Cywilizacja ukrytej agresji

Kiedyś zdobycie władzy nad innymi wymagało wykazania się odwagą i siłą. Dzisiaj, jak nigdy dotąd w historii, na buty władców przelewających krew tysięcy nie pada nawet jedna kropla krwi. Ale czy to znaczy, że nie potrafią oni dominować i wykorzystywać innych?

Przekonanie, że świat schodzi na psy i czeka nas upadek obyczajów, towarzyszy przedstawicielom rodzaju ludzkiego chyba od zarania. Coś w tych kasandrycznych wizjach mogło być na rzeczy, bowiem kilka cywilizacji rzeczywiście upadło, a te, które się rozwinęły na gruzach poprzednich, z ponurym katastrofizmem wypatrują apokalipsy spowodowanej lekceważeniem zasad moralnych i zezwierzęceniem relacji ludzkich. Czy jednak nasz gatunek rzeczywiście stacza się moralnie, czy raczej występują w jego rozwoju jakieś cykle wznoszące nas na wyżyny człowieczeństwa, a potem strącające w otchłań, gdzie rządzi jedynie pogarda dla innych? A może, wbrew narzekaniom kolejnych pokoleń, rozwijamy się moralnie? Czy da się to w ogóle jakoś obiektywnie zmierzyć?


Inteligencja makiaweliczna – okładka

O ewolucyjnych korzeniach ludzkiej natury piszę w książce „Inteligencja makiaweliczna. Rzecz o pochodzeniu natury ludzkiej”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Moje opowiadanie w Kwartalniku Literackim WYSPA

Miło mi poinformować, że WYSPA Kwartalnik Literacki w najnowszym numerze 4/21 opublikowała moje opowiadanie zatytułowane „Doktor”. Zapraszam do lektury!

Numer w wersji papierowej można zamówić m. in. tutaj: https://rynek-ksiazki.pl/sklep/wyspa-4-21-suplement/Wersja elektroniczna: https://rynek-ksiazki.pl/…/wyspa-4-21-suplement-wersja…/


Tryptyk haniebny – okładka

Moja pierwsza powieść „Tryptyk haniebny” korzysta ze średniowiecznego kostiumu, ale opowiada o sprawach jak najbardziej współczesnych: o odrzuceniu, hipokryzji i cenie, jaką płaci się za wiedzę. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Andrzej Koraszewski: Giganci podejrzanej profesji

Studio Opinii – Niezależny portal dziennikarski, w Sieci od 1.10.2008

Nie mogę wykluczyć, że wrocławski psycholog Tomasz Witkowski jest lepiej znany poza Polską niż w Polsce.

To początek recenzji Gigantów psychologii autorstwa Andrzeja Koraszewskiego, która pierwotnie ukazała się w portalu Listy z naszego sadu, a niedawno została przedrukowana przez Studio Opinii. Zapraszam do lektury!

Nie mogę wykluczyć, że wrocławski psycholog Tomasz Witkowski jest lepiej znany poza Polską niż w Polsce. Oczywiście mogę być w błędzie. Pytałem o to nazwisko kilku młodych psychologów i patrzyli na mnie mętnym wzrokiem. Próbka maleńka, wynik bez znaczenia. Czytałem również wypowiedzi polskich psychologów, którzy doskonale znają nazwisko Tomasza Witkowskiego i bardzo go nie lubią. To psycholog, który jest podejrzliwy wobec swojego zawodu i pokazujący, że jest w nim bardzo dużo szarlatanerii.

Jego (chyba) najbardziej znana książka, Zakazana psychologia jest, jak sam pisał, próbą „oczyszczenia” psychologii z hochsztaplerstwa. Czy można nauki społeczne oczyścić z hochsztaplerstwa? Między nami mówiąc, szczerze w to wątpię. Sam jestem z wykształcenia socjologiem i często powtarzam, że socjologia nie jest nauką. Są wspaniali socjolodzy, ale nie ma niczego takiego jak teoria socjologiczna, którą można sfalsyfikować. Już na pierwszym roku studiów Stanisław Ossowski ostrzegał nas, że socjologia jest bardziej wiedzą niż nauką. Było to ostrzeżenie, którego wagę rozumiałem lepiej z każdym rokiem życia.

Tomasz Witkowski przygląda się pracy psychoterapeutów i ma wątpliwości, ogląda przeprowadzane przez psychologów eksperymenty i nieodmiennie zadaje pytanie, czy wyniki są powtarzalne. Zauważa, że nie tylko aż nazbyt często te wyniki nie są powtarzalne, ale mamy tu długą historię badań nie tylko nie całkiem rzetelnych, ale wręcz sfałszowanych. Witkowski nie porzucił jednak swojego zawodu psychologa i uparcie szuka w nim tego, co można nazwać nauką, nawet jeśli to nie jest nauka w tym samym rozumieniu co fizyka, chemia, czy biologia, ale jednak dziedzina, w której obowiązują metody naukowe i w której daje się zredukować dowolność. Witkowski nie tylko demaskuje szalbierstwo, uparcie szuka tego, co po odrzuceniu szalbierstwa pozostaje. Stąd właśnie jego książka pod tytułem  Giganci psychologii. 14 wywiadów z tymi, którzy są dla Autora wzorem, że można psychologię uprawiać rzetelnie i jeden wywiad, którego obecności w tym zestawie nie rozumiem, (ale o tym później). Książka ukazała się pierwotnie po angielsku, a teraz nakładem wydawnictwa „Bez maski” ukazała się po polsku, a przełożyła ją trójka tłumaczy: Magdalena Wajda-Kacmajor, Anna Alochno-Janas oraz Agnieszka Cioch.     

We wstępie autor pisze, że psychologia jest dziś jednym z najbardziej popularnych kierunków. (Nie dodaje, że może to być spowodowane spadkiem zainteresowania zakonami żeńskimi i męskimi). Szacuje się, że w Stanach Zjednoczonych około półtora miliona studentów rocznie wybiera kurs wprowadzenia do psychologii. Zatrudnienie w psychologii rośnie dziś szybciej, niż w rolnictwie maleje. W gazetach widzimy całe strony porad psychologów, a wielu ludzi spędza po kilka godzin w tygodniu na spowiedzi u psychoterapeutów. Dziennikarze w świątek i piątek zapraszają psychologów do studia, żeby nam wyjaśnili zawiłości duszy polityków i innych przestępców.

Jednocześnie – pisze we wstępie Tomasz Witkowski – dziedzina ta jest pełna kontrowersji, błędów, niepewnych twierdzeń, a nawet miotów. W ciągu ostatnich lat psychologią wstrząsnęły kolejne skandale, takie jak udział psychologów w doskonaleniu przesłuchań więźniów, zdemaskowanie jednego z największych oszustów naukowych czy wielokrotne porażki replikacji znanych eksperymentów, głównie w psychologii społecznej.”

Autor pisze, że jego wywiady z najbardziej znanymi psychologami na świecie to substytut tak potrzebnej debaty na temat wad i tego, co wartościowe w tej dziedzinie. Skorzystał z internetowego rankingu 50 najbardziej wpływowych psychologów na świecie. Jedni z tej listy odmówili udziału w tym projekcie, inni nie odpowiedzieli, w efekcie dostaliśmy niesłychanie ciekawą solidną próbę opinii przedstawicieli Olimpu tej profesji.

Kiedyś zapytano mnie, czy jestem marksistą. Odpowiedziałem uprzejmie, że nie, że od Kapitału Karola Marksa zdecydowanie wolę jego Nędzę filozofii, ale i inne jego książki są nadal ciekawe dla historyków gospodarki. Książka Tomasza Witkowskiego może nie jest skierowana do masowego odbiorcy, nie traktuje również wyłącznie o nędzy psychologii, ale dla każdego, kogo interesuje dramat nauk społecznych, jest to pozycja fascynująca. 

Zastanawiając się jak podejść do drugiego czytania, pomyślałem, że warto rozłożyć lekturę na piętnaście dni i czytać każdy z tych wywiadów osobno. W pierwszym podejściu zacząłem od poprzedzających każdy z tych wywiadów not biograficznych, które same w sobie mogą stanowić jakby osobny esej. Drogi życiowe naprawdę wielkich ludzi nauki są nieodmiennie fascynujące. Jedne nazwiska dobrze znałem, o innych czytałem, z jeszcze innymi spotykałem się po raz pierwszy, ale też psychologia nie jest dziedziną, którą rzetelnie obserwuję.

