Skuteczność terapii mających zapobiegać samobójstwom jest niestety bardzo niska. Lepsze okazują się metody proste, wręcz oczywiste.
W grudniu 2020 r. opublikowano metaanalizę obejmującą 50 lat badań nad skutecznością różnych form interwencji mających zapobiegać samobójstwom i samookaleczeniom. Zespół badaczy pod kierownictwem Kathryn Fox z University of Denver i Xieyininga Huanga z Florida State University przeanalizował 1125 najbardziej poprawnych metodologicznie badań, jakie przeprowadzono na ten temat w ostatnim półwieczu, uwzględniając m.in. interwencję kryzysową, psychoterapię psychodynamiczną, wsparcie rówieśnicze, opiekę w ramach społeczności, farmakoterapię, hospitalizację, metody kontroli zewnętrznej, podejścia behawioralne i poznawcze, psychoterapię dialektyczno-behawioralną i inne eklektyczne metody psychoterapeutyczne.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Zapraszam do lektury nowego artykułu napisanego wspólnie z Maciejem Zatońskim, a poświęconego mało znanemu efektowi nocebo. Artykuł ukazał się właśnie w portalu Science-Based Medicine.
We hear very often about the benefits of auto-suggestion (a.k.a. placebos) in medicine, but much less about their risks and harms.
When Mr A. finally reached the Emergency Department of his local hospital. “Please, please help… I swallowed all of my pills” he mumbled to the attending nurse. An empty, unlabelled medicine box dropped from his hands only seconds before he collapsed on the hospital floor. The staff immediately started the required emergency procedures. The twenty-six-year-old male appeared very pale and apathetic but was still in limited verbal contact. He managed to explain to the emergency room staff that as a clinical trial participant, he took 29 remaining tablets of an unknown experimental therapeutic investigated as a potential treatment for depression. His impulsive decision to commit suicide was soon followed by a reflection that he is not ready to die just yet. As he realised that his life might be about to end, he asked his neighbour to take him to the nearest hospital. Initial examinations revealed severe hypotension. His blood pressure was 80/40 mmHg and dropping, and his heart rate was elevated to 110 beats per minute. He was shivering and breathing rapidly. To prevent the blood pressure from falling even more, he was immediately given an intravenous infusion of 0.9% solution of sodium chloride. Over the next 4 hours, he received over 6 litres of intravenous fluids, which only partially helped to stabilise his blood pressure. The patient was still lethargic and apathetic. During the attempts to stabilise his condition, the staff has tried to learn more about the experimental treatment he was taking. It quickly turned out that he was indeed a participant of a registered clinical trial investigating new treatments for depression, however…he was in the placebo control group! In less than 15 minutes from informing Mr A about being in the placebo arm, his heart rate and blood pressure returned to normal, and he has recovered from his lethargic state. Luckily there was no permanent kidney damage caused by the administration of life-saving fluids.
Podjęta 12 lat temu decyzja o apostazji ze środowiska psycho-biznesu, to jest… tfu! przepraszam,rezygnacja ze wsparcia i pomocy, okazała się najlepszą decyzją w moim życiu.
Mam 39 lat. Zajmuję się obsługą klienta. Nie jest to może praca moich marzeń, za to tzw. ciepła posadka, która pozwala mi spokojnie żyć i rozwijać się na miarę moich możliwości i potrzeb. Rodziny nie założyłam, ale to był mój własny wybór. Mieszkam z dwoma kotami w jednej z podwarszawskich miejscowości. Zainteresowania mam typowo mieszczańskie: ćwiczę jogę, czytam książki, chodzę do teatru. Może nie żyję tak, jak to sobie wymarzyłam w dzieciństwie, ale na szczęście nie mam większych powodów do zmartwień.
Prowadzę zdrowy tryb życia. Nie piję, nie palę, nie jem mięsa. Nigdy nie brałam narkotyków, nawet nigdy nie paliłam marihuany, upiłam się może ze dwa razy w życiu, gdy byłam młodą dziewczyną. Nigdy nie złamałam prawa, nie licząc mandatu za przejście na czerwonym świetle przez pustą ulicę. Nawet nigdy nie ściągałam na klasówce :-). Nie jestem towarzyska, ale myślę, że w jakiś sposób jestem lubiana przez osoby z mojego otoczenia.
Nigdy – proszę mi wybaczyć ekshibicjonizm, ale tylko podążam za kryteriami diagnostycznymi ICD i DSM – nie podejmowałam przypadkowych, a tym bardziej niebezpiecznych zachowań seksualnych, nigdy nikogo nie pobiłam, nie licząc bójek z bratem w dzieciństwie, nie samookaleczałam się, poza nieudolnymi epizodami z czasów nastoletnich. Mieliśmy okazję spotkać się osobiście przy okazji promocji Pana książki. Miał Pan możliwość zobaczyć mnie i przekonać się (taką mam przynajmniej nadzieję ;-)), że nie sprawiam wrażenia osoby nienormalnej.
Zdarza się, że spotykam się z tzw. informacją zwrotną, o którą nigdy nie proszę. Słyszę wówczas o sobie, że jestem cicha i spokojna, aż za spokojna, ot taka „grzeczna dziewczynka”, która pewnie nic w życiu nie przeżyła.
Dlaczego o tym piszę? Otóż dlatego, że osoby, które odbierają mnie w podobny sposób, nie zdają sobie sprawy, że tak naprawdę jestem psychopatką i socjopatką, w dodatku gwałconą przez własnego ojca!
Uspokajam, że nikt mnie nie gwałcił, ani w żaden inny sposób nie molestował. Ale ktoś mi to zasugerował 20 lat temu, a ja niestety uwierzyłam. I obawiam się, że konsekwencje tego faktu będę ponosić do końca życia.
Uprzedzam, że moja historia może wydawać się niewiarygodna, miejscami przypominać tani serial, niestety wydarzyła się naprawdę.
Trudno jest mi to wszystko wyznać nawet Panu, który już zapewne niejedno widział i słyszał.
Zwyczajnie wstydzę się, że pozwoliłam tak bardzo zrujnować sobie życie, mimo całej mojej obecnej wiedzy i świadomości, że to nie ja powinnam się wstydzić. Nie dysponuję żadnymi dowodami, ufam, że uwierzy mi Pan na słowo.
Myślę, że to, co odegrało jedną z głównych ról w tej historii, było moje pochodzenie społeczne. Rzadko mówi się w Polsce o kwestiach klasowych w kontekście psychoterapii, a szkoda, bo fakt, że byłam dziewczyną z niewykształconej wiejskiej rodziny odegrał w tej historii znaczącą rolę.
Zdaję sobie sprawę, że mój wygląd i język, którym się posługuję, mogą wprowadzać w błąd, natomiast zapewniam Pana, że to jedynie pozory.
Przedstawiciele psycho-biznesu kompletnie nie rozumieli świata, w którym żyłam, niektórzy jawnie kpili lub twierdzili, ze opisuję sceny z „Konopielki”. Tymczasem to nie była żadna „Konopielka”, myślę, że wiele domów w Polsce wyglądało podobnie jak mój, ale to nie mieściło się w głowach warszawskich terapeutek
Rodzice nie mieli wykształcenia, przyjechali do Warszawy za chlebem, znaleźli pracę w nieistniejących już fabrykach-molochach. Hotel robotniczy, dużo alkoholu, szybki seks, szybka ciąża, szybki ślub, potem pogarda, nienawiść i wyładowywanie frustracji na dzieciach.
W wyniku jakiejś dziwacznej kompilacji genów, urodziłam się dzieckiem inteligentnym, uzdolnionym literacko i plastycznie. Może dlatego nauczyciele nie reagowali, gdy przychodziłam do szkoły głodna, brudna czy chora. Inna sprawa, że w tej szkole było sporo takich dzieci, a nauczyciele w latach dziewięćdziesiątych chyba jeszcze nie byli nauczeni uważać czy reagować na ewidentne przejawy przemocy stosowanej wobec dziecka (czy coś się zmieniło pod tym względem?). Pamiętam bilans dziesięciolatka, gdy lekarka przy całej klasie zwyzywała mnie od brudasów, bo miałam czarne od próchnicy zęby. Nie wdając się w szczegóły, szkoła podstawowa już na zawsze pozostanie dla mnie synonimem piekła.
Bardzo się ucieszyłam, gdy dzięki piątkom na świadectwie zostałam przyjęta do najlepszego liceum w powiecie dla dzieci miejscowych prominentów. Myślałam, że rozpocznę życie od nowa. Tymczasem stanęłam obok moich koleżanek z inteligenckich rodzin i nie wiedziałam, o czym one mówią. Byłam jak sparaliżowana, nie umiałam nawiązać żadnej relacji. Przerwy spędzałam siedząc sama w ławce i czekając na kolejną lekcję. Czułam się jak ostatnie dziwadło i już nie byłam prymusem. Kładłam się co wieczór z naiwną nadzieją, że ranek nie nadejdzie. Rano z trudem wstawałam z łóżka. Drałowałam cztery kilometry do szkoły, rozmyślając o samobójstwie. Uczyłam się coraz gorzej, bolały mnie złośliwe uwagi nauczycieli, świat rówieśników oglądałam jak przez szybę, bałam się do kogokolwiek odezwać. W ten sposób minęły dwa lata.
Już od paru lat mówiło się o czymś takim jak depresja. W czasopismach ukazywały się artykuły w stylu: Drogi nastolatku, jeśli źle się czujesz, masz myśli samobójcze, niezwłocznie skontaktuj się ze specjalistą. Czułam, że to o mnie, uznałam, że to choroba. W telewizji tak mówili. Depresja to choroba, lecz chorobę. Zaznaczam, że mówimy o czasach, gdy internet pozostawał jeszcze drogą i ekskluzywną zabawką wykształconych ludzi z dużych miast. Ja nie miałam do Internetu żadnego dostępu. W szkole na informatyce zgłębiałam tajniki programu DOS. Zadzwoniłam pod znaleziony w książce telefonicznej telefon zaufania dla dzieci i młodzieży, zapytałam, gdzie i w jaki sposób mogę wyleczyć się z depresji. Niesympatyczna kobieta po drugiej stronie linii wyśmiała moją autodiagnozę, tłumacząc, że to żadna depresja, tyko typowe problemy okresu dojrzewania. Dała mi jednak namiary na ośrodek w Warszawie, świadczący bezpłatne usługi psychoterapeutyczne dla młodzieży. Pojechałam tam w tajemnicy przed rodzicami i tak zaczęła się moja przygoda z psycho-biznesem.
Dziewczyna, która mnie przyjęła miała dwadzieścia parę lat, kazała mówić do siebie po imieniu, możliwe że była jeszcze studentką. Nie wzbudziło to moich podejrzeń, bo nie wiedziałam wtedy jeszcze, że istnieje taki zawód jak psychoterapeuta i że trzeba do niego w jakiś sposób się przygotować. Myślałam, że wystarczy skończyć psychologię, aby leczyć pacjentów. Zaczęłam nieskładnie opowiadać o sobie, tłumaczyć, że czuję się inna. „Nie jesteś inna! Jesteś taka sama! – usłyszałam od pani psycholog – Masz dwie ręce, dwie nogi i świetną figurę. Ja tam nie widzę, żebyś się różniła od swoich rówieśników!”
W podobny sposób zbiła wszystkie moje argumenty, rozwiązując każdy problem. W dodatku dziwnie się uśmiechała i traktowała mnie jak małe dziecko, mimo że wkrótce miałam skończyć osiemnaście lat.
Bardziej zależało mi na lekach, w końcu byłam chora. Depresja to choroba. Lecz chorobę. Tak mówili w telewizji. Byłam pewna, że pod wpływem leków wyzdrowieję. Psycholożka była innego zdania, ale zgodziła się umówić mnie na konsultację z psychiatrą. Lekarka nie zdiagnozowała u mnie żadnej choroby, ale przepisała Bioxetin i Xanax (do dziś zastanawiam się czemu, skoro nie miałam stanów lękowych). Arbitralnie orzekła, że uzdrowić mnie może jedynie bliska relacja z rodzicami, w ramach tej „terapii”, ojciec miał być obecny podczas każdej wizyty i miałam o wszystkim mówić w jego obecności. Było to dla mnie bardzo krępujące, ale nie przyszło mi do głowy, że mogę nie wyrazić na to zgody, zwłaszcza, że to on miał płacić za leki. Powiedziałam mu o tej wizycie. Zareagował agresją, jakbym zrobiła coś bardzo złego, ale pojechał ze mną do poradni.
