie musiał płacić za takie eksperymenty, jak koloroterapia, dotykoterapia czy spaceroterapia, chyba że zrobi to na własną odpowiedzialność. „Po raz kolejny zatem, niczym zdarta płyta, powtórzę – jeśli pracujemy jako terapeuci, lekarze, pedagodzy, rehabilitanci, nic nie zwalnia nas z obowiązku sprawdzania metod, którymi posługujemy się w pracy z potrzebującymi, cierpiącymi ludźmi. Naszym obowiązkiem wobec nich jest racjonalność i sceptycyzm”.Czytelnicy Witkowskiego powinni być mu wdzięczni za odsłonięcie kulis prowadzenia działalności, która powinna służyć bezradnym często pacjentom, a niejednokrotnie wpędza ich w dodatkowe koszty, nie tylko materialne niestety.
O tym, jak psychologia upodabnia się do nauki kultu cargo, piszę w drugim tomie „Zakazanej psychologii. Nauka kultu cargo i jej owoce”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
To była jedna z tych prywatnych książek, do przeczytania których trzeba było zapisać się w kolejce, a kiedy ta nadeszła, dostawało się ją, mocno już wymęczoną, z pozawijanymi od ciągłego czytania narożnikami, przybrudzoną od nieustannego trzymania w rękach. Można się nią było cieszyć najczęściej przez jedną dobę, więc jeśli ktoś wybierał w tym czasie sen lub inne przyjemności, musiał przekazać ją nieprzeczytaną następnemu w kolejce. Nic dziwnego zatem, że większość z nas wolała nie przespać nocy. Biblioteki wówczas zapchane były nudnymi tomami „prawomyślnych” myślicieli i naukowców, a te nieliczne perełki wydane w wydawnictwach podziemnych, sprowadzone z zagranicy lub niezrozumiałym trafem przeoczone przez cenzurę i wydane w Polsce w małym nakładzie, krążyły z rąk do rąk. Wydana w oprawie paperback, w nieatrakcyjnej okładce na kiepskiej jakości papierze, prawdopodobnie makulaturowym, rozpalała w latach 80. poprzedniego stulecia umysły studentów psychologii. Została dopuszczona do druku w oficjalnym obiegu prawdopodobnie dlatego, że krytykowała to co zachodnie. Ale jakże ograniczonym musiał być cenzor, który rozumował w ten sposób! Ten niemal kieszonkowy wybór tekstów poświęconych psychologii i psychiatrii zawierał więcej wybuchowego i łatwopalnego materiału niż wszystkie ówczesne biblioteki. Opis eksperymentu więziennego Zimbardo, badania posłuszeństwa Milgrama, rozważania Tomasza Szasza na temat mitu choroby psychicznej, kilka prac Ronalda Davida Lainga i wiele, wiele innych. Dość, aby poprzewracać w głowach młodym ludziom studiującym psychologię wciśniętą w gorset prymitywnego materializmu dialektycznego[1].
W zbiorze znalazł się również artykuł Davida Rosenhana Sane in insane places, który wówczas zrobił na nas szczególne wrażenie. Jego autor postawił sobie za cel sprawdzenie czy psychiatrzy potrafią odróżnić chorobę psychiczną od normalności. Sprawdzał to razem z siedmioma innymi ochotnikami, którzy nigdy nie mieli żadnych psychicznych problemów. Udali się oni do wybranych szpitali psychiatrycznych w USA i zgłaszając się do dyżurującego psychiatry, oświadczali, że słyszą „głosy”. Każdy z tej ósemki został zdiagnozowany jako chory psychicznie, a następnie zatrzymany w szpitalu. Siedmiu z nich zostało zakwalifikowanych jako schizofrenicy. Każdemu podawano silne leki psychotropowe.
Rosenhan został zwolniony ze szpitala po dwóch miesiącach. Nagłośnił wówczas swoją prowokację w mediach. Natychmiast został oskarżony o oszustwo i fałszywe oszczerstwa. Jeden ze szpitali rzucił mu wyzwanie, twierdząc, że może on podesłać do niego więcej oszustów i tym razem zostaną oni bezbłędnie rozpoznani. Rosenhan zgodził się na ten test. Po miesiącu szpital z dumą oświadczył, że rozpoznał 41 oszustów. Niestety, okazało się, że Rosenhan nie wysłał tam nikogo[2]. Efekty tej prowokacji były szokujące dla psychiatrii amerykańskiej. Wykazały jednoznacznie, że psychiatrzy nie mają narzędzi, które umożliwiłyby im rozróżnianie ludzi zdrowych od chorych.