Ten zestaw wywiadów otwiera rozmowa z Elizabeth F. Loftus. Tomasz Witkowski, w odróżnieniu od większości dziennikarzy, do każdego wywiadu przygotowywał się całymi miesiącami, próbując dowiedzieć się wszystkiego o człowieku, z którym zamierzał przeprowadzić rozmowę. Jak pisze, życiorys Loftus mógłby być kanwą wstrząsającego filmu. Urodziła się w 1944 roku jako córka lekarza, jako sześciolatka była molestowana przez opiekuna, jej matka prawdopodobnie popełniła samobójstwo, kiedy Elisabeth miała 14 lat. Na studia poszła na kierunek psychologii matematycznej, gdzie była jedyną dziewczyną. W pierwszym okresie po studiach zajęła się dość abstrakcyjnym tematem organizacji informacji semantycznej w pamięci długotrwałej. Podczas lunchu z kuzynką, prawniczką usłyszała niepokojące pytanie – ile podatnicy płacą za jej badania i co za to dostają? Niebawem miała zmienić kierunek swoich badań i skoncentrować się na kwestii działania pamięci w naturalnych warunkach, rozpoczynając od empirycznego badania naocznych świadków. (To, że nasze wspomnienia ulegają deformacji, wiemy wszyscy i to od dzieciństwa. Wystarczy przypomnieć sobie spory rodziców, o takie czy inne wydarzenie, którego oboje byli świadkami). Loftus wzięła się jednak za sprawy, w których zniekształcona pamięć może mieć tragiczne konsekwencje. Obserwacja rozpraw sądowych i jej pierwszy artykuł na ten temat wywołał lawinę reakcji prawników i próśb o pomoc, co rozpoczęło zupełnie nowy rozdział w jej życiu. Zyskała sławę, pokazując, że możemy pamiętać rzeczy, które nigdy nie  miały miejsca, a co więcej, że mogą w tym maczać palce psychoterapeuci. Oczywiście tej sławie towarzyszyły również konflikty, wrogość poczucie osamotnienia i zdrady ze strony macierzystej uczelni.           

Tak jak dla Elisabeth Loftus ważna jest matematyka i logika, dla Roberta Plomina psychologia jest nierozłączna z genetyką. Ktokolwiek czyta prace biologów, a w szczególności genetyków, spotykał nazwisko tego psychologa setki razy. Oczywiście to jego zainteresowanie wiedzą ścisłą wiele razy narażało go na podejrzliwe spojrzenia kolegów psychologów. Jak pisze Tomasz Witkowski, Plomin zaczynał studia od filozofii, przeskoczył na psychologię, a podczas pracy nad doktoratem, wpadł po uszy w genetykę. Problem, gdzie decydują o naszej osobowości geny, a gdzie środowisko, długo był dla wielu swego rodzaju tabu, bo lewicowa ideologia pchała do jezuickiej wiary, że absolutnie wszystko można załatwić przez wychowanie. Niektórzy pamiętają burzę, jaką wywołała publikacja The Bell Curve Richarda J. Herrnsteina i Charlesa Murraya, Rober Plomin nie tylko wystąpił w ich obronie, ale po publikacji tej książki przestał robić uniki. Plomin jest słynny przede wszystkim z powodu swoich badań nad bliźniakami, które dają niesamowity wgląd w to, jak bardzo rządzą nami geny, ale również w to, jak silnie działanie genów modyfikuje środowisko. Na pytanie, czy jesteśmy świadkami rewolucji DNA w psychologii klinicznej i psychoterapii, Plomin odpowiada stanowczo, że tak. Dziś, kiedy badania DNA są już łatwo dostępne i stosunkowo tanie, możemy ustalić, czy dany pacjent będzie lepiej reagował na leczenie farmakologiczne, czy na terapię poznawczo-behawioralną. Badanie DNA daje szanse wczesnego ostrzegania. Roberta Plomina nie interesują różnice między całymi klasami, płciami, czy innymi grupami ludzi. Istotne są różnice między jednostkami, istotne są pytania, co jest możliwe, co działa, a co nie działa i skupienie się na tym, co daje się rzetelnie badać bez ulegania ideologii. Jak mówi, psychologia pozostaje ważna, jednak nie sama, ale w połączeniu z innymi naukami przyrodniczymi.        

W sumie to bardzo interesujący projekt pokazujący nadzieje i obawy ze strony tych, którzy ze względu na swoją nieprzeciętną wrodzoną inteligencję, pracowitość i rzetelność pchają ten wózek do przodu, narażając się na gniewne okrzyki ze środka peletonu. Spotykamy w tej książce znakomite i głośne nazwiska, chociaż zdumienie budzi obecność Noama Chomsky’ego. Znakomity lingwista, który sławę w swojej dyscyplinie wykorzystał, żeby zostać gigantem psychomanipulacji, guru lewicowych agitatorów, człowiek, który nie spotkał tyrana, który nie wzbudzałby jego głębokiego szacunku, wielbiciel Mao, Pol Pota, wielki zwolennik „pokoju” z Iranem, cichy sympatyk Hezbollahu i specjalista od wszystkiego, pytany przez tak wielu o zdanie we wszystkich sprawach. Zdziwiłem się, że Autor omawianej książki nie wspomina, jak często łapano tego uczonego na kłamstwach, ani nie wyjaśnia, dlaczego właściwie zaliczył go do gigantów psychologii. Badań w tej dziedzinie nie dostarczył, ale wiedzę z tej dziedziny stosuje sprawnie jak biskup Jędraszewski. Nawiasem mówiąc, w ostatniej,  bardzo ciekawej rozmowie z Carol Tarvis, pada nazwisko Judith Rich Harris, zabawne, bo zabrakło mi tego nazwiska już przy czytaniu spisu treści.              

W posłowiu Autor pisze, że może z tym kryzysem to przesada, że czas porzucić poszukiwania jakiejś wielkiej unifikującej teorii o naszej psyche; wydaje się powtarzać, to co mówię od lat, że tak w socjologii, jak i w psychologii spotykamy fascynujących ludzi i są naprawdę ciekawe badania, które dają wkład w naukę z prawdziwego zdarzenia. Kryzysem jest zaufanie do czegoś, co zaledwie udaje naukę i tu giganci z ich rzetelnością i rozwagą są na wagę złota. Polecając tę książkę, muszę się zastrzec, że nie mam pojęcia, jak ją odbiorą inni. Ja zamierzam do niej niebawem wrócić, bo jest tam wiele myśli, które warto przetrawić. Dlaczego po zamknięciu książki przypomniała mi się opowieść o parze psychologów behawioralnych w łóżku i pytanie po stosunku: tobie było dobrze, a jak mnie było?

Tak czy inaczej, polecam tę i inne książki Tomasza Witkowskiego, bo dobre są, jak mawiał Pan stworzony na obraz i podobieństwo człowieka, którego to człowieka psyche poznawać warto, ale i tak dogadać się będzie trudno.

KUP KSIĄŻKĘ

Giganci psychologii to wyjątkowy zbiór pogłębionych wywiadów, do których autor zaprosił najbardziej wpływowych współczesnych psychologów. Rozmowy przeprowadzone pod koniec dekady, która wstrząsnęła psychologią, umożliwiają wgląd w kontrowersje trawiące tę dziedzinę i zderzenie wizji tego, czym psychologia jest dzisiaj i co przyniesie jej przyszłość.

Rozmówcy otwarcie poruszają temat kryzysu w psychologii, badają jego przyczyny, konsekwencje oraz sposoby przezwyciężenia. Omawiają również wyzwania, które stoją przed tą dziedziną, swoje osiągnięcia i doświadczenia, które ukształtowały ich światopogląd.

Wśród rozmówców znaleźli się pionierzy, którzy ukształtowali psychologię taką, jaką znamy dzisiaj, reprezentujący szeroki zakres specjalizacji, od badań naukowych po praktykę zdrowia psychicznego, psychologię głównego nurtu, psychologię krytyczną i neuronaukę, aż po ruch otwartej nauki.

„Zachwycająca książka, pełna zaskakujących i wnikliwych odpowiedzi na nurtujące pytania. Obejmuje całą psychologię i nauki o umyśle. Lektura obowiązkowa.”

prof. Michael S. Gazzaniga, Uniwersytet Kalifornijski w Santa Barbara, autor Istoty człowieczeństwa

„Giganci psychologii to angażująca i często prowokująca książka, pełna fascynujących spostrzeżeń wybitnych badaczy, których praca znacząco przyczyniła się do rozwoju psychologii. Każdy zainteresowany przeszłością, teraźniejszością lub przyszłością psychologii, powinien niezwłocznie przeczytać tę książkę.”

prof. Daniel L. Schacter, Uniwersytet Harvarda, autor Siedmiu grzechów pamięci

„Wspaniała książka – fascynujące szkice biograficzne, przenikliwe i mądre wywiady. Gorąco polecam psychologom, studentom i szerokiemu gronu czytelników.”

prof. Henry „Roddy” Roediger, Uniwersytet Waszyngtona w St. Louis, redaktor „Science of Memory Concepts”

„Giganci psychologii to zbiór odkrywczych i inspirujących wywiadów z czołowymi psychologami o szerokich zainteresowaniach badawczych – od heurystyk po genetykę behawioralną. Ich kariery, przedstawione w postaci zajmujących historii, poprzedzają dogłębne dyskusje na temat ich wkładu naukowego i poglądów na takie współczesne zagadnienia jak replikacja, otwarta nauka, sztuczna inteligencja i znaczenie badań psychologicznych w życiu codziennym. Polecam wszystkim, którzy martwią się, dokąd zmierza psychologia w XXI wieku oraz studentom, którzy chcą kroczyć tą fascynującą ścieżką.”