Ze względu na splot nieprzyjemnych wydarzeń w domu i w szkole, podjęłam próbę samobójczą, w wyniku czego trafiłam do szpitala psychiatrycznego na oddział dla dzieci i młodzieży. Ordynator nie stwierdził u mnie żadnych zmian świadczących o chorobie czy zburzeniach osobowości, nawet nie przepisał leków. Miałam pobyć miesiąc na oddziale i odpocząć. Pozostali pacjenci bardzo zdziwili się, że to mój pierwszy pobyt, dla większości to był któryś z rzędu, wytłumaczyli mi zatem, bym nie oczekiwała jakiejkolwiek pomocy ze strony personelu. Oni tu olewają, a nie pomagają, usłyszałam. Mimo to, podobało mi się tam bardzo, samo odseparowanie od rodziców zadziałało uzdrawiająco. Codziennie mogłam się myć pod prysznicem, a jedzenie szpitalne było o niebo lepsze niż to w rodzinnym domu. No i po raz pierwszy w życiu poczułam się całkiem dobrze wśród swoich rówieśników. Sama pseudoterapia polegała głównie na interpretowaniu rysunków, relaksacji i słuchaniu muzyki poważnej.
Podczas jednej z takich relaksacyjnych sesji rozpłakałam się, pierwszy raz od bardzo dawna. Terapeutka spytała, co się stało. Ja użyłam niefortunnej metafory, która w konsekwencji wywróciła moje życie do góry nogami. Powiedziałam, szlochając: „Czuję się tak, jakby mnie zgwałcił własny ojciec”. Dla mnie to było oczywiste, że użyłam metafory. Byłam nastolatką, egzaltowaną, skorą do przesady, jak to nastolatka! Tymczasem pracujące w duecie terapeutki wpadły w jakiś – nie wiem jak to nazwać – trans, natchnienie, wizję i zasypały mnie gradem dodatkowych pytań. Po 5 minutach dla wszystkich (to była sesja grupowa) stało się jasne, że w dzieciństwie gwałcił mnie ojciec. To było jakieś zbiorowe szaleństwo, któremu i ja w jakiś sposób uległam. Z początku zaprzeczałam, ale wszyscy zaczęli mnie przekonywać, że ta historia to brakujący element układanki, praprzyczyna moich problemów. Moja współlokatorka powiedziała, że czasem krzyczę przez sen. – Kto tak krzyczy? – perorowała w uniesieniu terapeutka – Małe dziecko krzywdzone przez bliską osobę! „Ale ja dla mojego ojca jestem małą dziewczynką”. „ A do czego jest mu potrzebna ta mała dziewczynka?”. Każdy mój argument na „nie” okazywał się argumentem na „tak”. Doprowadziła mnie tym do spazm. Nie płakałam, ja ryczałam jak małe dziecko.
Bardzo chciałam z kimś o tym porozmawiać, ale polityka oddziału była taka, że terapeuci nie rozmawiali z pacjentami na osobności. O kazirodczych gwałtach został poinformowany ordynator.
Dowiedziałam się, że w sytuacji nadużycia seksualnego (słowo stało się ciałem), będę jeździć na terapię do swojej terapeutki (tej młodej dziewczyny, którą widziałam raptem parę razy). Najbliższy wolny termin miała za 7-10 dni. Dłużej miałam czekać na konsultację ginekologiczną, mającą na celu ustalenie, czy do owych gwałtów rzeczywiście dochodziło. Dla nastolatki, która właśnie „dowiedziała się”, że w dzieciństwie gwałcił ją ojciec, to była cała wieczność. Nikt z personelu nie chciał ze mną na ten temat rozmawiać. „Nie prowadzimy terapii indywidualnej,” powtarzano jak mantrę.
Teraz myślę sobie, że gdyby jakaś dorosła osoba usiadła ze mną na godzinę lub dwie i pozwoliła mi się wyciszyć, albo gdybym chociaż mogła wyjść i obejść szpital kilka razy dookoła (oddział był zamknięty), obudziłabym się z tego amoku (wiem, że to gdybanie). Tymczasem przeżyłam spore załamanie nerwowe, zamiast rozmową leczone zastrzykami. Pozostali pacjenci odseparowali się ode mnie i wcale im się nie dziwię, bo otumaniona cierpieniem i lekami kompletnie traciłam panowanie nad sobą. Dla nastolatki tak samotnej jak ja to był koniec świata. W akcie desperacji zadzwoniłam do wychowawczyni ze szkoły i o wszystkim jej opowiedziałam (poważy błąd). Czując, że wariuję poprosiłam o wypis. Odmówiono mi. Ponieważ bardzo chciałam się stamtąd wydostać, podjęłam desperacki krok i złamałam regulamin, by zostać usuniętą dyscyplinarnie. Otóż pocięłam sobie rękę, co wcześniej było dla mnie taką abstrakcją jak lot na księżyc. „Pocięłam” to za dużo powiedziane, nie miałam czym. Zbiłam fajansowy kubek i podrapałam sobie nim przedramię. Cel osiągnęłam. Wyrzucili mnie.
Uprzedzałam, że moja historia może się wydawać niewiarygodna, wspominałam też o kwestiach klasowych. Teraz o tym. Okazało się, że mój ojciec wpadł na genialny pomysł, że skoro jestem chora na głowę (wstyd na całą wieś), nie będę na razie chodzić do szkoły. Zawiadomił dalszą rodzinę, że jestem chora psychicznie. Podsłuchałam, jak moja matka tłumaczyła swojej siostrze, że ze mnie nic nie będzie, bo (cytat dokładny) „To już jest czub”. Tytuł Pana artykułu (cytuję z pamięci, może niedokładnie) Czy jest coś, czego rodzice nie zrobią dla swojego dziecka? traktuję w tym kontekście jak upiorny żart.
Szkoła z entuzjazmem przystała na pomysł mojego ojca, właśnie skończyłam osiemnaście lat i spokojnie mogli się mnie pozbyć. Nie z powodu absencji czy wyników w nauce – semestr zaliczyłam. Zrobili to „dla mojego dobra”. Pamiętam słowa dyrektorki: ”Tatuś pozwala ci nie chodzić do szkoły. Cieszysz się?”.
Co potem? Dwa i pół roku jałowej walki o normalne życie i godność. Wydzwanianie do rozmaitych instytucji. Pukanie do wszelkich możliwych drzwi. Nieudane próby powrotu do szkoły. Słuchanie, że jestem chora (jeden „specjalista” z telefonu zaufania zdiagnozował psychozę), niedowierzanie, dobre rady w stylu: Porozmawiaj z rodzicami, wyjedź w góry. Trzy kolejne bezsensowne hospitalizacje na przełomie jednego roku, tym razem na oddziałach dla dorosłych (opisywać chyba nie muszę). Faszerowanie mnie najróżniejszymi lekami, które nie działały. Zaczęłam wykradać matce papierosy (wcześniej nie paliłam), ciąć sobie ręce ( na szczęście dosyć szybko z tego zrezygnowałam). Kolejne diagnozy: osobowość dyssocjalna, osobowość chwiejna emocjonalnie, problem rozwoju osobowości. Fakty były niezaprzeczalne: Nie uczyłam się, nie pracowałam, oskarżałam ojca o gwałty, nie nawiązywałam relacji z rówieśnikami, mówiłam źle o własnej matce (a przecież rodzina jest najważniejsza), do tego chwiejny obraz samej siebie i inne kryteria diagnostyczne o wartości zdecydowanie (moja opinia) horoskopowej. Przez cały ten czas spotykałam się ze swoją studentką/absolwentką psychologii, która mnie „leczyła” udzielając rad typu: zmień dietę, zapisz się na aerobik, weź aromatyczną kąpiel przy świecach. Nie przyjmowała do wiadomości, że w domu mogę umyć się co najwyżej w misce, zjeść kanapkę z salcesonem i zastanawiać się nad tym, czy będę miała w tym miesiącu na podpaski, czy znów włożę sobie w majtki toaletowy papier.
Nikt mi nie wierzył. Moja opowieść najwidoczniej (wiem, że to spore uproszczenie) nie wpisywała się w gazetowe narracje o nastolatku, który „zachorował”, a następnie dzięki psychoterapii, lekom i wsparciu najbliższych „wyzdrowiał”.
Oczywiście spotkałam w międzyczasie całe armie najróżniejszych „pomagaczy”, zwolenników i przeciwników leków, zwolenników i przeciwników diagnoz, ludzi powołujących się na Boga i diabła, takich, co znali odpowiedzi na wszystkie pytania i udzielali rad rozwiązujących wszystkie moje problemy (Bądź sobą, uwierz w siebie, znajdź sobie chłopaka). Każdy mówił co innego. Większość była zdania, że najodpowiedniejszym dla mnie miejscem jest szpital psychiatryczny. Słysząc, że tam byłam, załamywali ręce, pytając: Ale dlaczego tak krótko?
Maturę zdałam w tajemnicy przed ojcem i matką, załatwiając sobie indywidualne nauczanie w szkole przy ośrodku socjoterapii. Mogłam przyjeżdżać tylko wtedy, kiedy chciałam, więc najczęściej nie przyjeżdżałam wcale. Nie miałam zeszytów i książek. Na szczęście zostały mi te, z których uczyłam się w pierwszym liceum o całkiem przyzwoitym poziomie. Ojciec zlitował się i pozwolił mi studiować. Niestety na studia nie miałam szansy się dostać. I nie przemawia przeze mnie brak wiary w siebie czy fałszywa skromność. Po trzech latach niechodzenia do szkoły nie umiałam nic. Maturę zdałam fuksem. To było jak wygrana w totolotka, trafił się jedyny temat, który umiałam całkiem dobrze. Zapisałam się na studia pedagogiczne na podrzędnej uczelni. Z pocałowaniem ręki przyjmowali tam wszystkich.
Po trzech latach opisanej wyżej szarpaniny moje osiemnastoletnie koleżanki z uczelni wydawały mi się małymi dziewczynkami, z którymi nie bardzo miałam o czym rozmawiać. Ojciec nadal sprawował kontrolę. Matka na każdym kroku udowadniała mi, ze uważa mnie za „czuba”.
Na czwartym roku przeżyłam kolejne załamanie, ujawniła się u mnie padaczka skroniowa. Zapisałam się na dzienny oddział leczenia depresji (oczywiście w tajemnicy przed rodzicami, którzy nie przyjmowali do wiadomości, że znów mogę zostać „czubem”). Na takich oddziałach czyta się swój życiorys. Cieszyłam się, że wreszcie będę mogła ujawnić swoje tajemnice, naiwnie wierzyłam, że mnie to wyzwoli.
Gdy kończyłam czytać swoją historię, terapeutka wpadła w histerię krzycząc coś w stylu, że takie osoby jak ja nie powinny w ogóle być przyjmowane na takie oddziały. Nawet nie pozwoliła mi przeczytać życiorysu do końca. Uczestnicy terapii za aprobatą pani psycholog (certyfikat Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego) bardzo agresywnie zareagowali, twierdząc, że napisałam to tylko po to, żeby zrobić na nich wrażenie. Kobieta bojkotowała każdą moją wypowiedź, robiła jakieś aluzje, wbijała szpile. Wyjaśniła w grupie, że zgłosiłam się na oddział, bo jest mi to potrzebne do pracy (pojęcia nie mam, do jakiej pracy). Na szczęście ja już byłam wtedy inną osobą, pewną siebie (przynajmniej pozornie) i jasno wyrażającą swoje zdanie.
Terapeutka obrała sobie zatem za cel inną osobę, kobietę w ciężkiej depresji. Grupa jak stado cieląt zwróciła się przeciwko niej. Pamiętam, że było takie zadanie, każdy od każdego miał otrzymać na piśmie informację zwrotną. Ta kobieta otrzymała kartkę z samymi wyzwiskami. Kogo i z czego to miało wyleczyć, do dziś mnie to zastanawia. Nie wiem, dlaczego tam zostałam. Chyba po tych wszystkich życiowych doświadczeniach, nie umiałam odróżnić dobra od zła. Poza tym nie miałam dokąd pójść i chciałam udowodnić tym ludziom, że nie jestem taka zła i wykolejona, za jaką uważała mnie terapeutka. W dużej mierze mi się to udało, ale to była skórka niewarta wyprawki, pyrrusowe zwycięstwo.
Opuściłam oddział okaleczona psychicznie, ze smutną konkluzją, że w oczach ludzi już na zawsze pozostanę „czubem”, dlatego jedyne, co mogę zrobić, to udawać kogoś innego albo żyć samotnie.