„Eksperyment” Rosenhana bez wątpienia był jednym z najbardziej przełomowych momentów w historii psychiatrii i psychologii klinicznej. W naszych studenckich głowach wywołał zamęt i sprowokował ogromną liczbę pytań, którymi zasypywaliśmy prowadzących nasze zajęcia. Co się zmieniło po upływie kilku dekad? Czy dokonaliśmy postępu w diagnozie i terapii? Czy raczej zaangażowaliśmy się w tworzenie mocnych uzasadnień dla kiepskich diagnoz i nieefektywnych terapii? Czy pokolenie inspirowane tymi rewolucyjnymi przemyśleniami i działaniami nie sprzedało swojego młodzieńczego zapału i nonkonformizmu na wolnym rynku, którym zbyt mocno się zachłysnęło?
Kiedy patrzę na swoich kolegów z zapałem broniących każdej terapeutycznej bzdury i uzasadniających wszelkie psychologiczne nonsensy, kiedy widzę jak groteskową formę przybrał DSM-5 nafaszerowany sfabrykowanymi zaburzeniami, mam nieodparte wrażenie, że historia zatoczyła koło. Znaleźliśmy się w tym samym punkcie, w którym byliśmy 40 lat temu, kiedy Rosenhan wraz z kolegami wyruszali do szpitali psychiatrycznych, aby pokazać światu, że „coś tu nie gra”. Pardon! Jedną rzecz potrafimy robić zdecydowanie lepiej – ubierać naszą ignorancję i niekompetencję w naukowe, diagnostyczne kostiumy.
[1] K. Jankowski (ed.) Przełom w psychologii. Czytelnik, Warszawa 1978.
[2] D. L. Rosenhan, On being sane in insane places. “Science”,179 (70), s. 250-8, 1973.
W drugim tomie, rozdziale trzecim „Zakazanej” w podrozdziale poświęconym „terapii” Domana-Delacato pisałem o podstawach teoretycznych tej koncepcji. Jej kamieniem węgielnym jest teoria rekapitulacji, której autorstwo przypisuje się powszechnie Ernestowi Haecklowi. Centralne dla teorii rekapitulacji prawo biogenetyczne, czasami nazywane prawem Haeckla, sformułował w 1864 roku Fritz Müller, a Haeckel jedynie je doprecyzował i rozpropagował swoją publikacją z 1866 roku[1]. Prawo biogenetyczne, w największym skrócie, brzmi: „ontogeneza jest rekapitulacją filogenezy”.
Pisałem też, że że teoria rekapitulacji ostatecznie umarła w 1977 roku, za sprawą książki Stephena Jaya Goulda[2] i obecnie mówi się o niej wyłącznie w kontekście historycznym, podobnie jak o lamarkizmie, koncepcjach Łysenki i innych, które znalazły swoje miejsce w naukowym lamusie. Krytycy teorii rekapitulacji, tacy jak Wilkins, mówią nawet, że: „Lepiej, żeby tego Haeckla w ogóle nie było”[3].
Ale ku mojemu zdziwieniu, odkryłem niedawno, ze Haeckel dopuścił się oszustwa w sporządzaniu rysunków ilustrujących prawo biogenetyczne. Rysunki te przez dziesięciolecia były umieszczane w podręcznikach biologii wprowadzając w błąd kolejne pokolenia. Podobno sam Haeckel był niezwykle mocno przekonany do teorii Darwina, a oszustwo było motywowane właśnie chęcią wsparcia teorii ewolucji. Cóż, motyw nie może usprawiedliwić przestępstwa, a takie popełnił Haeckel. Poniżej świetna ilustracja, która pokazuje to, co przedstawił światu Haeckel w porównaniu z tym, jak naprawdę wyglądają embriony poszczególnych gatunków.
Poza wszystkim, jest to dodatkowy gwóźdź do trumny, w której od dawna spoczywać powinna koncepcja Domana-Delacato.
[1] E. Haeckel, Generelle Morphologie der Organismen. George Reiner, Berlin 1866.
[2]S. J. Gould,Ontogeny and phylogeny.Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts 1977.[1]A.S. Wilkins,The evolution of developmental pathways. Sinauer Associates, Inc. Sunderland, Massachusetts 2002.
W sierpniu 2013 „Nowe Książki” zamieściły obszerną recenzję drugiego tomu „Zakazanej psychologii” autorstwa Bronisława Ejmonta. Z dużym opóźnieniem, za które przepraszam, udostępniam recenzję czytelnikom tego bloga. Aby przeczytać kliknij link: nowe książki
O tym, jak psychologia upodabnia się do nauki kultu cargo, piszę w drugim tomie „Zakazanej psychologii. Nauka kultu cargo i jej owoce”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.