Prof. Trevor W. Robbins, Universytet Cambridge, współautor The neurobiology of addiction

„Myślę, że książka ta może być ważną kapsułą czasu dla przyszłych pokoleń, gdyż oferuje spojrzenie na psychologów i dyscyplinę, jakimi były na początku XXI wieku.”

prof. Lisa Osbeck, Uniwersytet Zachodniej Georgii

„Doniosłe przemyślenia liderów psychologii zawarte w książce, stanowią niezwykle użyteczny i oryginalny wkład w naszą dziedzinę.”

prof. James E. Alcock, Uniwersytet Yorku, Kanada, autor Parapsychology – Science Or Magic?

„Wywiady są naprawdę udane. Świadczą o bardzo dobrym przygotowaniu Witkowskiego i jego dogłębnej znajomości tematu. Oświecająca podróż przez współczesny świat psychologii. Książka niesie za sobą orzeźwiające perspektywy, a także optymizm, gdyż jak kilkakrotnie w niej stwierdzono, zwłaszcza wśród młodych naukowców, rozpoczynających dopiero swoją karierę, świadomość koniecznej zmiany jest już bardzo wyraźna. Zobaczymy, czy psychologia spłonie w płomieniach ogromnej krytyki, której jest poddawana, czy też podniesie się, jak feniks z popiołów, uzbrojona w lepsze metody badawcze. Niezwykle imponująca lektura, która momentami przyprawia o gęsią skórkę i dostarcza ważnych impulsów do przemyśleń.”

Rouven Schaefer, „Skeptiker”

„Nowa książka Tomasza Witkowskiego Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku dostarcza intrygującego spojrzenia na obecny stan psychologii, jej problemy i możliwe rozwiązania oraz nadzieje na przyszłość.

Spotkałam kilku rozmówców Witkowskiego, ale teraz czuję, że spędziłam z nimi więcej czasu i lepiej ich znam. I wiele się od nich nauczyłam. Jeśli chcesz spotkać się z tymi psychologami i poznać aktualny stan psychologii, ta książka jest na to świetnym sposobem. Unikalne podejście Witkowskiego zaowocowało czytelną, zabawną i bardzo pouczającą książką. Gorąco polecam.”

Harriet Hall, Science-Based Medicine

„Tomasz Witkowski okazuje się sprawnym rozmówcą, bardzo kompetentnym i dobrze poinformowanym w kwestiach psychologicznych i filozoficznych.”

Prof. Michael Heap, redaktor naczelny „Skeptical Intelligencer”

Chciał się na mnie zemścić…

Danucie śmierć Darka wyszła na dobre – zdobyła duże zasoby pieniędzy, rozkręca właśnie swoje centrum terapeutyczne, pewnie niedługo założy swoją rodzinę, tak jak to planowała, a nieświadomi pacjenci będą prowadzeni przez zaburzoną osobę, która igra z ich psychiką.

Danuta jest psychologiem, psychoterapeutą dzieci, młodzieży i dorosłych. Prowadzi swoją praktykę, pracuje z osobami cierpiącymi z powodu zaburzeń odżywiania, zaburzeń emocjonalnych, problemów z radzeniem sobie w sytuacjach kryzysowych, trudności adaptacyjnych, trudności w budowaniu i utrzymaniu satysfakcjonujących relacji.

Pół roku temu, jej partner i nasz przyjaciel popełnił samobójstwo. Byli razem od 5 lat, rok temu wzięli ślub. W ostatnim roku u naszego przyjaciela zauważyliśmy zmiany – stał się bardziej skryty, przytył, mniej o siebie dbał. Widzieliśmy, że ma problemy, ale nie chciał o nich mówić, zbywał nas, bagatelizował. Myśleliśmy, że ma na to wpływ 5-letnie staranie się o dziecko z Danutą, może jest to chwilowe pogorszenie nastroju w związku z izolacją. Jednak informacja o jego samobójstwie zdruzgotała nas doszczętnie.

Czy psycholog, psychoterapeuta, osoba, która żyje z doradzania i pomagania osobom w kryzysie psychicznym może nie zauważyć, że najbliższa osoba, z którą mieszka, żyje, podróżuje, rozmawia, ma depresję?

W toku różnych spraw okazało się, że Danuta prowadziła domową psychoterapię z Darkiem. Wyciągała z niego traumy z dzieciństwa, rozkładała na czynniki pierwsze relacje z jego rodzicami. Podzieliła się z nami różnymi faktami o Darku, o jego dzieciństwie, o których my nie wiedzieliśmy, nie wiedziała tego również mama Darka. Swymi działaniami doprowadziła do odsunięcia Darka od najbliższych przyjaciół, rodziny. Podważyła jego relacje z najważniejszymi osobami – mamą i ojcem. Danuta miała świadomość złego stanu psychicznego Darka.

Danuta pochodzi z niezwykle katolickiej rodziny, uczęszczała do katolickich szkół, rodzice są niezwykle bogobojni. Kościół co niedziela, przyjaźnie z miejscowym proboszczem. Na psychologię poszła, ponieważ, jak to sama przyznawała „chciała rozwiązać swoje własne problemy”. Nie jest to w sumie nic dziwnego, wiele osób po to wybiera psychologię.

Danuta poznała Darka poprzez portal randkowy. Na pierwszym spotkaniu, po krótkim spotkaniu na kawę zaprosiła go do swojego domu, gdzie zaproponowała mu seks połączony z biciem i duszeniem. Darek miał ją drapać paznokciami, dusić, uderzać. Było to dla niego dość szokujące i krępujące, ale jednocześnie nie odmówił. Tak zaczął się ten związek według relacji naszego przyjaciela Darka.

Z tej relacji dość szybko przeszli do etapu starań o dziecko, które było marzeniem Danuty. Darek na to przystał, może pragnął stabilizacji? Na pierwszy rzut oka wyglądali na dobraną parę – Danuta miała podobne zainteresowania, obiecywała, że dziecko nie wpłynie na życie Darka. W toku starań okazało się, że Darek ma duże problemy z płodnością. Jako, że Darek pochodzi z dość majętnej rodziny, to pokrywał koszty zabiegów in vitro i innych związanych z leczeniem. Co ciekawe, na samym początku starań Danuta trzykrotnie mówiła Darkowi, że jest w ciąży, że zrobiła test, po czym po 2 miesiącach urządzała scenę płaczu, że właśnie poroniła. Nie było to jednak możliwe – Darek był praktycznie całkowicie bezpłodny. Nie mógł począć dziecka naturalnie, in vitro było robione z plemników pobranych operacyjnie z jądra. Darek się tym bardzo przejmował, przeżywał. Zabiegi in vitro, inseminacje trwały nieprzerwanie przez cały okres związku. Danuta nie była w stanie pogodzić się z brakiem możliwości posiadania dziecka, jednocześnie nie chciała zakończyć związku z Darkiem. Wielokrotnie deklarowała, że odpuszcza już temat. Obiecywała Darkowi, że jeśli kolejna próba in vitro się nie powiedzie, to zakończą starania, zaczną podróżować, otworzą pensjonat, Darek będzie przewodnikiem górskim, a Danuta otworzy małe centrum terapeutyczne w górach. Brzmi to jak bajka wymyślona przez 10-letnie dziecko, ale Darek w nią głęboko wierzył. Ta wizja pięknej sielankowej przyszłości przysłoniła mu racjonalne myślenie. Danuta wszczepiła w psychikę Darka tę wizję bardzo głęboko.

Ślub cywilny był bardzo skromny, została zaproszona jedynie garstka najbliższych osób. Na ślubie było widać, że Darek nie czuje się komfortowo, że ma problemy, jednak nadal o nich nie mówił. Na pytanie, dlaczego teraz ten ślub odpowiadał, że tylko ze względów formalnych, bo starają się o kolejne dofinansowanie do in vitro.

Dzień przed samobójstwem Darek próbował się skontaktować z moim mężem, około 3 w nocy. Rano wyszedł do pracy. Z nagrania z miejsca pracy wynikało, że wszedł do sklepu, w którym pracował, przez godzinę pisał smsy z telefonu, łapał się za głowę, załamywał ręce, szlochał. Odkładał telefon, podnosił się, znowu siadał. Wykonał połączenie trwające około 5 minut. Po godzinie wyszedł. Podjął kolejną próbę skontaktowania się z moim mężem, niestety mąż miał wyciszony telefon. Zadzwonił więc do naszego przyjaciela i powiedział, żeby do niego przyjechał, bo zaraz popełni samobójstwo. Przyjaciel ruszył w drogę, niestety nie zdążył – znalazł Darka powieszonego. Mój mąż dojechał na miejsce ok. godz. 10:00. O tej samej godzinie dotarła Danuta i pierwsze słowa, jakie wypowiedziała, to było „chciał się na mnie zemścić”.