Pracę magisterską obroniłam jako pierwsza na roku. Chciałam jak najszybciej wyprowadzić się z
rodzinnego domu. Cel zrealizowałam. Pierwsze, co zrobiłam, to zapisałam się na prywatną psychoterapię. Nie dlatego, że czułam taką potrzebę. Uległam medialnemu przekazowi, zgodnie z którym nie da się żyć normalnie (cokolwiek to znaczy), jeśli nie przepracuje się traum z dzieciństwa. Po tym, jak wreszcie wyrwałam się z rodzinnego domu, czułam się fantastycznie i uznałam, że to najlepszy moment, by zająć się sobą. Planowałam w trakcie tej psychoterapii ostatecznie pożegnać się z przeszłością i rozpocząć nowe życie.
Uznałam, że poprzednie próby leczenia zawiodły, ponieważ terapią zajmowały się osoby nieodpowiednie. Jeśli coś jest za darmo, nie może być dobre, przekonywałam samą siebie. Media wciąż bombardowały narracjami o uzdrawiającym działaniu psychoterapii. W każdym kolorowym magazynie dla kobiet jest dział „Psychologia”, a tam wywiady z psychoterapeutami, felietony pisane przez nich, nie mówiąc już o licznych historiach „ z życia wziętych”, w których Kasia lat 26 czy inna Mariola W. doświadczyły strasznych traum, ale ich życie niewiarygodnie zmieniło się, gdy przepracowały swoje problemy w toku psychoterapii. Też tak chciałam!
Nie pamiętam nazwiska terapeuty, pamiętam, ze miał certyfikaty dwóch modalności i jak twierdził, korzystał z ich narzędzi wymiennie. Niestety nie dane mi było dowiedzieć się, jakie to były narzędzia. Terapię mogę streścić tak: Gadał dziad do obrazu, a obraz ani razu. Ja byłam dziadem. Ponieważ nadal nie miałam pojęcia, jak powinna wyglądać prawdziwa terapia pomyślałam, że najlepiej, jeśli opowiem mu w szczegółach całe swoje życie. Poprzednie terapeutki skupiały się na tu i teraz, uparcie widząc we mnie panienkę z dobrego, warszawskiego domu i nie rozumiały tego, co do nich mówię („Ale po co ci praca w wakacje, nie lepiej gdzieś wyjechać, fajnych ludzi poznać”?)
Z każdym miesiącem takiego opowiadania czułam się coraz gorzej. Przeżyłam całe swoje życie od nowa. Rozdrapałam wszystkie zabliźnione rany. Po roku byłam w tak fatalnym stanie, że wróciły myśli samobójcze i napady padaczkowe. Od rana do wieczora rozmyślałam o swoim życiu i przeżywałam na nowo wszystkie złe chwile. Ale z uporem maniaka twierdziłam, że tak powinno być. Latami wbijano mi do głowy, że im gorzej pacjent czuje się po sesji terapeutycznej, tym leczenie jest skuteczniejsze. Terapia, w trakcie której cierpisz, to fantastyczna terapia. Żeby było śmieszniej, koleżanka z pracy, z którą zdążyłam się zaprzyjaźnić, zwracała mi uwagę, że od kiedy spotykam się „z tym kimś”, jak się wyrażała o psychoterapeucie, dzieją się ze mną bardzo złe rzeczy. Pamiętam, że ostro się z nią o to kłóciłam, uważałam ją za wieśniarę, która nie rozumie, że uczestniczę w procesie uzdrawiania! Wierzyłam w to nawet wtedy, gdy pracodawca wręczył mi wypowiedzenie.
Zostałam bez pracy, bez pieniędzy (wszystkie uciułane podczas studiów pieniądze oddałam terapeucie), bez wykształcenia (na mojej dziadowskiej uczelni niczego mnie nie nauczono, nawet praktyk nie miałam), z CV, z którego wynikało, że z jedynej stałej pracy, jaką miałam, zostałam zwolniona. No i szalał kryzys. Firmy zwalniały, a nie zatrudniały nowych pracowników.
Ponieważ mój stan był fatalny, terapeuta zaproponował dalszą terapię „na zeszyt”. Słysząc, że nie mam pracy i że od miesięcy nie mogę znaleźć, w dobrej wierze doradził, żebym założyła własną firmę (tu muszę zrobić przerwę, żeby się wyśmiać). Podziękowałam za współpracę. Do rodzinnego domu nie chciałam wrócić. Brałam, co było: głównie telemarketing, dziwne fuchy w firmach-krzakach i prace fizyczne. Umowy śmieciowe, groszowe zarobki, walka o przetrwanie. W końcu udało mi się zaczepić w obsłudze klienta, gdzie pracuję do dziś.
Minęło dwanaście lat. Poza nieistotnymi epizodami nie mam już kontaktu ani z psychiatrią, ani z psychoterapią. Wylizałam się z kryzysu sama i żyje mi się całkiem dobrze. Niczego nie musiałam przepracowywać ani wykonywać żadnej „pracy nad sobą”. Jak mówi stare porzekadło „Czas leczy rany”. Stare życie jawi mi się jak obejrzany przed laty film. Co nie znaczy, że opisana historia nie tkwi we mnie cierniem. Ale nauczyłam się żyć z tym cierniem i nie wierzę już w to, że jakiś psycho-specjalista” mnie od niego uwolni.
Czyli co się właściwie stało?
1. Samoczynnie „wyzdrowiałam” – czyli jednak da się bez psychoterapii, czemu gros psychoterapeutów zaprzecza?
2. Tak naprawdę nie byłam chora? Ile są zatem warte te wszystkie „ diagnozy” i po cholerę ktoś je stawia?
3. A może jestem „czubem”, psychopatką i socjopatką, tylko fantastycznie się kamufluję? (mam nadzieję, że wyczuł Pan sarkazm)
Uprzedzałam, że historia brzmi niewiarygodnie. Oczywiście opowiedziałam ją w ogromnym skrócie, mimowolnie posługując się uproszczeniami. Może to „świadectwo” na coś się komuś przyda. Natomiast wcześniej chętnie odpowiem na Pana pytania, jeśli oczywiście chciałby Pan jakieś zadać.
Tomasz Witkowski: Ile lat w sumie trwał pani kontakt z psychiatrią, psychologią i psychoterapią do momentu, kiedy dokonała pani swojej „apostazji?
XY: Mniej więcej dziesięć lat.
T.W.: Czy dobrze rozumiem, że ta apostazja nastąpiła w momencie przerwania trwającej rokterapii prywatnej?
XY.: Tak, dodam, że apostazję tę wymusiły okoliczności. Obawiam się, ze gdybym nadal pracowała i miała pieniądze, kontynuowałabym „leczenie”. Nie było to zerwanie radykalne, przez lata musiałam mierzyć się z różnymi problemami ( dom rodzinny, bezrobocie, utrata złudzeń), ale na szczęście miałam już inne podejście: Jeśli czuję, ze mi to nie pomaga, natychmiast rezygnuję. I natychmiast rezygnowałam.
T.W.: Czy w całym tym czasie nie wydarzyło się nic, co by pani pomogło, co przyniosło panizauważalną korzyść?
XY. Opisałam co drastyczniejsze kawałki z mojego życia. Ale było oczywiście parę łyżek miodu w mojej beczce dziegciu. Od czasu do czasu pojawiał się ktoś sensowny, ale nie mógł mi niestety nic sensownego zaproponować. Polska to kraj systemowej prowizorki, z pustego i Salomon nie naleje. Myślę, że dzięki tym epizodom nadal żyję.
T.W.: Może pani podać przykład takich „interwencji”, które okazały się takimi kołami ratunkowymi?
XY.: Interwencja to za dużo powiedziane. Zwykłe ludzkie gesty. Raz pamiętam, że rozczarowana Warszawą zadzwoniłam pod numer telefonu zaufania w Olsztynie. Długa rozmowa z jakąś kobietą na dyżurze – która nie miała nawet wykształcenia psychologicznego, za to rozum i empatię – bardzo mi pomogła. Tylko i aż tyle. Innym razem pracownik jakiegoś ośrodka – starszy pan, przedwojenna szkoła – widząc, że jestem zielona z głodu, mimo moich protestów zabrał mnie do baru na obiad. Nauczyciel historii oddał mi swój podręcznik, bo nie miałam. Takie drobne sytuacje bardziej mi pomogły niż jałowe rozmowy z terapeutkami.
T.W.: Krytyczni czytelnicy, zwolennicy psychoterapii słysząc historię podobną do tej, którą pani opowiedziała, często sugerują, że być może to właśnie psychoterapia pomogła pacjentowi poradzić sobie z problemami, a oni błędnie przypisują to decyzji o jej zakończeniu. Sugerują też, że być może bez tych wszystkich oddziaływań stan pacjenta byłby dziś dużo gorszy. Co by pani im odpowiedziała?
XY.:Nie wiem, życia niestety nie da się przewinąć do tyłu jak taśmy filmowej. Te doświadczenia zmieniły mnie radykalnie. Na podobnej zasadzie wojna radykalnie zmienia psychikę młodych chłopców wcielonych do armii. Mówią, że na wojnę idzie chłopiec, a wraca mężczyzna, ale czy to znaczy, że wojna jest dobra? Być może, gdybym nie zdecydowała się na „leczenie” już dawno bym nie żyła, pamiętam, jak intensywnie rozmyślałam o samobójstwie, gdy miałam 16-17 lat. Wolałabym jednak, by ten proces przemiany przebiegł w zupełnie innych okolicznościach.
T.W.: Wspomniała pani, że zamierza przeczytać moją Psychoterapię bez makijażu. Udało się to?
XY.: Tak, po dwóch latach sięgnęłam wreszcie po tę książkę. Przeczytałam, chociaż nie była to łatwa lektura.
T.W.: Co sprawiało trudności?
XY.: Szlak mnie trafia, gdy czytam takie historie i wiem, że zdarzały się, zdarzają i zdarzać się będą, bo nikt temu nie przeciwdziała. Dodam w ramach ciekawostki, iż wydawało mi się, że byłam już w pełni uświadomiona odnośnie popełnionych wobec mnie nadużyć, a tu proszę, w książce pewien terapeuta stwierdza : „Kontakt cielesny jest wtedy, gdy podajemy pacjentowi dłoń na przywitanie i pożegnanie. Żadna inna forma dotyku, a tym bardziej przytulania, jest niedopuszczalna w terapii.”
T.W.: Czy w pani przypadku miał miejsce inny rodzaj kontaktu cielesnego z terapeutami?
XY.: Dziewczyna, do której trafiłam za pierwszym razem, jak się po latach dowiedziałam, kształciła się w modalności Gestalt, a ten nurt dopuszcza przytulanie pacjenta. Sama po jakiś dwóch latach zauważyła, że psychoterapia mi nie pomaga. Oczywiście mnie obarczała odpowiedzialnością, bo jak twierdziła, bałam się doświadczyć z nią prawdziwej bliskości. Często próbowała mnie głaskać, raz spontanicznie przytuliła. Zauważyła, że sztywnieję pod wpływem jej dotyku. By mnie z tego wyleczyć, zaproponowała, że przez całą sesję będziemy pozostawać w bliskim kontakcie fizycznym. Nie wiem, co miała na myśli, bo nie zgodziłam się na ten eksperyment. Chyba chodziło jej o to, że będziemy siedzieć przytulone do siebie, ale głowy nie dam. Zresztą to nie ma znaczenia, nawet jeśli miała na myśli to, że będziemy stykać się kolanami albo trzymać za ręce, czułabym się niezręcznie. Za to przed Bożym Narodzeniem zaproponowała, że mnie świątecznie uściska. Zgodziłam się, bo wiedziałam, że brak zgody skutkować będzie długim jęczeniem (to nie metafora) układającym się w zawstydzające mnie pytania o lęk przed bliskością i dotykiem. Myślałam, że to będzie 3-sekundowy „miś”, ale nie, to trwało chyba z 10 minut, stałam sztywna w kleszczach jej uścisku i stałam … myślałam, że jajko zniosę.
T.W.: Czy podobne zachowania się powtarzały?
XY.: Na szczęście uszanowała, że „na razie” się na to nie zgadzam. Inna sprawa, że ona podchodziła do tego tak naturalnie, że nie przyszło mi do głowy, że przekracza moje granice.