Mąż zadzwonił do miejsca pracy Darka i poprosiło o przejrzenie monitoringu. Stąd też się dowiedzieliśmy, że Darek przez godzinę siedział z telefonem, pisał wiadomości i dzwonił. Po pierwszym szoku mąż wziął do ręki telefon Darka i przejrzał ostatnią korespondencję. Okazało się, że od rana wymienił kilkadziesiąt wiadomości z Danutą. Pisał, że chce rozwodu, że ten związek nie ma sensu, że się wyprowadza. 5-minutowe połączenie również było do Danuty. Mąż stojąc z telefonem Darka w ręku wprost zapytał Danuty, czy ma pomysł, z kim Darek pisał przez cały poranek – Danuta powiedziała, że nie wie, że nie miała z nim rano kontaktu, po czym wyrwała mężowi z ręki telefon.

Tego samego dnia Danuta nie znalazła czasu na spotkanie z mamą Darka, która na wieść o śmierci syna przyjechała z drugiego końca Polski. Według jej słów: „poszła na dwa spotkania ze swoim terapeutą”. Dodatkowo w dniu śmierci Darka zachowywała się dość nietypowo, jak na osobę, której zmarł kochany mąż. Nie weszła do domu, siedziała na ganku, nie płakała, nie rozpaczała, jedynie patrzyła beznamiętnym spojrzeniem jakby zastanawiając się co się stało. Podczas rozmowy ze mną powiedziała, że „najbardziej boi się teraz wejść do domu i że nie będzie mogła tu spać”. Wydało mi się to nietypowe, ale pomyślałam, że jest w traumie.

Trauma Danuty nie trwała długo, tego samego dnia zajęła się wyciąganiem pieniędzy z konta Darka. Nie uczestniczyła również w sprawach związanych z pogrzebem, jak mówiła – „ma spotkania u swojego terapeuty”. Warta uwagi jest też postawa Danuty na pogrzebie, drobne gesty jakie wykonywała, zakładanie nogi na nogę, podpieranie brody ręką nad trumną, krzyżowanie rąk i przestępowanie z nogi na nogę. Wyglądała na głęboko zamyśloną, a nawet zirytowaną. Ze stypy wyszła po godzinie, razem z całą swoją rodziną oznajmiając tylko, że odda telefon Darka jak się skończy sprawa spadkowa.

Na żadnym etapie nie zgodziła się na pokazanie telefonu Darka, pomimo, że numer i urządzenie było własnością mamy Darka. Rozpoczęła walkę o spadek po mężu, wyprzedawanie jego rzeczy. Wynajęła adwokata.

W ciągu 6 miesięcy od śmierci Darka przeszła metamorfozę, zajęła się promocją swojego centrum terapeutycznego, gdzie nadal pracuje się jako specjalista od leczenia depresji i zaburzeń. Aktywnie prowadzi centrum terapeutyczne dla dzieci.

Danuta jest osobą głęboko zaburzoną, bez uczyć wyższych. Taka osoba zajmuje się pomaganiem innym po tym, jak doprowadziła swoimi czynami i zaniechaniem do samobójstwa męża. W toku rozmów ze znajomymi Darka okazało się, że skutecznie izolowała go od wielu osób. Izolowała go od znajomych, którym urodziło się dziecko oraz od osób, które sugerowały Darkowi, że te starania o dziecko zaszły za daleko. Odcinała go od kontaktów z rodziną. W ostatnim roku Darek bardzo niechętnie odwiedzał swoją mamę, mimo, że miał z nią zawsze dobry kontakt. W rozmowie z przyjacielem z dzieciństwa Darek przyznał, że nie chce mieć dziecka ze spermy dawcy, ale Danuta naciskała. Pomimo jego niechęci i sprzeciwu w klinice leczenia niepłodności rozpoczęła proces inseminacji spermą dawcy. Po drugiej próbie Darek postawił ultimatum – albo on, albo dalsze próby. Był w złym stanie psychicznym. Danuta obiecała, że kolejnej próby nie będzie. Na podstawie korespondencji SMS z telefonu Darka podejrzewamy, że złamała tę obietnicę, a Darek się o tym dowiedział i to był trigger do samobójstwa.

Cała historia nadal nie daje nam spokoju. O tym przypadku rozmawialiśmy nawet ze znanym psychiatrą, który na podstawie opisu sytuacji ocenił, że Danuta ma duże problemy psychiczne. Oglądał również jej zdjęcia, poprosił o dokładne opisanie gestów podczas pogrzebu. Jego opinia tylko potwierdziła nasze obawy, że Danuta jest osobą głęboko zaburzoną. Nieobecne, zimne spojrzenie, wyuczone zachowania nieadekwatne do sytuacji (choćby reakcja na śmierć męża, chłód emocjonalny), zlekceważenie stanu psychicznego Darka, a nawet pogłębianie jego depresji nieudanymi sesjami psychoterapeutycznymi.

Danucie śmierć Darka wyszła na dobre – zdobyła duże zasoby pieniędzy, rozkręca właśnie swoje centrum terapeutyczne, pewnie niedługo założy swoją rodzinę, tak jak to planowała, a nieświadomi pacjenci będą prowadzeni przez zaburzoną osobę, która igra z ich psychiką. Z prawnego punktu sytuacja jest bez wyjścia. Dwóch prawników oceniło, że nic nie możemy zrobić. Czy są jakiekolwiek narzędzia, żeby odebrać terapeucie prawo do wykonywania zawodu?

Artykuł jest bezpośrednią relacją znajomych ofiary opisywanych wydarzeń. Szczegóły i dane osobowe zostały zmienione. Wszelka zbieżność z konkretnymi wydarzeniami i osobami mogą być wyłącznie przypadkowe.

Jeśli masz myśli samobójcze, uzyskasz pomoc dzwoniąc na jeden z podanych numerów.

Antydepresyjny Telefon Forum Przeciw Depresji – tel. 22 594 91 00 (obowiązuje opłata jak za standardowe połączenie),

Telefon Zaufania dla Osób Dorosłych w Kryzysie Emocjonalnym – tel. tel. 116 123 (połączenie bezpłatne),

Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży – tel. 116 111 (bezpłatnie, całodobowo, 7 dni w tygodniu).

ITAKA – Antydepresyjny Telefon Zaufania – tel. 22 484 88 01 (opłata jak za standardowe połączenie),

Linia wsparcia dla osób po stracie bliskich – tel. 800 108 108 (połączenie bezpłatne),

Infolinia dla dzieci, młodzieży, rodziców i nauczycieli – tel. 800 080 222 (całodobowo, połączenie bezpłatne).

POSTY O PODOBNEJ TEMATYCE:

Psychoterapia z M.

Nigdy nie pójdę na terapię

Podróż w jedną stronę

Gadał dziad do obrazu, a obraz ani razu

Nie oceniam źle swojej terapeutki…

Taka sobie zwykła historia psychoterapeutyczna…

Czy każdy potrzebuje terapeuty – pomoc czy przemysł?

O psychoterapii wolno rozmawiać – zadecydował Sąd. Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej

Psychoterapia w Sądzie Najwyższym. Gdzie kończy się szukanie sprawiedliwości a zaczyna kompromitacja?

Czat Czwórki o psychoterapii – podcast PR 4

Zawracanie statku głupców – mój najnowszy felieton w Plus Minus Rzeczpospolita

W pułapce psychoterapii – rozmowa w miesięczniku „Moje zdrowie”


Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. Moja powieść „Defekt” to historia zdolnego młodego człowieka, jego związków i kolejnych terapii – o tym, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Eutanazja – za czy przeciw? Debata

22 listopada 2021 roku we Wrocławiu odbyła się debata poświęcona eutanazji zorganizowana przez Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów. Moim adwersarzem w debacie był Jacek Tabisz, wiceprezes PSR. Podczas rozmowy staraliśmy się znaleźć odpowiedzi na szereg pytań. Dlaczego samobójstwo jest uznawane za zło? Czy człowiek nie mogący odebrać sobie życia rzeczywiście jest wolnym człowiekiem? Czy sens życia zawiera się w przedłużaniu go za wszelką cenę, czy też bardziej sensownym jest świadome nadawanie czasowych ram własnej egzystencji? Czy działając na rzecz społeczeństwa i humanizmu powinniśmy zabiegać również o wolność decydowania o własnej śmierci, czy też raczej winniśmy za wszelką cenę przywoływać do świata żywych tych, którzy chcą z życia zrezygnować? Czy eutanazja powinna być udzielana każdemu, kto chce odejść z tego świata, czy tylko nieuleczalnie i przewlekle chorym? Czy obok sytuacji takich, jak mocne fizyczne cierpienie, paraliż, bolesne zabiegi, powodem do eutanazji może być także ostra depresja, czy inna choroba psychiczna? Kto i na jakich zasadach powinien przyznawać prawo do eutanazji, jeśli w danym kraju eutanazja stanie się legalna?

Wpisy o podobnej tematyce

Czy da się zapobiegać samobójstwom

Zapobieganie samobójstwom a nauka kultu cargo

Porozmawiajmy o prawie do samobójstwa

Komputer zrozumie samobójcę

Samobójstwo – kolejna ogromna porażka psychologii


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Epistemologia subtraktywna, czyli dodawanie przez odejmowanie – zapraszam na wykład

Już za kilka dni, 5 stycznia 2022 roku o godz. 18:00 na zaproszenie Akademickiego Towarzystwa Myśli Konserwatywnej wygłoszę wykład otwarty online na mój ulubiony temat. Wykład odbędzie się online poprzez platformę MS Teams i potrwa około godzinę. Następnie planowana jest dyskusja. Aby zostać dodanym do zespołu, należy wypełnić formularz:  https://forms.office.com/r/4FAbKeUrJA

Co ma wspólnego patologiczne zbieractwo z nauką? Kiedy dodawanie przez odejmowanie ma sens? Czy potrzebujemy 130 konstruktów teoretycznych żeby nakłonić ludzi do mycia rąk? Co to jest nauka śmieciowa i jak wiele jej produkujemy? Kto sprzątał w świątyni nauki w starożytności? Po co William z Ockham wymyślił swoją brzytwę? Jak poradzić sobie z wykładniczym przyrostem wiedzy? Czym jest epistemologia subtraktywna? Co uniemożliwia nam realizację w nauce zasady „mniej znaczy więcej”? Na te i wiele innych pytań postara się podczas swojego wykładu odpowiedzieć psycholog, pisarz i sceptyk, dr Tomasz Witkowski.

Zapraszam do wysłuchania wykładu i udziału w dyskusji. Wykład nie będzie rejestrowany.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Każdy jest trochę schizofrenikiem – moja rozmowa z Robertem Plominem w najnowszym numerze FOCUSA

W najnowszym, świątecznym numerze magazynu Focus skrót mojej rozmowy z Robertem Plominem pt.: Każdy jest trochę schizofrenikiem. Zapraszam do lektury!

Tomasz Witkowski: Profesorze Plomin, z publikacją swojej książki Matryca. Jak DNA programuje nasze życie? zwlekałeś 30 lat. Dlaczego?

Robert Plomin: Sądzę, że gdybym napisał Matrycę 30 lat temu, kiedy mi pierwszy raz to zaproponowano, zostałbym ukrzyżowany. Reakcja byłaby bardzo wroga, bo dominujący pogląd głosił, że genetyka jest zła, natomiast dobre jest podejście głoszące prymat środowiska. Jednak w ciągu kolejnych 30 lat zostały zgromadzone ogromne ilości danych, które przekonały większość naukowców do wagi genetyki. Uważam, że obecnie mamy do czynienia z o wiele większą akceptacją dla bardziej zróżnicowanego poglądu, który uznaje znaczenie czynników zarówno genetycznych, jak i środowiskowych. Ponadto stanowczo sprzeciwiałbym się poglądowi, że „środowisko jest dobre, a genetyka zła”. Nie wydaje mi się, żeby genetyka była w stanie kiedykolwiek spowodować takie szkody, jakie wyrządził determinizm środowiskowy (enwironmentalizm).

Czy możesz podać przykład takich szkód?

Pomyślmy o poglądach obowiązujących jeszcze 30-40 lat temu, kiedy w podręcznikach czytało się, że schizofrenię wywołują działania matki w ciągu kilku pierwszych lat życia: trening czystości, karmienie piersią, tego typu rzeczy. Obwinianie matki jest niesamowicie złe – wyobraź sobie, że twoje dziecko kończy właśnie 20 lat, zostaje u niego zdiagnozowana schizofrenia, a lekarze mówią ci, że to wszystko jest efektem twojego postępowania wobec dziecka w pierwszych latach jego życia. Większość teorii środowiskowych zakłada obwinianie rodziców, a to jest niewłaściwe. Nie ma dowodów na to, że postępowanie rodziców we wczesnym dzieciństwie wywołuje schizofrenię. Wręcz przeciwnie, istnieją silne dowody na to, że jedną z głównych przyczyn tego, dlaczego niektórzy ludzie zapadają na schizofrenię, natomiast inni nie, są kwestie genetyczne.

Czy chcesz przez to powiedzieć, że to bardzo popularne przekonanie, rozpowszechnione szczególnie wśród psychoterapeutów, że wczesne dzieciństwo jest decydujące dla tego jacy jesteśmy wkraczając w dorosłość to jest mit? Wydaje mi się, że taki pogląd był popularny w psychoterapii jakieś 20-30 lat temu, ale psychologia kliniczna dość mocno się zmieniła. Stała się o wiele bardziej biospołeczna, uznając wpływy biologiczne i genetyczne. Początkowo psychologowie kliniczni byli oporni wobec tych koncepcji, z tych samych powodów, dla których obecnie największą przeszkodę stanowią specjaliści od kształcenia – ponieważ w znacznym stopniu nie wierzą w genetykę. W psychologii klinicznej błędnie uważano, że jeżeli coś zawiera w sobie element genetyczny, to odbiera pracę psychologom klinicznym – a to z tego względu, że jeśli jakiś problem ma podłoże genetyczne, to nic nie można z nim zrobić. I to właśnie jest złe rozumienie genetyki – jeżeli mówimy, że coś ma przyczynę genetyczną, to nie znaczy, że nic nie da się z tym zrobić. Wręcz przeciwnie, może się okazać, że istnieją możliwości, aby zrobić więcej. Jeżeli można zidentyfikować konkretne ryzyko związane z czynnikiem genetycznym, być może da się to wykorzystać do zwiększenia szans na leczenie.

Dalszą część tej rozmowy można przeczytać w najnowszym numerze magazynu FOCUS lub w mojej najnowszej książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku.”

KUP KSIĄŻKĘ

Giganci psychologii to wyjątkowy zbiór pogłębionych wywiadów, do których autor zaprosił najbardziej wpływowych współczesnych psychologów. Rozmowy przeprowadzone pod koniec dekady, która wstrząsnęła psychologią, umożliwiają wgląd w kontrowersje trawiące tę dziedzinę i zderzenie wizji tego, czym psychologia jest dzisiaj i co przyniesie jej przyszłość.

Rozmówcy otwarcie poruszają temat kryzysu w psychologii, badają jego przyczyny, konsekwencje oraz sposoby przezwyciężenia. Omawiają również wyzwania, które stoją przed tą dziedziną, swoje osiągnięcia i doświadczenia, które ukształtowały ich światopogląd.

Wśród rozmówców znaleźli się pionierzy, którzy ukształtowali psychologię taką, jaką znamy dzisiaj, reprezentujący szeroki zakres specjalizacji, od badań naukowych po praktykę zdrowia psychicznego, psychologię głównego nurtu, psychologię krytyczną i neuronaukę, aż po ruch otwartej nauki.

„Zachwycająca książka, pełna zaskakujących i wnikliwych odpowiedzi na nurtujące pytania. Obejmuje całą psychologię i nauki o umyśle. Lektura obowiązkowa.”

prof. Michael S. Gazzaniga, Uniwersytet Kalifornijski w Santa Barbara, autor Istoty człowieczeństwa

„Giganci psychologii to angażująca i często prowokująca książka, pełna fascynujących spostrzeżeń wybitnych badaczy, których praca znacząco przyczyniła się do rozwoju psychologii. Każdy zainteresowany przeszłością, teraźniejszością lub przyszłością psychologii, powinien niezwłocznie przeczytać tę książkę.”

prof. Daniel L. Schacter, Uniwersytet Harvarda, autor Siedmiu grzechów pamięci

„Wspaniała książka – fascynujące szkice biograficzne, przenikliwe i mądre wywiady. Gorąco polecam psychologom, studentom i szerokiemu gronu czytelników.”

prof. Henry „Roddy” Roediger, Uniwersytet Waszyngtona w St. Louis, redaktor „Science of Memory Concepts”

„Giganci psychologii to zbiór odkrywczych i inspirujących wywiadów z czołowymi psychologami o szerokich zainteresowaniach badawczych – od heurystyk po genetykę behawioralną. Ich kariery, przedstawione w postaci zajmujących historii, poprzedzają dogłębne dyskusje na temat ich wkładu naukowego i poglądów na takie współczesne zagadnienia jak replikacja, otwarta nauka, sztuczna inteligencja i znaczenie badań psychologicznych w życiu codziennym. Polecam wszystkim, którzy martwią się, dokąd zmierza psychologia w XXI wieku oraz studentom, którzy chcą kroczyć tą fascynującą ścieżką.”

Prof. Trevor W. Robbins, Universytet Cambridge, współautor The neurobiology of addiction

„Myślę, że książka ta może być ważną kapsułą czasu dla przyszłych pokoleń, gdyż oferuje spojrzenie na psychologów i dyscyplinę, jakimi były na początku XXI wieku.”

prof. Lisa Osbeck, Uniwersytet Zachodniej Georgii

„Doniosłe przemyślenia liderów psychologii zawarte w książce, stanowią niezwykle użyteczny i oryginalny wkład w naszą dziedzinę.”

prof. James E. Alcock, Uniwersytet Yorku, Kanada, autor Parapsychology – Science Or Magic?