Znacznie gorzej wspominam lekarza z Drewnicy, który w sposób jednoznaczny seksualizował naszą relację, wciąż zadawał mi pytania w stylu: czy nie pragnę mężczyzny, czy chłopcy nie wyciągali mnie pod namiot itp. Zadawał je w dziwnych okolicznościach, na przykład gdy oglądałam telewizję w świetlicy. Raz wezwał mnie do gabinetu tylko po to, by poinformować mnie, ze wpisał do mojej karty informację, że odmówiłam badania brzucha. Nic takiego nie miało miejsca, nie wiedziałam, o co mu chodzi. Wyjaśnił, że jestem taka ładna, że wstydziłby się mnie zbadać. Kilka dni później obudził mnie wczesnym rankiem, zdjął ze mnie kołdrę i bardzo szczegółowo mi ten brzuch zbadał. Uspokajam, że to było zwykłe badanie lekarskie, natomiast cała otoczka była bardzo niesmaczna. Raz wezwał sanitariuszy i kazał w celach „wychowawczych” założyć mi kaftan i przywiązać na kilka godzin do łóżka.
Ale nie to jest najgorsze. Znacznie trudniejsze było wysłuchiwanie potem od wystrojonych paniuś z warszawskich NGO-ów pretensji, że za krótko w tym szpitalu byłam. Ale dlaczego tak krótko, dlaczego tak krótko? – biadoliły. Chyba amerykańskich seriali się naoglądały, w których szpital nie przypomina polskich psychuszek. Wiele razy spotkałam się z przekonaniem, że szpital psychiatryczny to takie magiczne pudełko, do którego pacjent trafia uszkodzony, a wychodzi naprawiony i żyje odtąd długo i szczęśliwie. Na podobnej zasadzie wciąż spotykam się z opinią, że wysoki wskaźnik samobójstw wśród dzieci i młodzieży to wynik braku dostępu do lekarzy. Przecież to oczywiste, że młodzi ludzie odbierają sobie życie, bo zachorowali na jakąś tajemniczą chorobę, pójdą do lekarza, a on ich z tego wyleczy. Czary mary. Kolejny problem to apoteoza polskiej rodziny. Te wszystkie artykuły w gazetach o biednych rodzicach, którym nagle „zachorowało” dziecko. Pora odbrązowić pomnik polskiej rodziny i „biednych rodziców”.
T.W.: Czy ta dziewczyna, do której trafiła Pani jako nastolatka nadal prowadzi psychoterapię?
XY.: O tak! Zrobiła wielką karierę w Gestalt, przez jakiś czas była dyrektorką ośrodka, w którym odbywała staż, a teraz jest nie tylko superwizorem, ale i wykładowcą w szkole Gestalt, prowadzi też własną szkołę terapii grupowej. Jeszcze niedawno pisała na swojej stronie internetowej, że zajmuje się terapią indywidualną i par, natomiast najbliższa jej sercu jest terapia grupowa. Czy gdyby księgowa napisała na stronie swojej firmy, że zajmuje się księgowością małych firm, a najbliższe jej sercu są rozliczenia roczne, ktoś potraktowałby ją poważnie? Proszę mnie źle nie zrozumieć, nie chodzi mi o atak personalny na tę konkretnie osobę, ale o infantylny, para-religijny język, którym posługuje się psycho-biznes. W tej chwili moja psychoterapeutka pisze na swojej stronie o prawdziwym kontakcie, który ma moc uzdrawiania. Cóż, widocznie nasz kontakt nie był prawdziwy, skoro nie miał takiej mocy. Za mało przytulania?
T.W.: Tak dokładnie zainteresowała się pani jej losem?
XY.: Tak, choć zaznaczam, że nie żyję obsesją na punkcie tej kobiety. Po latach, gdy już nabyłam jako-taki aparat krytyczny po prostu byłam ciekawa, jak potoczyły się jej losy. Dodam, że wieluspecjalistów, z którymi zetknęłam się wtedy, zrobiło później karierę. Na studiach spotykałam się z terapeutką, która zwracała się do mnie per „dziewczynko” i urządzała mi po swojemu życie, krytykując moje własne marzenia i plany. Teraz pojawia się w kolorowych magazynach dla kobiet. Maluje mandale, ćwiczy jogę kundalini, prowadzi warsztaty w stylu new-age, mnóstwo jest takich psycholożek w Warszawie. Nie ma w tym nic złego, jeśli prowadzą zajęcia w stylu „narysuj swoją waginę” dla egzaltowanych pań z klasy średniej, gorzej gdy pracują z ofiarami przemocy. Inna, obecnie superwizor w Laboratorium Psychoedukacji, wciąż opowiadała mi bajki o jakimś mężczyźnie, którego spotkam i z którym połączy mnie romantyczny związek. A ja z nią w ogóle nie poruszałam takich tematów, miałam poważniejsze problemy. Często w kontakcie z psychologami i innymi „pomagaczami” czułam się nie jak człowiek, tylko jak lalka, którą oni ubierali w swoje własne pomysły i historie, ja nie miałam nic do powiedzenia. Np. często słyszałam o jakimś mężu i dzieciach, mimo że tłumaczyłam metodą zdartej płyty, że nie nie chcę zakładać rodziny.
Zapewne pamięta Pan słynny list otwarty psychiatrów w sprawie wypowiedzi prof. Święcickiego, których oburzyło „używanie autorytetu profesora medycyny do prezentowania postawy całkowicie niezgodnej z etyką lekarską”.
Nie mnie oceniać casus prof. Święcickiego. Natomiast co najmniej dwie osoby podpisane na liście (słynna pani profesor i jeden z najbardziej medialnych w tej chwili psychiatrów w Polsce) 20 lat temu były ze mną na malutkim oddziale młodzieżowym, na którym wmówiono mi, że w dzieciństwie byłam gwałcona przez własnego ojca. Proszę sobie wyobrazić makabryczność tej sytuacji!!! Nie udzielono mi wtedy żadnego wsparcia, nikt ze mną nawet pięciu minut nie porozmawiał. Pozostawiono mnie samą z niewiarygodnym cierpieniem, co w konsekwencji doprowadziło mnie na skraj psychozy (to nie przesada), a następnie oddano w ręce ojca-gwałciciela (tak wtedy o nim myślałam). Może się mylę, ale wydaje mi się, że wmówienie gwałtów wrażliwej nastolatce z dysfunkcyjnej rodziny, która nie miała NIKOGO, kompletne rozwalenie jej psychiki, po czym asekuranckie wydalenie jej ze szpitala, było o wiele bardziej niezgodne z etyką lekarską niż wywiad, jakiego udzielił prof. Święcicki. Nie przypominam sobie, by ktokolwiek z personelu zainteresował się, jak potoczyły się moje dalsze losy. Nikt nie opublikował w mojej sprawie „listu otwartego”. Być może uznano, że skoro znajduję się „pod opieką psychoterapeuty”, wszystko jest w jak najlepszym porządku. A ta „opieka psychoterapeutyczna” polegała na spotkaniach raz w tygodniu z 24-letnią Pollyanną leczącą przytulaniem.
T.W.: Wiele osób rozważa dzisiaj uczestnictwo w psychoterapii i stoi przed wyborem terapeuty. Są też tacy, którzy planują wizytę u psychiatry. Co by pani poradziła takim ludziom? Czego powinni się wystrzegać, unikać, na co zwracać uwagę?
XY.: Jestem daleka od tego, komukolwiek cokolwiek doradzać. Marzy mi się sytuacja, gdy o psychoterapii i psychiatrii zacznie się rozmawiać poważnie, rezygnując z sekciarskiej, infantylnej narracji, która obecnie jest tak powszechna. Marzy mi się, by do tej dyskusji zostali włączeni pacjenci. Na razie wywiady przeprowadza się prawie wyłącznie z lekarzami. Ci skarżą się na tragiczny stan polskiej psychiatrii, przyczyn upatrując w braku jej dofinansowania. Nie wspominają o aroganckich salowych, chamskich pielęgniarkach czy pozamykanych w swoich gabinecikach konowałach, którzy nawet nie udają, że interesują się pacjentami. To tak, jakby o problemach pedofilii w Kościele rozmawiać wyłącznie z zamieszanymi w ten proceder biskupami.
Marzą mi się skutecznie działające instytucje kontroli. Marzą mi się odszkodowania dla pacjentów, którzy zostali przez ten system skrzywdzeni. I to, by nadużycia były nazywane nadużyciami, a nie „brakiem zadowolenia z terapii”.
Mnie nikt nie powiedział, że leki mogą nie pomóc. Przez lata byłam faszerowana niewiarygodną ilością chemii, która miała zerowy wpływ na moje samopoczucie, za to zniszczyła mój układ nerwowy. Proszę mnie źle nie zrozumieć, nie jestem przeciwniczką leków, wielu ludziom przynoszą wyraźną poprawę, innym nie przynoszą, jeszcze inni biorą je latami, nie potrafiąc już bez nich funkcjonować. Medykalizacja najróżniejszych problemów i bajkowe narracje towarzyszące procesom terapeutycznym, przy braku sensownych programów walki z bezrobociem, przemocą domową czy wykluczeniem społecznym to polski patent na rozwiązywanie problemów. Kiedyś był jeszcze kościół, ale powoli przestaje być modny.
T.W.: Pani w ręce psychiatrów, psychologów i terapeutów trafiła jako nastolatka. Czy ludzie w tym wieku mogą cokolwiek zrobić, aby się uchronić przed losem, jakiego pani doświadczyła?
XY.: Dwadzieścia dwa lata minęły od tamtych wydarzeń. Świat wygląda inaczej. Przede wszystkim pojawił się internet, który stanowi spore źródło informacji. Usługi medyczne w znaczniej mierze uległy komercjalizacji, poddawane są publicznej ocenie. Lekarz zastanowi się, zanim obrazi pacjenta, bo wie, że ten może to opisać na jakimś forum. No i pojawiły się nowe rozwiązania, np. indywidualny tryb nauczania w szkołach.
Natomiast obawiam się, że nadal jedyną instytucją w Polsce, która pomoże, gdy pojawi się problem, pozostaje rodzina. Jeśli to rodzina stanowi problem, nie pomoże nikt. Pamiętam, że gdy jeszcze wierzyłam w to, że gwałcił mnie ojciec i szukałam w związku z tym pomocy, paniusie z NGO-sów i telefonów zaufania pytały tylko, czy wie o tym mama. (to przecież oczywiste, że każda matka pomoże swojemu dziecku) A gdyby mój ojciec zabił mojego brata i zakopał jego zwłoki w ogródku, też odsyłałyby mnie do mamy? Widocznie gwałt na dziecku to nie przestępstwo ścigane z urzędu, tylko problem, który rozwiązuje się w rodzinie. Bo rodzina jest najważniejsza. Gdy pytałam mądre panie z telefonu zaufania dla dzieci i młodzieńży, jak ja mam po czymś takim żyć, odpowiadały: „Przecież nie masz tego napisanego na czole”. Czyli co, najważniejsze, żeby nikt się nie dowiedział? Wtedy nie będzie problemu? Zgroza. Gdyby ojciec faktycznie mnie gwałcił, nie otrzymałabym znikąd pomocy. To najsmutniejsza wiedza, jaką wyniosłam z całego procesu terapeutycznego.
Obawiam się, że samotny nastolatek nadal jest bezbronny w kontakcie z instytucjami, zwłaszcza jeśli pochodzi z takiej rodziny jak moja. Mnie nikt nie zwróci młodości. Nie dostanę się na dobre studia, po których będę miała szanse znaleźć fajną pracę. Mimo samych piątek na świadectwie, pracuję na infolinii i mogę tylko płakać nad straconymi szansami.
Problem nie dotyczy jedynie nastolatków. Po studiach udało mi się znaleźć pracę w biurze doradztwa personalnego. Co prawda była to jedynie obsługa klienta i executive search, który więcej ma wspólnego z telemarketingiem niż z rekrutacją, ale miałam umowę na czas nieokreślony i szansę na rozwój. Wszystkie moje koleżanki z biura poszły na studia podyplomowe HR i zrobiły potem kariery. Ja wolałam „zainwestować” w psychoterapię.
T.W.: Jeśli czytała pani Psychoterapię bez makijażu, to zna pani moją metaforę beczki pełnej jabłek. Gdzie, pani zdaniem, tkwi źródło problemów – w nadpsutym jabłku, do którego można porównać opisany przez panią przypadek terapii, czy też w samej beczce, jaką jest psychoterapia?