„Wywiady są naprawdę udane. Świadczą o bardzo dobrym przygotowaniu Witkowskiego i jego dogłębnej znajomości tematu. Oświecająca podróż przez współczesny świat psychologii. Książka niesie za sobą orzeźwiające perspektywy, a także optymizm, gdyż jak kilkakrotnie w niej stwierdzono, zwłaszcza wśród młodych naukowców, rozpoczynających dopiero swoją karierę, świadomość koniecznej zmiany jest już bardzo wyraźna. Zobaczymy, czy psychologia spłonie w płomieniach ogromnej krytyki, której jest poddawana, czy też podniesie się, jak feniks z popiołów, uzbrojona w lepsze metody badawcze. Niezwykle imponująca lektura, która momentami przyprawia o gęsią skórkę i dostarcza ważnych impulsów do przemyśleń.”

Rouven Schaefer, „Skeptiker”

„Nowa książka Tomasza Witkowskiego Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku dostarcza intrygującego spojrzenia na obecny stan psychologii, jej problemy i możliwe rozwiązania oraz nadzieje na przyszłość.

Spotkałam kilku rozmówców Witkowskiego, ale teraz czuję, że spędziłam z nimi więcej czasu i lepiej ich znam. I wiele się od nich nauczyłam. Jeśli chcesz spotkać się z tymi psychologami i poznać aktualny stan psychologii, ta książka jest na to świetnym sposobem. Unikalne podejście Witkowskiego zaowocowało czytelną, zabawną i bardzo pouczającą książką. Gorąco polecam.”

Harriet Hall, Science-Based Medicine

„Tomasz Witkowski okazuje się sprawnym rozmówcą, bardzo kompetentnym i dobrze poinformowanym w kwestiach psychologicznych i filozoficznych.”

Prof. Michael Heap, redaktor naczelny „Skeptical Intelligencer”

Tama została przerwana

Najnowszy numer FORUM AKADEMICKIEGO zamieścił skrót rozmowy, którą przeprowadziłem z prof. Brianem Nosekiem, dyrektorem Center for Open Science, inicjatorem i koordynatorem wielu projektów replikacyjnych uznanym w 2015 r. przez „Nature” za jednego z 10 najbardziej wpływowych naukowców świata, rozmawia Tomasz Witkowski. Prezentowana poniżej rozmowa jest fragmentem dłuższego wywiadu, którego pełen zapis znajduje się w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku” Wydawnictwo Bez Maski, Wrocław, 2021. Tłumaczenie Magdalena Wajda-Kacmajor.

Tama została przerwana

Dzięki internetowi i mediom społecznościowym o wiele łatwiej wyjrzeć poza bańkę własnej dziedziny nauki i stwierdzić: „O rany, w biomedycynie też mają z tym problem. O, w ekonomii także. Zaraz, zaraz. A czy jest jakaś dziedzina, której on nie dotyka?”

Tama została przerwana 1

Tomasz Witkowski: Profesorze Nosek, jesteś jednym z najbardziej znanych na świecie propagatorów ruchu na rzecz otwartej nauki, który angażuje się w zwiększanie jej transparentności. Co skłoniło Cię do tak znaczącego zaangażowania się w poprawę metod badawczych i współpracy pomiędzy naukowcami?

Brian A. Nosek: Moje zainteresowanie tymi kwestiami rozpoczęło się podczas studiów, kiedy uczęszczałem na kurs z metod badawczych prowadzony przez Alana Kazdina. Było to w okolicach roku 1997, a wykładowca kazał nam czytać artykuły publikowane w latach 60. i 70. przez Boba Rosenthala, Tony’ego Greenwalda, Jacoba Cohena i Paula Meehla, którzy opisywali wyzwania takie jak brak obiektywizmu publikacji, brak replikacji oraz wskazywali rozwiązania dla tych problemów. Na przykład: próbujmy powtarzać większą liczbę badań, zwiększmy znaczenie badań. W tych artykułach wspominano nawet o wstępnej rejestracji badań. Dla studenta końcówki lat 90. szokującą była świadomość, że w metodologii na te problemy i rozwiązania zwraca się uwagę już od trzydziestu lat, lecz nic się nie zmienia. Dlaczego? Podobnie jak inne pokolenia studentów odbywaliśmy długie dyskusje po wykładach lub spotykaliśmy się w barze i rozmawialiśmy o tym, w jaki sposób zmienilibyśmy system, gdyby tylko nadarzyła się taka sposobność. Oczywiście, wówczas nie mieliśmy szansy na przeprowadzanie żadnych istotnych zmian, ale zainteresowanie tymi sprawami zakorzeniło się w moim sposobie myślenia o badaniach, które prowadziliśmy w laboratorium.

Czytaj więcej klikając TUTAJ lub całą rozmowę w książce:

KUP KSIĄŻKĘ

Giganci psychologii to wyjątkowy zbiór pogłębionych wywiadów, do których autor zaprosił najbardziej wpływowych współczesnych psychologów. Rozmowy przeprowadzone pod koniec dekady, która wstrząsnęła psychologią, umożliwiają wgląd w kontrowersje trawiące tę dziedzinę i zderzenie wizji tego, czym psychologia jest dzisiaj i co przyniesie jej przyszłość.

Rozmówcy otwarcie poruszają temat kryzysu w psychologii, badają jego przyczyny, konsekwencje oraz sposoby przezwyciężenia. Omawiają również wyzwania, które stoją przed tą dziedziną, swoje osiągnięcia i doświadczenia, które ukształtowały ich światopogląd.

Wśród rozmówców znaleźli się pionierzy, którzy ukształtowali psychologię taką, jaką znamy dzisiaj, reprezentujący szeroki zakres specjalizacji, od badań naukowych po praktykę zdrowia psychicznego, psychologię głównego nurtu, psychologię krytyczną i neuronaukę, aż po ruch otwartej nauki.

„Zachwycająca książka, pełna zaskakujących i wnikliwych odpowiedzi na nurtujące pytania. Obejmuje całą psychologię i nauki o umyśle. Lektura obowiązkowa.”

prof. Michael S. Gazzaniga, Uniwersytet Kalifornijski w Santa Barbara, autor Istoty człowieczeństwa

„Giganci psychologii to angażująca i często prowokująca książka, pełna fascynujących spostrzeżeń wybitnych badaczy, których praca znacząco przyczyniła się do rozwoju psychologii. Każdy zainteresowany przeszłością, teraźniejszością lub przyszłością psychologii, powinien niezwłocznie przeczytać tę książkę.”

prof. Daniel L. Schacter, Uniwersytet Harvarda, autor Siedmiu grzechów pamięci

„Wspaniała książka – fascynujące szkice biograficzne, przenikliwe i mądre wywiady. Gorąco polecam psychologom, studentom i szerokiemu gronu czytelników.”

prof. Henry „Roddy” Roediger, Uniwersytet Waszyngtona w St. Louis, redaktor „Science of Memory Concepts”

„Giganci psychologii to zbiór odkrywczych i inspirujących wywiadów z czołowymi psychologami o szerokich zainteresowaniach badawczych – od heurystyk po genetykę behawioralną. Ich kariery, przedstawione w postaci zajmujących historii, poprzedzają dogłębne dyskusje na temat ich wkładu naukowego i poglądów na takie współczesne zagadnienia jak replikacja, otwarta nauka, sztuczna inteligencja i znaczenie badań psychologicznych w życiu codziennym. Polecam wszystkim, którzy martwią się, dokąd zmierza psychologia w XXI wieku oraz studentom, którzy chcą kroczyć tą fascynującą ścieżką.”

Prof. Trevor W. Robbins, Universytet Cambridge, współautor The neurobiology of addiction

„Myślę, że książka ta może być ważną kapsułą czasu dla przyszłych pokoleń, gdyż oferuje spojrzenie na psychologów i dyscyplinę, jakimi były na początku XXI wieku.”

prof. Lisa Osbeck, Uniwersytet Zachodniej Georgii

„Doniosłe przemyślenia liderów psychologii zawarte w książce, stanowią niezwykle użyteczny i oryginalny wkład w naszą dziedzinę.”

prof. James E. Alcock, Uniwersytet Yorku, Kanada, autor Parapsychology – Science Or Magic?

„Wywiady są naprawdę udane. Świadczą o bardzo dobrym przygotowaniu Witkowskiego i jego dogłębnej znajomości tematu. Oświecająca podróż przez współczesny świat psychologii. Książka niesie za sobą orzeźwiające perspektywy, a także optymizm, gdyż jak kilkakrotnie w niej stwierdzono, zwłaszcza wśród młodych naukowców, rozpoczynających dopiero swoją karierę, świadomość koniecznej zmiany jest już bardzo wyraźna. Zobaczymy, czy psychologia spłonie w płomieniach ogromnej krytyki, której jest poddawana, czy też podniesie się, jak feniks z popiołów, uzbrojona w lepsze metody badawcze. Niezwykle imponująca lektura, która momentami przyprawia o gęsią skórkę i dostarcza ważnych impulsów do przemyśleń.”

Rouven Schaefer, „Skeptiker”

„Nowa książka Tomasza Witkowskiego Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku dostarcza intrygującego spojrzenia na obecny stan psychologii, jej problemy i możliwe rozwiązania oraz nadzieje na przyszłość.

Spotkałam kilku rozmówców Witkowskiego, ale teraz czuję, że spędziłam z nimi więcej czasu i lepiej ich znam. I wiele się od nich nauczyłam. Jeśli chcesz spotkać się z tymi psychologami i poznać aktualny stan psychologii, ta książka jest na to świetnym sposobem. Unikalne podejście Witkowskiego zaowocowało czytelną, zabawną i bardzo pouczającą książką. Gorąco polecam.”

Harriet Hall, Science-Based Medicine

„Tomasz Witkowski okazuje się sprawnym rozmówcą, bardzo kompetentnym i dobrze poinformowanym w kwestiach psychologicznych i filozoficznych.”

Prof. Michael Heap, redaktor naczelny „Skeptical Intelligencer”

Umysł ucieleśniony

Współczesne odkrycia prowadzą do odrzucenia koncepcji człowieka jako opakowania dla skomplikowanego komputera. Okazuje się bowiem, że to opakowanie jest nie mniej ważne niż sam komputer.

Nie sposób przecenić wkładu Kartezjusza w rozwój nowożytnej filozofii i nauki. Jego poglądy kształtują nasze dzisiejsze zachowania nawet w tak prozaicznych, a jednocześnie niezwykle istotnych kwestiach, jak dostosowywanie się do zaleceń związanych z ograniczaniem rozprzestrzeniania się pandemii Covid-19. Wykazał to niedawno kognitywista Heng Li z Southwest University w Chinach. Podzielił on badanych mieszkańców Wuhanu na dwie grupy, z których jedna zapoznawała się z tekstem przekonującym do kartezjańskiego dualistycznego rozumienia ciała i umysłu, a druga z nowoczesnym, opartym na wynikach badań poglądem głoszącym, że umysł i ciało stanowią jedność, ściśle na siebie oddziałując.

Czytaj dalej klikając TUTAJ

Polityka 50.2021 (3342) z dnia 07.12.2021; Nauka i cywilizacja; s. 60 Oryginalny tytuł tekstu: „Umysł zjednoczony”


Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Moje audycje w radiu 357

W tym roku kilkakrotnie uczestniczyłem w audycjach radia 357 prowadzonych przez red. Patrycjusza Wyżgę oraz red. Krzysztofa Tubilewicza. Rozmowy odbywały się w cyklu Patronautyka. Ponieważ nie ma tam osobnych linków do poszczególnych audycji, dla zainteresowanych wysłuchaniem przedstawiam poniżej spis tych, w których uczestniczyłem.

Patronautyka 05.12.21, 142’ Nauki przyrodnicze na pierwszym planie

Patronautyka 01.08.21, 120’ Nauka w służbie zdrowiu psychicznemu

Rozmawiamy o tym co sprawia, że psychiatria i psychologia wciąż bywają wkładane między bajki. To krzywdzące nie tylko dla ekspertów, ale i dla potrzebujących wsparcia. W pierwszej godzinie wizyta w gabinecie doktora Edwarda Krzemińskiego, psychiatry z ponad 50-letnim doświadczeniem. Później psycholog Tomasz Witkowski. Obaj specjaliści nie unikną rozmowy o pewnym konflikcie między swoimi środowiskami. W międzyczasie Paulina, współtwórczyni inicjatywy „Idź Pobiegaj,” która również odkłamuje krzywdzące stereotypy.

Patronautyka 21.03.21, 121’ Zmierzyć mądrość

Dr Tomasz Witkowski (psycholog) o ilorazie mądrości, prof. Piotr Nowak (Instytut Matematyki PAN) o symetrii wszystkich symetrii.

Podcasty rozmów można odnaleźć na stronie, do której prowadzi link poniżej zamieszczonego obrazka Patronautyki.


Zakazana psychologia, t. I – okładka

O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »

Tryptyk haniebny – okładka

Szarlatani nie narodzili się w XXI wieku. W powieści „Tryptyk haniebny” cofam się do czternastowiecznej Europy Środkowej, do pracowni alchemika, który obiecuje kamień filozoficzny, i pytam, czy to poszukiwanie doskonałości, czy genialne oszustwo.

Przeczytaj prolog (PDF)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

IV edycja FakeHunter Challenge

Na początku grudnia tego roku odbyła się kolejna edycja konkursu FakeHunter Challenge organizowana przez Polską Agencję Prasową. Miałem zaszczyt wystąpić w charakterze jednego z ekspertów, którego organizatorzy zaprosili do rozmów i dyskusji. Aby obejrzeć rozmowę ze mną kliknij na obrazek poniżej.

O konkursie mówiło i pisało obszernie Radio Opole. Aby przeczytać więcej, kliknij na logo radia.

Więcej na temat samego konkursu oraz linki do rozmów z pozostałymi ekspertami po klilknięciu na logo konkursu.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Psychologia: „jak żyć” kontra badania doświadczeń – w Klubie Trójki

Dzisiaj możemy powiedzieć, że psychologia jest obecna właściwie w każdej dziedzinie naszego życia. I wydaje się, że potrzebujemy psychologów do interpretacji rzeczywistości, do dowiedzenia się także prawdy o sobie. Ale czy dla wszystkich psychologia jest prawdziwą nauką? 

O psychologii, jej dylematach i kontrowersjach z nią związanych w „Klubie Trójki” Michalina Szymborska rozmawiała z psychologiem dr. Tomaszem Witkowskim, pisarzem, publicystą i epistemologiem psychologii (badacz relacji między poznawaniem i poznaniem a rzeczywistością). Jej gość znany jest przede wszystkim z krytyki psychologii jako dyscypliny i jako praktyki, czemu daje wyraz w swoich publikacjach. Jednym z przedmiotów jego krytyki jest terapia oparta na tzw. syndromie dorosłych dzieci alkoholików (DDA), jest zdecydowanym krytykiem neuroprogramowania lingwistycznego (NLP), skrytykował również wartość naukową i praktyczną testów projekcyjnych. Jest za to zwolennikiem zastosowań nowych technologii i sztucznej inteligencji w psychologii.

  • Mimo swojego krytycznego podejścia dr Witkowski uznaje psychologię za naukę;
  • Czy psychologia ma moc predykcyjną? Wszak od wielu lat mówi się o tzw. kryzysie powtarzalności w psychologii;
  • Gilotyna Hume’a, czyli nauka nie może formułować tzw. sądów powinnościowych.

Pytanie podstawowe: czy psychologia jest nauką?

– W mojej ocenie, mimo całej mojej krytyki tej dziedziny, uważam, że psychologia jest nauką. Za paranaukę w kategoriach filozofii nauki przyjmuje się takie dziedziny, w których dokonuje się pewnej refleksji filozoficznej nad rzeczywistością, najczęściej bez danych empirycznych. I tu moglibyśmy mówić o czasach filozofów greckich, o koncepcjach fizyki Arystotelesa, o pewnych dzisiejszych koncepcjach kosmologicznych – tłumaczy dr Tomasz Witkowski. – Natomiast psychologia jest nauką, jeśli posługuje się aparatem empirycznym. Ale bardzo często bywa też pseudonauką: dziedziną, która udaje, że ma pewne osiągnięcia empiryczne, że ma dowody empiryczne, w rzeczywistości nie prowadząc badań. Jednak uważam, że psychologia jest nauką – stwierdza.

Czytaj dalej i słuchaj podcastu audycji klikając TUTAJ


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Jakie wyzwania stoją przed psychologią?

Psychologia jest dziś popularna jak nigdy dotąd. Psychologowie wypowiadają się często w mediach, prowadzą popularne profile w sieciach społecznościowych, pracują jako terapeuci. Jednocześnie też coraz częściej mówi się o głębokim kryzysie w psychologii, zwłaszcza dotyczącym jej naukowych podstaw i przełożenia na praktykę. Jakie wyzwania stoją przed współczesną psychologią? I jak jej kondycja przekłada się na nasze życie?

Te problemy będące w znacznej mierze tematem mojej nowej książki omawiamy w podcaście audycji z cyklu Człowiek 2.0 prowadzonej przez Jana Stradowskiego. Zapraszam do wysłuchania!

Więcej o książce tutaj:

Moja nowa książka już w przedsprzedaży!


Giganci psychologii – okładka

Rozmowy z wybitnymi psychologami naszych czasów o przeszłości i przyszłości ich dziedziny zebrałem w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Moja nowa książka już w przedsprzedaży!

Niezmiernie miło mi poinformować, że polskojęzyczna wersja mojej najnowszej książki już wkrótce trafi do rąk czytelników.

Przedsprzedaż rozpoczyna się 2 listopad 2021 roku TUTAJ

Oficjalna premiera książki 30 listopada 2021 roku.