XY.: W moim przypadku wszystkie instytucje zawiodły. Nie tylko jabłka czy beczka, zawiódł cały system przechowywania jabłek, ich właściciel, ustawodawca, organ nadzorujący, hurtownik, sprzedawca, klienci przekonani i przekonujący, że takie jabłka właśnie muszą być, a nawet sąsiedzi sadownika, udający, że nie czują smrodu zgnilizny. Myślę, że to problem znacznie bardziej złożony. To tak, jakby spytać, czy pedofilia w polskim Kościele to kwestia jabłka czy beczki. Ta beczka gdzieś stoi, w jakiejś piwnicy, która do kogoś należy i teoretycznie on sprawuje nad tą beczką kontrolę. Te zgniłe jabłka na każdym rogu są sprzedawane, co więcej, znajdują chętnych nabywców, gotowych nawet zadłużyć się, by skosztować ich smaku. Gdy dojdzie do zatrucia, nikt nie wini sprzedawcy ani ustawodawcy pozwalającego na taką działalność, tylko konsumenta. Może zjadł za mało, może zjadł za dużo, to po co je kupował, sam sobie winien. Co więcej, na każdym kroku wiszą reklamy zgniłych jabłek i to finansowane ze środków społecznych. A gdy ktoś zakwestionuje istniejący porządek rzeczy, nazywają go – proszę mi wybaczyć – oszołomem!
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Poświęciłam na terapię niemal 5 lat, około 350 godzin i ilość pieniędzy wystarczającą do kupna całkiem przyzwoitego używanego samochodu – około 18 tysięcy złotych. Z perspektywy czasu te liczby mnie przerażają. Czy naprawdę tego potrzebowałam?
Tomasz Witkowski: Kiedy i z jakiego powodu rozpoczęła pani terapię?
Natalia N.: Byłam tuż po skończeniu nietrafnie wybranego kierunku studiów, w trakcie którego załamałam się nerwowo i miałam epizody depresyjne. Odkąd pamiętam byłam skrajnie introwertyczna i nieśmiała, miałam problemy z dopasowaniem się do grup i niewielu przyjaciół, czułam się inna. Planowałam poprawić swoje relacje międzyludzkie i odkryć czym się chcę w życiu zawodowo zajmować.
T.W.: W jaki sposób wybrała pani terapeutę?
N.N..: Przypadkiem, wybrałam terapię na NFZ i trafiłam do pierwszej osoby która miała wolny termin. Po pewnym czasie przeniosła praktykę do prywatnego gabinetu. Natomiast lubię wiedzieć z kim mam do czynienia, dlatego sprawdziłam w internecie jej wykształcenie oraz praktykę. Dopiero wtedy, gdy po kilku miesiącach spotkań wspomniałam o moich poszukiwaniach, po raz pierwszy wykazała widoczne zainteresowanie tym co mówię. Wcześniej miałam poczucie, że była znudzona naszymi spotkaniami.
T.W.: Jakie to było wykształcenie?
N.N.: Jest psychologiem, skończyła 4 letnią szkołę psychoterapii psychodynamicznej.
T.W.: Jak rozpoczęła się terapia?
N.N.: Na początku ustaliłyśmy wstępnie moje cele, czas terapii nie został zdefiniowany, założyłam sama sobie, że zajmie może rok, półtora.
T.W.: Terapeutka nie chciała wstępnie określić czasu trwania terapii?
N.N.: Uznała, że nie jest w stanie powiedzieć ile zajmie całość. Miała trwać do czasu aż osiągnę poprawę. Wydawało mi się to wtedy całkiem rozsądnym podejściem
T.W.: Czy rozpoczynając terapię w ramach NFZ miała pani świadomość o jakichś ograniczeniach dotyczących tego, ile może trwać psychoterapia?
N.N.: Nie, nie wspominała o żadnych ograniczeniach czasowych które ustala NFZ.
T.W.: Czy terapeutka zawarła z panią jakiś rodzaj kontraktu terapeutycznego?
N.N.: Tak, ustaliłyśmy wstępnie cele, miejsce spotkań, ogólne zasady.
T.W.: Czy rozpoczynając terapię wiedziała pani w jakiej modalności będzie prowadzona?
N.N.: Powiedziała, że pracuje w modalności psychodynamicznej i wytłumaczyła skrótowo na czym to polega. Nie miałam wtedy jeszcze świadomości, że jest tyle rodzajów terapii.
T.W.: Czy terapeutka postawiła pani jakąś diagnozę na początku psychoterapii?
N.N.: Powiedziała mi, że mam zaburzenia lękowe. Natomiast to było bardzo ogólne stwierdzenie. Później odkryłam, że wpisała mi w kartę osobowość unikającą.
T.W.: Jak przebiegały sesje terapeutyczne?
N.N.: Terapeutka zawsze czekała aż zacznę rozmowę, co było dla mnie niezmiernie trudne, przez praktycznie całą naszą współpracę. Często zdarzało mi się, że siadałam w fotelu i nie byłam w stanie zacząć, im dłużej zwlekałam tym trudniej mi było mówić. Patrzyłyśmy na siebie w milczeniu, aż zrezygnowana po wielu minutach sama rozpoczynała, pytając mnie o uczucia. Podczas terapii zaczęłam interesować się psychologią, czytałam materiały dotyczące terapii, relacje pacjentów i psychologów, następnie przerzuciłam się na podręczniki akademickie i artykuły naukowe. Stwierdziła że robię to niepotrzebnie i powinna mi wystarczyć rozmowa z nią.
T.W.: Zniechęcała panią do poszerzania wiedzy o psychologii?
N.N.: Tak, tymczasem moje zainteresowanie tą dziedziną nabrało takiego rozmachu, że zapisałam się na studia i długo bałam się jej powiedzieć o mojej decyzji. Przez jeden rok studiowałam dziennie, pracowałam na pełny etat i dwa razy w tygodniu uczęszczałam na terapię. Terapeutka była pewna, że muszę mieć bardzo silne uczucia i wątpliwości dotyczące materiałów omawianych na psychologii. Nic takiego nie miało miejsca, byłam szczęśliwa, że mogę czytać i dyskutować z prowadzącymi.
T.W.: Jak pani łączyła studia dzienne, pracę na pełen etat i psychoterapię?
N.N.: Było to bardzo wyczerpujące doświadczenie, pracowałam głównie w nocy i pod koniec roku wiedziałam, że muszę z czegoś zrezygnować. Czułam że terapia jest moim priorytetem i potrzebowałam pieniędzy na nią, więc rzuciłam studia. Moje życie kręciło się wokół terapii i pracy, w której nie czułam się dobrze. Terapeutka twierdziła, że jestem źródłem swoich problemów i nie ma dowodu na to, że jeśli zmienię pracę poczuję się lepiej. Tymczasem pracowałam zmianowo, co mój organizm bardzo źle znosił. Byłam ciągle zmęczona i rozdrażniona. Brałam dużo zmian nocnych, żeby chodzić na terapię i często jechałam na sesje po 2-3 godzinach snu.
T.W.: Gdzie pani wtedy pracowała?
N.N.: W szpitalu. Na co dzień stykałam się z ciężkimi chorobami i śmiercią własnych pacjentów, wielokrotnie reanimowałam ludzi i widziałam jak umierają – nagle lub po wielu tygodniach oczekiwania. Bardzo przeżywałam każdą śmierć, zdarzało mi się płakać na dyżurach i w czasie wolnym. Z niedowierzeniem patrzyłam na moich współpracowników, którzy wydawali się być na to uodpornieni.
T.W.: Czy w trakcie terapii poruszaliście również te problemy?
N.N.: Tak, rozmawianie z nią przynosiło mi pewną ulgę. Ciężkie doświadczenia obfitowały w mroczne sny, które chętnie interpretowała w kontekście mojej osobowości. Czułam się do niej bardzo przywiązana i chciałam ją zrozumieć. Wpadłam w nawyk wyszukiwania informacji na jej temat. Nie było to dla mnie trudne zadanie, jedynie czasochłonne i samonagradzające. Denerwowało ją to. Twierdziła, że sabotuję proces terapeutyczny i chcę przejąć nad nią kontrolę. Mówiła, że mam przestać to robić, ale nie wiedziałam jak. Tęskniłam do niej, siedzącej dwa metry dalej w fotelu, tak bliskiej i obcej jednocześnie. Nie chciałam myśleć o końcu terapii. Torturowała mnie świadomość, że rujnuję swoją relację terapeutyczną, wiedzą którą o niej posiadam. Miałam wrażenie, że gdybym powiedziała jej wszystko mogłabym poczuć się lepiej, jednak za bardzo mnie to przerażało, a ona ucinała większość prób. Nie dała mi żadnych rad, jak mam mentalnie uwolnić się od niej. Chciała żebyśmy zajęły się moim życiem, gdy tymczasem ogromną jego część sama pochłaniała. Była stale obecna w moich myślach, rozważałam co robi i jaką jest osobą. Grafiki i wyjazdy planowałam pod terapię, całe moje życie było podporządkowane pod to, przez większość czasu spotykałyśmy się dwa razy w tygodniu.
T.W.: Czy z perspektywy czasu oceniłaby to pani jako uzależnienie od terapii lub od terapeuty?
N.N.: Myślę, że to najlepsze określenie stanu w którym się znalazłam. Natomiast było to bardziej uzależnienie od terapeutki, nie od samego procesu terapeutycznego.
T.W.: Czy nie uważa pani, że terapeutka nie powinna dopuścić do rozwinięcia się tak silnych uczuć, jakie pani w stosunku do niej żywiła, a jeśli to by się nie udało, to zrobić coś z tymi?
N.N.: To raczej pytanie do specjalistów o procedury, o zagrożenia, o sens terapii opartej na przeniesieniu w świecie, któremu daleko do anonimowości. Wymykałam się standardowej wizji psychoterapii, w której terapeuta jest nieprzeniknionym lustrem. Mechanizm przeniesienia nie został chyba nawet potwierdzony w żadnym badaniu naukowym, jeśli dobrze pamiętam. Niestety nie zrobiła wiele żeby mi z tym pomóc, moje uczucia wygasły naturalnie. Obawiam się, że to było nawet zgodne z wizją terapii psychodynamicznej, w której pacjent przeżywa różne stany by móc je przepracowywać.
T.W.: Co jeszcze było przedmiotem waszych rozmów?
N.N.: Wciągała moją matkę w najróżniejsze sytuacje. Twierdziła, że przenoszę swoje uczucia. Początkowo mnie to bardzo poruszało, po czasie stało się absurdalne. Ona i moja matka różniły w każdym względzie. Gdy się z nią nie zgadzałam była niezadowolona, gdy przyznawałam jej rację twierdziła, że nie robię tego naprawdę. Nie umiałam z nią rozmawiać.
T.W.: Czy te rozmowy zbliżały panią jakoś do celu, który wspólnie ustaliłyście rozpoczynając terapię?
N.N.: Trudno powiedzieć. Nie robiłyśmy podsumowań, nie miałyśmy punktów zaczepienia, po których wiedziałabym, że całość idzie w dobrym kierunku. Z jednej strony pomogła mi zrozumieć dynamikę moich relacji z ludźmi i miałam wsparcie w trudnych momentach związanych z pracą. Z drugiej strony, sesje koncentrowały mnie zbytnio na problemach, często błahych sprawach. Rozważałam wszystko w czasie wolnym i w czasie sesji, wyobrażałam sobie nasze rozmowy albo je wspominałam.
T.W.: Jak wyglądało pani życie prywatny w tym czasie? Czy coś się poprawiło w zakresie relacji z ludźmi?
N.N.: Poznałam chłopaka, którego bardzo polubiłam ze wzajemnością. Spotykaliśmy się przez około 2 miesiące. Minęły ponad 3 lata terapii, a ja dalej nie czułam się na siłach stworzyć z kimś związek, terapeutka zajmowała większość moich myśli. Nie wiedziałam jak mam sobie z tym poradzić ani jak przyznać się mu, że chodzę na terapię. Czułam się zaburzona i bałam się, że on to widzi. Porzuciłam go i rozpaczałam z tego powodu przez długi czas.
T.W.: Rozmawiała pani o tym ze swoją terapeutką?
N.N.: Oczywiście, natomiast zupełnie nie pamiętam przebiegu naszych rozmów z tamtego okresu, popadłam w pewnego rodzaju odrętwienie.
T.W.: Co działo się później?