Giganci psychologii to wyjątkowy zbiór pogłębionych wywiadów, do których autor zaprosił najbardziej wpływowych współczesnych psychologów. Rozmowy przeprowadzone pod koniec dekady, która wstrząsnęła psychologią, umożliwiają wgląd w kontrowersje trawiące tę dziedzinę i zderzenie wizji tego, czym psychologia jest dzisiaj i co przyniesie jej przyszłość.

Rozmówcy otwarcie poruszają temat kryzysu w psychologii, badają jego przyczyny, konsekwencje oraz sposoby przezwyciężenia. Omawiają również wyzwania, które stoją przed tą dziedziną, swoje osiągnięcia i doświadczenia, które ukształtowały ich światopogląd.

Wśród rozmówców znaleźli się pionierzy, którzy ukształtowali psychologię taką, jaką znamy dzisiaj, reprezentujący szeroki zakres specjalizacji, od badań naukowych po praktykę zdrowia psychicznego, psychologię głównego nurtu, psychologię krytyczną i neuronaukę, aż po ruch otwartej nauki.

„Zachwycająca książka, pełna zaskakujących i wnikliwych odpowiedzi na nurtujące pytania. Obejmuje całą psychologię i nauki o umyśle. Lektura obowiązkowa.”

prof. Michael S. Gazzaniga, Uniwersytet Kalifornijski w Santa Barbara, autor Istoty człowieczeństwa

„Giganci psychologii to angażująca i często prowokująca książka, pełna fascynujących spostrzeżeń wybitnych badaczy, których praca znacząco przyczyniła się do rozwoju psychologii. Każdy zainteresowany przeszłością, teraźniejszością lub przyszłością psychologii, powinien niezwłocznie przeczytać tę książkę.”

prof. Daniel L. Schacter, Uniwersytet Harvarda, autor Siedmiu grzechów pamięci

„Wspaniała książka – fascynujące szkice biograficzne, przenikliwe i mądre wywiady. Gorąco polecam psychologom, studentom i szerokiemu gronu czytelników.”

prof. Henry „Roddy” Roediger, Uniwersytet Waszyngtona w St. Louis, redaktor „Science of Memory Concepts”

„Giganci psychologii to zbiór odkrywczych i inspirujących wywiadów z czołowymi psychologami o szerokich zainteresowaniach badawczych – od heurystyk po genetykę behawioralną. Ich kariery, przedstawione w postaci zajmujących historii, poprzedzają dogłębne dyskusje na temat ich wkładu naukowego i poglądów na takie współczesne zagadnienia jak replikacja, otwarta nauka, sztuczna inteligencja i znaczenie badań psychologicznych w życiu codziennym. Polecam wszystkim, którzy martwią się, dokąd zmierza psychologia w XXI wieku oraz studentom, którzy chcą kroczyć tą fascynującą ścieżką.”

Prof. Trevor W. Robbins, Universytet Cambridge, współautor The neurobiology of addiction

„Myślę, że książka ta może być ważną kapsułą czasu dla przyszłych pokoleń, gdyż oferuje spojrzenie na psychologów i dyscyplinę, jakimi były na początku XXI wieku.”

prof. Lisa Osbeck, Uniwersytet Zachodniej Georgii

„Doniosłe przemyślenia liderów psychologii zawarte w książce, stanowią niezwykle użyteczny i oryginalny wkład w naszą dziedzinę.”

prof. James E. Alcock, Uniwersytet Yorku, Kanada, autor Parapsychology – Science Or Magic?

„Wywiady są naprawdę udane. Świadczą o bardzo dobrym przygotowaniu Witkowskiego i jego dogłębnej znajomości tematu. Oświecająca podróż przez współczesny świat psychologii. Książka niesie za sobą orzeźwiające perspektywy, a także optymizm, gdyż jak kilkakrotnie w niej stwierdzono, zwłaszcza wśród młodych naukowców, rozpoczynających dopiero swoją karierę, świadomość koniecznej zmiany jest już bardzo wyraźna. Zobaczymy, czy psychologia spłonie w płomieniach ogromnej krytyki, której jest poddawana, czy też podniesie się, jak feniks z popiołów, uzbrojona w lepsze metody badawcze. Niezwykle imponująca lektura, która momentami przyprawia o gęsią skórkę i dostarcza ważnych impulsów do przemyśleń.”

Rouven Schaefer, „Skeptiker”

„Nowa książka Tomasza Witkowskiego Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku dostarcza intrygującego spojrzenia na obecny stan psychologii, jej problemy i możliwe rozwiązania oraz nadzieje na przyszłość.

Spotkałam kilku rozmówców Witkowskiego, ale teraz czuję, że spędziłam z nimi więcej czasu i lepiej ich znam. I wiele się od nich nauczyłam. Jeśli chcesz spotkać się z tymi psychologami i poznać aktualny stan psychologii, ta książka jest na to świetnym sposobem. Unikalne podejście Witkowskiego zaowocowało czytelną, zabawną i bardzo pouczającą książką. Gorąco polecam.”

Harriet Hall, Science-Based Medicine

„Tomasz Witkowski okazuje się sprawnym rozmówcą, bardzo kompetentnym i dobrze poinformowanym w kwestiach psychologicznych i filozoficznych.”

Prof. Michael Heap, redaktor naczelny „Skeptical Intelligencer”


Giganci psychologii – okładka

Rozmowy z wybitnymi psychologami naszych czasów o przeszłości i przyszłości ich dziedziny zebrałem w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

PO RÓWNO – rozmowa

Rozmowa z red. Radosławem Grucą (Reset Obywatelski): dlaczego psychoterapia nie monitoruje szkód, czemu kwestionuję syndrom DDA i kto decyduje, które odchylenie od normy jest chorobą.

O czym rozmawialiśmy

Rozmowę z red. Radosławem Grucą zaczęliśmy od zapowiadanych wtedy „Gigantów psychologii” i wywiadu z badaczem inteligencji, a potem przeszliśmy do mojego głównego zarzutu wobec psychoterapii. W medycynie skutki uboczne leczenia są monitorowane standardowo, w psychoterapii prawie wcale. Zanim zaczniemy pomagać ludziom, powinniśmy sprawdzić, czy im nie szkodzimy – to po prostu zasada primum non nocere. Tymczasem wielu praktyków nie widzi powodu, by uczyć się nowych metod, skoro starych nauczyli się raz i stosują je z zamkniętymi oczami.

Pytany przez widza, dorosłe dziecko alkoholika, wyjaśniam, dlaczego kwestionuję „syndrom DDA”. Nie istnieje żadne narzędzie, które pozwoliłoby odróżnić osobę z tym syndromem od osoby bez niego – poza własną deklaracją. To jak ze znakiem zodiaku: jeśli wierzę, że jestem Bykiem, nikt mi tego nie wyperswaduje, ale też nikt nie potrafi tego sprawdzić. Działa tu efekt horoskopowy – ogólne opisy pasują do niemal każdego.

Mówimy też o tym, co dostrzegają psychologowie krytyczni, choć nie ze wszystkim się z nimi zgadzam: psychoterapia bywa narzędziem przystosowywania jednostek do norm kulturowych. Inteligencja i aktywność seksualna rozkładają się podobnie, według krzywej Gaussa, ale geniusz intelektualny budzi podziw, a skrajna aktywność seksualna – etykietę „seksoholika” i skierowanie na terapię. To kultura, a nie nauka, decyduje, które odchylenie od normy uznamy za chorobę.

O syndromach, których nie da się zmierzyć, piszę w „Zakazanej psychologii”, a o skutkach ubocznych terapii w „Psychoterapii bez makijażu”.

Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania rozmowy, którą dla telewizji internetowej Reset Obywatelski przeprowadził ze mną redaktor Radosław Gruca.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Rozmowa w Radiu LUZ

Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą dla Radia LUZ przeprowadzili ze mną Aleksandra Sycz i Paweł Chlastacz. Rozmawiamy m. in. o dobrostanie psychicznym, samorozwoju i zdrowiu psychicznym.

Nagranie rozmowy:


Zakazana psychologia, t. I – okładka

O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Pokolenie bez pamięci

Pokolenie bez pamięci. Czy my jesteśmy takim pokoleniem, a może będą nim nasze dzieci? I nie chodzi o pamięć historyczną narodu, ale o zwykłe, codzienne funkcjonowanie, w którym zalewani jesteśmy falą różnych informacji, co powoduje, że coraz mniej musimy korzystać z własnych, zachowanych informacji, a nie korzystać z tego co można wyciągnąć z przestrzeni publicznej.

Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania programu wyemitowanego przez TVP Kultura 23 września 2021 roku w cyklu „Co dalej?”, w którym wraz z Agatonem Kozińskim i red. Piotrem Goćkiem próbowaliśmy odpowiedzieć na powyższe pytania. Aby obejrzeć kliknij na obrazek poniżej.

Posty o podobnej tematyce:

Ocalić od zapomnienia

Pamięć – Higiena Umysłu

Łatwo wszczepić fałszywe wspomnienia – rozmowa w trójce


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.