N.N.: Mijały miesiące. Zrozumiałam, że potrzebuję realnych relacji, nie terapeutycznych. Było to dla mnie bardzo trudne, czułam się do niej taka przywiązana. Spędziłam w terapii sporą część swojego dorosłego życia. Nasze spotkania nie należały ani do zbyt odkrywczych, ani do przyjemnych, nie umiałam jednak z nich zrezygnować. Potrzebowałam wielu miesięcy, żeby wyrzucić ją ze swoich myśli i zająć się swoim życiem, oraz kolejnych, żeby zdecydować się na ostateczne odejście. Próbowała mnie namówić do pozostania i rozmawiania o codzienności. Odmówiłam.
T.W.: Jak to odebrała?
N.N.: Musiałam ją przekonywać, że naprawdę tego chcę i mam osoby z którymi mogę rozmawiać o tym, co spotyka mnie na co dzień. Widziała że jestem zdecydowana, spotkałyśmy się jeszcze kilka razy i zakończyłyśmy współpracę. Nawet pod koniec chciała interpretować moje życie w kategoriach zaburzeń. Dużo grałam w planszówki i uznała, że robię to dlatego żeby nie musieć rozmawiać naprawdę z ludźmi.
T.W.: Jak wyglądała ostatnia sesja? Czy podsumowałyście panie proces terapii?
N.N.: Całkiem miło. Podsumowałam całość i rozmawiałyśmy o moich planach na kolejne miesiące. Ona również zaczęła podsumowywać i usłyszałam o swojej matce i doświadczeniach wczesnodziecięcych. Nie byłam tym zbyt zachwycona, już wcześniej przestałam postrzegać jej osobę i moje dzieciństwo jako źródło zaburzeń.
T.W.: Czy otrzymała pani w trakcie ostatniej sesji jakieś wskazówki do pracy własnej?
N.N.: Oczywiście, że nie. Terapeuci psychodynamiczni nie udzielają rad i wskazówek.
T.W.: Czy w ciągu tych prawie 5 lat terapii rozmawiała pani z kimś o swojej terapii?
N.N.: W trakcie zaprzyjaźniłam się z osobą, która również chodziła na terapię psychodynamiczną. Porównywanie naszych doświadczeń wstrząsnęło mną. Pomimo sporych różnic między nami, słyszałyśmy podobne rzeczy. Ona również zaczęła interesować się psychologią, i również usłyszała, że jest to niepotrzebne. Także większość jej zachowań było interpretowanych na zasadzie zaburzeń, albo mających drugie dno. Nie otrzymywała żadnych rad jak radzić sobie z trudnymi stanami emocjonalnymi, w tym z krótkotrwałymi, ale ciężkimi stanami depresyjnymi, które mocno zaburzały jej codziennie funkcjonowanie. Po prostu miała je przeżyć i omówić na sesji terapeutycznej. Ponadto, była ona namawiana do podjęcia dodatkowej pracy i zmiany struktury swoich studiów (wymagały one częstych wyjazdów), żeby mieć czas i pieniądze na terapię. Uświadomiłam ją, że było to nieetyczne i niezgodne z sensem terapii i mogło mieć dalekosiężne, trudne do przewidzenia skutki w jej życiu. Pod koniec wróciłam do czytania książek o psychologii, tym razem z krytycznej perspektywy. Pochłaniałam je hurtowo i rozważałam to, co mnie spotkało. Dotarło do mnie jak dziwnym i nienaturalnym tworem jest „relacja terapeutyczna” i jak wiele nadziei w niej pokładałam. Spojrzałam na całą dziedzinę z innej perspektywy, po czym przestałam się nią interesować. Zmieniłam pracę na dzienną, co znacząco poprawiło mój komfort życia i powróciłam do swoich dawnych pasji.
T.W.: Co takiego dziwnego i nienaturalnego jest pani zdaniem w relacji terapeutycznej?
N.N.: Uznaje się, że relacja terapeutyczna ma moc leczącą i pełna jest przeniesień oraz przeciwprzeniesień. To nadaje olbrzymią wagę postaci terapeuty i stawia go w sytuacji nadczłowieka, który ma wiedzę i władzę nad drugą osobą. Wyznacza co jest w niej zaburzone, a co normalne. To daje niestety duże pole do potencjalnych nadużyć. Co jeśli osobowość terapeuty nie jest w pełni zdrowa? W terapii psychodynamicznej sporo czasu poświęca się na analizę relacji terapeutycznej, w moim przypadku odbywało się to w oparciu o doświadczenia wczesnodziecięce i uczucia które miałam, a których „źródeł nie mogłam pamiętać”. A przecież pamięć jest zawodna. Za dużo przypuszczeń i wniosków na wyrost, za mało koncentracji na realnych problemach. Jeśli przykładowo pokłócę się z przełożonym, nasz konflikt można rozpatrzeć i rozwiązać w bieżących kategoriach. Czy naprawdę konieczna jest do tego analiza, jak się czułam przy rodzicach mając 3 lata?
T.W.: Czy psychoterapia z panią podlegała jakiejś superwizji?
N.N.: Nieraz pytałam czy poddaje swoją pracę superwizji. Prowadziła wtedy ping-pong słowny i pytała co myślę na ten temat i dlaczego chcę to wiedzieć. Nigdy nie odpowiadała wprost.
T.W.: Czy z perspektywy czasu uważa pani, że terapeutka pracowała z panią według jakiegoś określonego planu?
N.N.: Nie wiem, czy pracowała według planu, ani czy miała pomysł na przebieg terapii. Jeśli miała, to nigdy mi go nie wyjawiła.
T. W.: Pani Natalio, czy podczas terapii wydarzyło się jeszcze coś, czego moje pytania nie ujawniły, a o czym chciałaby pani jeszcze opowiedzieć?
N.N.: Zdarzały się absurdalne sytuacje. Jestem punktualna, co oczywiście też musiałyśmy szczegółowo omówić. Raz przyjechałam bardzo spóźniona, były ogromne korki na mieście. Większość spotkania musiałam się tłumaczyć, że nie zrobiłam tego celowo. Nie chciała mi uwierzyć.
Innym razem miałam w pracy pacjentkę, której organizm był zatruty i cały czas krzyczała. Po kilkunastu godzinach słuchania jej pojechałam na sesję. Czułam się wykończona psychicznie i było mi źle na samą myśl o kolejnym dniu w szpitalu. Terapeutka nawet w to doświadczenie chciała wpleść moją matkę i powiedziała, że boję się być mamą dla moich pacjentów. Było to kompletnie surrealistyczne. Choć przyznam, że z pracy sama jej dostarczałam „matkowych” tematów. Starszym ludziom z demencją czy halucynacjami, zdarza się wołać głośno swoich bliskich, w tym dawno zmarłe matki. Robiło to na mnie piorunujące wrażenie, a jej dostarczało materiału do psychoanalitycznych rozważań.
Gdy wchodziłam do gabinetu widziałam w jakim jest humorze. W niektóre dni, miała tragiczny nastrój, natomiast nigdy się do tego nie przyznała. Obracała rozmową w taki sposób, jakbym to ja była na coś zła i z mojego powodu spotkanie było pełne negatywnych emocji. Przyjaciółka, o której wspominałam, miewała podobne sytuacje.
T.W.: Mogłaby pani podsumować swoje doświadczenie terapeutyczne?
N.N.: Nie oceniam źle swojej terapeutki, nie sądzę żeby chciała, aby nasza relacja miała taki przebieg. Prawdopodobnie moje silne uczucia do terapeutki, które przeszkadzały mi w codziennym funkcjonowaniu były wypadkową mojej osobowości i sytuacji terapeutycznej, w której się znalazłam. Zmieniłam się bardzo przez ten czas, relacje z ludźmi stały się dla mnie łatwiejsze, przestałam być tak bardzo skryta jak wcześniej byłam. Czy było to skutkiem terapii, czy całokształtu tamtych lat, trudno mi powiedzieć. Nie udało mi się zmienić ścieżki zawodowej. Sądziłam, że mam czas i w trakcie poznam siebie na tyle, żeby mieć siłę to zrobić. Nic takiego nie nastąpiło.
T.W.: Wiele osób rozważa uczestnictwo w psychoterapii i stoi przed wyborem terapeuty. Co by pani poradziła takim ludziom? Czego powinni się wystrzegać, unikać, na co zwracać uwagę?
N.N.: Zrobić kompleksowe badania krwi, żeby mieć pewność, że problemy nie wynikają z zaburzeń hormonalnych i niedoborów witamin. Zapoznać się z kodeksem etycznym psychoterapeutów, żeby mieć świadomość jakie działania ze strony terapeuty nie mogą mieć miejsca. Ustalić czas trwania terapii. Nawet, jeśli miałyby to być 2 lata, to już jest jakiś punkt odniesienia, informacja czego się można spodziewać i ile zazwyczaj czasu potrzebują ludzie z podobnymi problemami. Nie wpaść w pułapkę nadmiernego rozważania dzieciństwa i błędów rodziców. Jasne, dzieciństwo jest ważne, tylko jaki jest cel w rozdrapywaniu starych blizn, gdy ma się świeże rany?
T.W.: Pani Natalio, zna pani moją metaforę beczki pełnej jabłek, o której pisałem w swojej Psychoterapii bez makijażu?
N.N.: Tak.
T.W.: Myślę, że to jest dobry moment, aby zadać pani pytanie, które stawiam większości moich rozmówców. Gdzie, pani zdaniem, tkwi źródło problemów – w nadpsutym jabłku, do którego można porównać opisany przez panią przypadek terapii, czy też w samej beczce, jaką jest psychoterapia?
N.N.: Beczka jest zmontowana naprędce i pełna dziur, jabłka przedwcześnie zebrane, zielone i niedoskonałe. Psychoterapia to stosunkowo młoda dziedzina. Uznaje się za formę leczenia, tymczasem zgrabnie łączy fantazje z nauką. Liczę że z czasem się uprości i udoskonali. Dla dobra wszystkich potrzebujących pomocy.
KOMENTARZ:
Z punktu widzenia prawa, usługa psychoterapii została przeprowadzona poprawnie.
W świetle obowiązujących kodeksów etycznych terapeutka nie naruszyła zasad prowadzenia psychoterapii.
Mój punkt widzenia na etyczną stronę tak prowadzonej psychoterapii przedstawiałem wielokrotnie w swoich publikacjach. M.in. tutaj:
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. Moja powieść „Defekt” to historia zdolnego młodego człowieka, jego związków i kolejnych terapii – o tym, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
To tytuł mojego artykułu, który ukazał się w świątecznym wydaniu tygodnika POLITYKA. Analizuję w nim m.in. niekorzystny wpływ nachalnych prognoz zapowiadających tsunami zaburzeń psychicznych związanych z pandemią. Ta dominująca w mediach katastroficzna narracja nie tylko nie ma potwierdzenia w faktach, ale dodatkowo może prowadzić do nasilenia problemów związanych ze zdrowiem psychicznym.
Tysiące ludzi umiera co roku z powodu zjawiska przypominającego tzw. śmierć wudu. Jednak nie w egzotycznych dalekich kulturach, tylko krajach Zachodu.
W wydanej w 1845 r. książce „New Zealand and its aborigines” William Brown opisał dość niezwykłe historie tajemniczej śmierci tubylców. Jedną z nich opowiedział mu znajomy, który pewnego dnia przechodził obok miejsca uznawanego przez tubylców za tabu. Dostrzegł tam dorodne owoce i nie zdołał oprzeć się pokusie, aby trochę ich zebrać. W drodze do domu spotkał mieszkankę wioski, która poprosiła o kilka owoców. Kiedy je zjadła, powiedział, gdzie zostały zerwane. Nagle koszyk, który niosła, wypadł jej z rąk i wykrzyknęła, że bóg wodza, którego święte miejsce zostało właśnie sprofanowane, zabije ją.
Najnowszy numer FORUM AKADEMICKIEGO niemal w całości poświęcony pograniczom nauki, a w nim również mój artykuł. Uwaga, po 3 miesiącach od publikacji nowego numeru redakcja udostępnia treść artykułu online.
Nauka kultu cargo
Początek lat trzydziestych ubiegłego wieku przyniósł mieszkańcom gór Nowej Gwinei strach i przerażenie. Oto na niebie pojawiły się ogromnej wielkości ptaki wydające z siebie przerażający ryk. Tubylcy, widząc nadlatującego ptaka, z trwogą padali na ziemię, zakrywając twarze i modląc się o litość.
Z upływem czasu przybywało „ptaków niebios”, bo tak je właśnie nazwano. Tubylcy coraz częściej mieli możliwość zaobserwowania jak „ptaki niebios” siadają na ziemi. Wówczas widzieli, jak z gigantycznego „brzucha” wychodzą biali ludzie, wyładowują narzędzia, broń, skrzynie z żywnością i inne dobra użytkowe. Obserwowali te wydarzenia z przerażeniem i w głębokim milczeniu. Po głowach kołatały im się setki pytań. Skąd przychodzą ci ludzie? Dlaczego mają widoczne tylko twarze i dłonie? Czy biali są dlatego, że przyszli z nieba, gdzie byli bliżej słońca? Czy mają specjalną moc nadprzyrodzoną? Czy są duchami przodków?
Pustka stworzona tymi pytaniami nie mogła pozostać niewypełniona, a niepokój zaczęła zastępować pewność. Wkrótce „ptaki niebios”, wysłane przez duchy przodków, również im – wyspiarzom, przyniosą podobne dobra zapakowane w skrzynie z napisem cargo. Obserwując krzątaninę białych ludzi, która w żaden sposób nie przypominała jakiejkolwiek znanej im pracy, doszli do wniosku, że mają do czynienia z obrzędami religijnymi, których celem było sprowadzenie na ziemię „ptaków niebios”. Zaczęli, z religijną gorliwością, naśladować czynności wykonywane przez białych ludzi. Konstruowali z drewna i trzciny atrapy samolotów naturalnej wielkości i składali im ofiary. W nocy rozpalali ogniska imitujące światła lotnisk po to, aby „ptaki” wiedziały gdzie wylądować, a kiedy nad głowami pojawiał się samolot padali na ziemię w oddaniu i oczekiwaniu na cargo…
Dziś nie mam poczucia jakiegoś strasznego skrzywdzenia, nie myślę źle o terapeutce, jednak patrząc z dystansu, to wszystko wydaje mi się absurdem, stratą czasu i pieniędzy.
Terapia trwała ok. 5 lat. Nikt nie poinformował mnie, w jakim nurcie pracuje terapeutka. Nie został stworzony żaden plan terapii, nie było kontraktu. Trafiłam na panią, która przez pięć lat nie mówiła prawie nic. Terapia zaczynała się od wymownego milczenia terapeutki, szybko uznałam więc, że to ja muszę przejąć pałeczkę i mówić, mówić, mówić.
Opowiadałam więc o swoim dzieciństwie, braku ojca, pierwszych relacjach, mini-traumach z przeszłości. Mówiłam cały czas, 50 minut ciągiem. Kiedy temat przeszłości się wyczerpał, zaczęłam opisywać swoje bieżące życie i problemy. Ponieważ na studiach miałam dużo psychologii, na długo przed terapią interesowałam się zaburzeniami osobowości i generalnie sporo czytałam na ten temat, przychodziłam z gotowym opisem swojego zachowania i teorią odnośnie tego, co je wywołało.
O ile w domu nie kontrolowałam swojego zachowania, o tyle w gabinecie potrafiłam na wszystko spojrzeć z dystansem i dokładnie zanalizować siebie. Byłam w 99% racjonalna, przy terapeutce czułam się dość swobodnie, starałam się być szczera, przychodziło mi to naturalnie. Nigdy się nie rozpłakałam. Raz zaszkliły mi się oczy – kiedy opowiadałam o śmierci mojego kota.
Po pewnym czasie terapeutka zaczęła mnie delikatnie pytać, czy ja nie mam jakichś fantazji o innych pacjentach lub o jej życiu prywatnym. Serio, nie miałam, w ogóle nie interesowała mnie jako osoba. Ona plus ten gabinet to było dla mnie trochę medium, będąc w nim miałam wgląd w swoje motywacje, rozumiałam, czemu zachowałam się tak, a nie inaczej. Z terapeutką rozmawiałam z pozycji “dorosłego”.
Powiedziałam jedynie, że “może jestem ciekawa, jakie problemy mają inne osoby, czy podobne do moich”, ale nie prosiłam, aby mi o nich opowiadała. Dodałam też, że w kwestii jej życia prywatnego, może problemem byłoby dla mnie, jakby okazało się, że jest wierząca, bo ja uważam, że religia to największe zło.
Terapia trwała, ja coraz trafniej opisywałam, czemu znów zrobiłam coś, czego nie powinnam była zrobić, terapeutka kiwała głową i mówiła “mhhhm”, wracałam do domu i znów to robiłam. Wielokrotnie się okaleczałam, byłam w permanentnym kryzysie z partnerem. Moja świadomość trudnych zachowań i ich przyczyn nie przekładała się w ogóle na ich zaprzestanie.
Coraz częściej terapeutka pytała o moje emocje w stosunku do niej. Czułam się skonfundowana tymi pytaniami, bo właściwie nie czułam do niej nic. Mogłabym powiedzieć, że jest miła, może, że ją lubię, nic więcej. Zastanawiałam się, czemu miałabym mieć jakieś konkretne emocje w stosunku do kobiety, o której nic nie wiem i która prawie nic do mnie nie mówi. Te pytania coraz bardziej mnie stresowały, czułam, że powinnam się z tego wytłumaczyć, tłumaczyłam, więc, że silne emocje przeżywam przede wszystkim w stosunku do mężczyzn, partnerów. Nie rozumiałam, jakim cudem miałabym poczuć do niej coś, co czuję do mojego faceta, czy nawet matki. Chwilami miałam wrażenie, że terapeutka poczułaby się lepiej, jakbym powiedziała, że jestem na nią wściekła albo jej nienawidzę, ale że COŚ czuję. Wydawało mi się to zupełnie bezsensowne. Dziś już wiem, że chodziło o PRZENIESIENIE, które u mnie nie wystąpiło.
Terapia trwała, ja powtarzałam wciąż to samo, bo cały czas miałam te same problemy w związku. Miałam wrażenie, że terapeutka jest momentami znużona. Ożywiała się, kiedy zaczynałam mówić, że miałam dziwny sen. To był jedyny moment, kiedy sięgała po zeszyt i coś tam sobie pisała. Z czasem zaczynałam czuć się źle, kiedy sen był tak abstrakcyjny, że zostawało mi po nim samo wrażenie, jakieś niejasne odczucie, ale nie potrafiłam jakkolwiek opisać go słowami. Zaczęłam mieć coś na kształt wyrzutów sumienia, kiedy terapeutka, początkowo ożywiona, odkładała zeszyt, nie zapisując w nim nic. W ogóle czułam, że zawodzę moją terapeutkę. Miałam niejasne poczucie, że coś jest nie tak, że nie wpisuję się w jakiś schemat, że nie pojawia się we mnie to, co POWINNO SIĘ pojawić.
Poza byciem racjonalną, zdarzało mi się wchodzić w rolę błazna, przyjemność sprawiało mi to, że mogę rozśmieszyć terapeutkę jakąś anegdotą czy zabawną historią. Może była to forma rozładowania napięcia w związku z tym, że wciąż czułam, że ona oczekuje jakiegoś wylewu emocji, który u mnie w ogóle się nie pojawiał. Za którymś razem terapeutka powiedziała, że chyba za bardzo staram się ją zadowolić, a nie o to tutaj chodzi.
Kiedyś wyszło jakieś nieporozumienie w związku z tym, że przełożyłam terapię w ostatniej chwili. Z tego, co pamiętam, nie było w tym mojej winy, bo pani w rejestracji ustaliła inny termin. Terapeutka pierwszy raz, dość nieoczekiwanie, zrobiła groźną minę i powiedziała, żebym sobie nie myślała, że ona jest jakąś “dobrą ciocią”. Zdenerwowałam się, ale nie dałam po sobie nic poznać. To było tak absurdalne, że jej nie uwierzyłam. Miałam wrażenie, że to prowokacja, służąca temu, żebym w końcu się na nią zezłościła, żeby w końcu “coś się zadziało”.
Raz terapeutka przyznała, że ze mną faktycznie jest inaczej niż z innymi pacjentami. Chyba miała na myśli to, że w trakcie terapii jestem zbyt racjonalna, zbyt “dorosła”. Mnie to właściwie cieszyło, bo w domu wchodziłam w rolę dziecka (miałam dużo starszego partnera), a terapię traktowałam jako usługę pomiędzy dwoma dorosłymi osobami. Nie wyobrażałam sobie zachowywać się przy terapeutce jak przy partnerze, nie czułam, żeby to było w ogóle możliwe.
Przed przerwą w terapii związaną z urlopem, terapeutka zostawiła mi swój numer i powiedziała, że mogę zadzwonić, jakby działo się coś dla mnie trudnego. Nigdy nie zadzwoniłam. W głowie mi się nie mieściło, żeby dzwonić jak się tnę i przerywać jej urlop. Nie wiedziałam nawet, co mogłabym jej wtedy powiedzieć. I co ona mogłaby powiedzieć mi. Przecież zazwyczaj milczała.
Jakoś w czwartym albo nawet piątym roku terapii, zmniejszyłam liczbę spotkań z dwóch tygodniowo do jednego. Miałam problemy finansowe, były okresy, że nie pracowałam, a nawet jak pracowałam, to i tak musiała pomagać mi mama, bo terapia pochłaniała mnóstwo pieniędzy. Kiedy spotkania odbywały się raz na tydzień, terapeutka zachęcała mnie, aby wrócić do poprzedniego trybu, właściwie nie wiadomo po co. Nigdy nie zrobiła jakiegokolwiek podsumowania, nigdy nie powiedziała, co według niej idzie dobrze, a co źle, czy zrobiłam jakieś postępy, czy to wszystko ma sens.
W ogóle miałam wrażenie, że terapeutka tak naprawdę nie rozumie (albo udaje, że nie rozumie), czym są problemy finansowe i zawsze szuka drugiego dna w tym, że ktoś zaczyna rzadziej przychodzić na terapię lub z niej w ogóle rezygnuje. Na pewno chce uniknąć rozmowy na trudne tematy albo wygodnie mu dalej tkwić w miejscu, w którym jest! Oczywiście terapeutka nie powiedziała nic takiego wprost, ale delikatnie próbowała mnie przekonać, żeby jakoś rozwiązać trudną sytuację finansową i nie rezygnować z terapii. Niestety, nie powiedziała jak to zrobić. To samo zresztą dotyczyło spóźnień – nieważne było, że przez całe swoje życie spóźniałam się zawsze i wszędzie. Dla terapeutki moje spóźnienia znaczyły jedno – podświadomie chcę skrócić terapię, aby nie mówić o trudnych dla mnie rzeczach.
Po pięciu latach terapii mój związek z partnerem (który sam mnie na nią wysłał, bo nie mógł znieść mojego zachowania) rozpadł się. Poznałam nową osobę, musiałam się wyprowadzić, szukać nowego mieszkania, nie miałam stałej pracy, moja sytuacja finansowa była tragiczna. Wtedy zdecydowałam się na zakończenie terapii. Oczywiście terapeutka próbowała mnie przekonać, że w tym momencie przerwanie terapii nie jest dobrym pomysłem. Wciąż jednak nie usłyszałam, kiedy będzie ten dobry moment, jaka zmiana powinna według niej zajść, aby uznać, że terapia została zakończona sukcesem.
Jak patrzę na to wszystko dzisiaj, to myślę, że w jakimś stopniu się oszukiwałam, racjonalizowałam, chciałam myśleć o terapii i terapeutce dobrze – w końcu zainwestowałam dużo czasu, energii i pieniędzy. Mówiłam sobie, że przecież tak dużo rozumiem, że to dzięki temu miejscu miałam “objawienia” co do samej siebie. Dziś wiem, że podobne “objawienia” można mieć w trakcie rozmowy z przyjaciółką, która ma podobne problemy, jest empatyczna i gotowa mnie wysłuchać.
Jednocześnie chyba nie chciałam myśleć o tym, że moje trudne zachowania nie znikały. Owszem – były lepsze momenty, ale zazwyczaj trwały one krótko. W tym czasie brałam również różne leki, zwiększałam lub zmniejszałam ich dawki, byłam coraz starsza, zmieniałam miejsca pracy, poznawałam nowych ludzi i nabierałam nowych doświadczeń. W którymś momencie nie potrafiłam już powiedzieć, co z czego wynika, co mi tak naprawdę daje terapia, co leki, a co nowe doświadczenia. Wszystko nakładało się na siebie, a ja nie potrafiłam znaleźć jasnej odpowiedzi.
Dziś nie mam poczucia jakiegoś strasznego skrzywdzenia, nie myślę źle o terapeutce, jednak patrząc z dystansu, to wszystko wydaje mi się absurdem, stratą czasu i pieniędzy (ostatnio policzyłam, że poszło na to 17000 zł i prawie się popłakałam). Dopiero niedawno uświadomiłam sobie, że tak naprawdę odbyłam psychoterapię w nurcie psychoanalitycznym (przez cały czas, nie wiem czemu, zakładałam, że jest to nurt psychodynamiczny), co mnie szczerze przeraziło. Chyba przez te wszystkie lata od zakończenia terapii nie chciałam tego do siebie dopuścić.
Po paru latach zdecydowałam się na terapię schematów. Decyzja o rozpoczęciu drugiej terapii była dla mnie bardzo trudna. Byłam w toksycznej, przemocowej relacji, z której chciałam się uwolnić, ale nie bardzo wiedziałam, jak to zrobić. Trafiłam do miejsca pracy terapeuty, którego wypowiedź słyszałam w radiu i który wydawał mi się naprawdę sensownym człowiekiem. Niestety, pierwszy dostępny termin u niego był za dwa lata. Sama za to mogłam wybrać terapeutę spośród kilku, których opisy były zamieszczone na stronie. Najciekawsza wydawała mi się terapeutka, która napisała o sobie tak:
Mgr psychologii o specjalności klinicznej i osobowości. Posiada certyfikaty ukończenia szkoleń z Terapii Poznawczo-Behawioralnej (CBT) oraz Standardowy Certyfikat Indywidualny Terapii Schematu ISST nr XXXX. Doświadczenie kliniczne zdobyła m.in w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie oraz na Oddziale Leczenia Zaburzeń Psychosomatycznych w Mazowieckim Centrum Neurologii i Rehabilitacji. Pracowała w Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej oraz na turnusach rehabilitacyjnych dla osób z rodzin dysfunkcyjnych. Pracuje w nurcie poznawczo-behawioralnym, terapii schematu oraz logoterapii.
Terapia, z uwagi na pandemię, odbywała się online. Terapeutka od początku pozwalała sobie na słabe żarty typu “może kiedyś pozna pani jakiegoś bogatego Francuza” (w kontekście mojego trudnego, zmierzającego do zakończenia związku). Na informację, że pomimo tego, że pracuję z dziećmi, sama nie chcę ich mieć, zareagowała zdziwieniem i jakimś ironicznym komentarzem. Dodała też, że “może mi się jeszcze odmieni”. Kiedy mówiłam o mojej trudnej sytuacji finansowej, terapeutka odpowiadała, że widocznie ważniejsze od pieniędzy są dla mnie praca w zawodzie i moje koty, bo przecież mogłabym np. wyjechać za granicę do jakiejś dobrze płatnej pracy fizycznej. Niezrozumiałe było też dla mnie wałkowanie tematu jednego leku, który brałam przez krótki czas 10 lat temu i sugestie, że niepamiętanie historii leczenia jest dziwne oraz teksty: “zazwyczaj pacjenci pamiętają”.
W ogóle terapia wydawała mi się szybka, przeładowana informacjami, za mało refleksyjna (w pięć minut miałam np. opisać relację trwającą pięć lat). Miałam wrażenie, że wpadłam z deszczu pod rynnę. Na terapii psychoanalitycznej mówiłam cały czas, ale niewiele z tego wynikało, tutaj dość aktywna była terapeutka, ale jej sposób bycia i prowadzenia terapii wydawały mi się niepoważne.
Nie chciałam rezygnować od razu, myślałam, że dobrze jest dać jej szansę. Czułam jednak, że się nie dogadamy. Porozmawiałam z paroma bliskimi osobami, które powiedziały mi, że teksty terapeutki nie były w porządku i że może powinnam sobie odpuścić. Zakończyłam terapię. Bez terapii jakoś żyję, ale w dużej mierze dzięki antydepresantom.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. Moja powieść „Defekt” to historia zdolnego młodego człowieka, jego związków i kolejnych terapii – o tym, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Zewsząd docierają do nas informacje o wzrastających wskaźnikach zaburzeń psychicznych, co ma być związane z trwającą pandemią. Większość z nich dostarczają psychologowie i psychoterapeuci trudniący się zawodowo pomaganiem. Czy to jeszcze ostrzeżenie, czy już raczej samospełniająca się przepowiednia?
Folie a deux to „szaleństwo dla dwojga”. Nie kryje się jednak za tym określeniem ani wystawna uczta dla kochanków, ani szalona noc nieskrępowanego seksu. To zwyczajowo przyjęte określenie zaburzenia, które podręcznik diagnostyczny ICD-10 – klasyfikujący choroby, który stworzyła Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) – określa nieco mniej romantyczną nazwą jako „indukowane zaburzenie urojeniowe” i przypisuje mu kod F24. Rozwija się najczęściej u osób, które dużo przebywają z osobą cierpiącą na psychozę i po pewnym czasie zaczynają dzielić z nią jej urojenia.
Pandemia jest impulsem do wielu urojeń na temat rzeczywistości, które indukowane są z niezwykłą szybkością i skutecznością. Dzielą się nimi zwykli ludzie w mediach społecznościowych, celebryci, politycy, a nawet naukowcy. Przejmują je tak ogromne grupy ludzi, że chyba należałoby wprowadzić do podręczników diagnostycznych nową jednostkę – „szaleństwo dla wszystkich” lub jeszcze lepiej „szaleństwo narodowe”…
Czytaj dalej felieton mojego autorstwa klikając TUTAJ
Jak stworzyć naukowo udokumentowany pożądany wizerunek jakiegoś fragmentu rzeczywistości? Przepis jest bardzo prosty: weź kartkę, ołówek i sformułuj odpowiednie pytania. Jeśli zależy ci na tym, aby udowodnić naukowo, że na przykład przeprowadzone w edukacji reformy przyniosły pozytywne skutki wystarczy zapytać: „Jakie twoim zdaniem efekty przyniosły przeprowadzone reformy?” Następnie trzeba stworzyć skalę odpowiedzi: „1 – nie dostrzegłem żadnych pozytywnych zmian; 2 – niewielkie pozytywne zmiany; 3 – znaczne pozytywne zmiany; 4 – fundamentalne pozytywne zmiany”. Stwórz kwestionariusz złożony z podobnych pytań i zbadaj nim reprezentatywną grupę ludzi. Zapewniam cię, że otrzymane wyniki zawsze pokażą pozytywny obraz reformy. W najgorszym razie, jeśli wdrożone zmiany okazałyby się totalną katastrofą, konkluzja byłaby neutralna – reformy nie przyniosły pozytywnych zmian w edukacji. Jakkolwiek twoi respondenci będą się głowili, nie zdołają przekazać ci wizji rzeczywistości, której nie akceptujesz. Co? Boisz się, że to grubymi nićmi szyte? Płonne obawy! Sam dajesz się nabierać podobnym wizjom nawet nie poddając ich w wątpliwość.
W 2014 roku ukazał się artykuł, którego autorzy przejrzeli wszystkie oryginalne badania nad efektywnością psychoterapii, jakie opublikowano w 2010 roku. Spośród 132 prac, które znaleźli, zaledwie 28 prac (21%) zawierało jakiekolwiek informacje sugerujące, że ich autorzy kontrolowali negatywne skutki badanych interwencji terapeutycznych. Tylko cztery z nich (3%) zawierały wyczerpujący i poprawny opis tych skutków i metodologii zbierania danych. Pięć zawierało co prawda opis negatywnych skutków, ale brak w nich było informacji, a jaki sposób je mierzono. W czterech dodatkowych raportach (3%) podano krótko, że nie wystąpiły żadne niepożądane skutki, natomiast 15 badań (11%) dostarczało jedynie informacji o pogorszeniu stanu pacjentów lub zaznaczało fakt monitorowania takiego pogorszenia. Pozostałe 104 prace (79%) nie zawierały jakichkolwiek informacji o monitorowaniu negatywnych skutków psychoterapii.[1] Witamy w świecie iluzji!
Nie znam podobnie obszernej analizy tego problemu przeprowadzonej od czasu opublikowania tego przeglądu. Nie słyszałem też o żadnych zasadniczych zmianach w metodologii badań efektywności psychoterapii od tego czasu. Z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć, że omawiany przeglad literatury odzwierciedla obecny stan badań nad negatywnymi skutkami psychoterapii.
Rzeczywistość bez negatywnych skutków psychoterapii, to nie tylko obraz wyłaniający się z wyników badań. Przenika on z powodzeniem do podręczników. Conor Duggan ze swoimi współpracownikami przeanalizowali 82 procedury psychoterapeutyczne zatwierdzone przez National Institute for Health Research z Wielkiej Brytanii w latach 1995-2013. Żadna z nich nie wspominała o możliwych negatywnych skutkach psychoterapii, chociaż zawierała je większość protokołów farmakoterapii.[2]
Wiedza na temat negatywnych skutków psychoterapii jest również obca psychologom amerykańskim. W 2006 roku Charles Boisvert z the Rhode Island Centre for Cognitive Behavioral Therapy i David Faust z Brown University Medical School przeprowadzili ankietę wśród 181 psychologów, członków American Psychological Association prowadzących swoje prywatne praktyki w całych Stanach Zjednoczonych. Aż 28% z tej grupy była nieświadoma faktu istnienia negatywnych skutków psychoterapii.[3]
Spokojnego snu terapeutów nie zakłóca również fakt, że blisko połowa pacjentów (47%) przerywała terapię przed czasem, co pokazała bardzo obszerna metaanaliza z 1993 roku uwzględniająca 125 studiów badawczych.[6] Co prawda nowsze badania przyniosły nieco lepsze wskaźniki, ale nadal wahają się one od około 18% w przypadku pacjentów cierpiących na zaburzenia dysocjacyjne do blisko 30% w przypadku pacjentów cierpiących na schizofrenię i zaburzenia psychotyczne.[7] Literalnie nie wiemy, co dzieje się z tymi pacjentami. Czy trafiają do innych terapeutów? Czy ich stan ulega pogorszeniu? Skaczą z mostu po opuszczeniu gabinetu? A może radzą sobie ze swoimi problemami lepiej niż przy pomocy psychoterapii?
Również i te wyniki nie wywołują ani popłochu, ani jakiegokolwiek zaniepokojenia wśród terapeutów. Twarde dane sobie, a życie sobie. Po cóż szukać informacji o negatywnych skutkach, kiedy celem jest potwierdzenie dogmatu o zbawiennym wpływie psychoterapii na życie ludzi? Wśród krzykliwych haseł marketingowych nie ma miejsca na zwątpienie, a już tym bardziej na jakiekolwiek ostrzeżenia pacjentów. Psy szczekają, karawana jedzie dalej…
[1] U. Jonsson, I. Alaie, T. Parling, F. K. Arnberg, Reporting of harms in randomized controlled trials of psychological interventions for mental and behavioural disorders: a review of current practice. “Contemporary Clinical Trials”, 38, 2014, s. 1-8.
[2] C. Duggan, G. Parry. M. McMurran, K. Davidson, J. Dennis, The recording of adverse events from psychological treatments in clinical trials: evidence from a review of NIHR-funded trials. „Trials”, 15, 2014, s. 335–243.
[3] C.M. Boisvert, D.F. Faust, Practicing psychologists’ knowledge of general psychotherapy research findings. „Professional Psychology: Research and Practice”, 37, 2007, s. 708–716.
[4] S. Lilienfeld, L. Ritschel, S. Lynn, R. Cautin, R. Latzman, Why Ineffective Psychotherapies Appear to Work: A Taxonomy of Causes of Spurious Therapeutic Effectiveness. „Perspectives on Psychological Science”, 9, 2014, s. 355-387.
[5] M. Lambert, What we have learned from a decade of research aimed at improving psychotherapy outcome in routine care. „Psychotherapy Research”, 17, 2007, s. 1–14.
[6] M. Wierzbicki, G. Pekarik, A meta-analysis of psychotherapy dropout. „Professional Psychology: Research And Practice”,24, 1993, s. 190-195.
[7] S. Hamilton, A.M. Moore, D. R. Crane, S.H. Payne, Psychotherapy dropouts: Differences by modality, license, and DSM-IV diagnosis. „Journal Of Marital And Family Therapy” 37, 2011, s 333-343.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Opinia publiczna zawrzała po odkryciu, że w podręczniku psychopatologii i psychologii klinicznej wydanym przez Uniwersytet Jagielloński, jej autor dr hab. Krzysztof Klimasiński (pracownik naukowy w Instytucie Psychologii UJ, kierownik Zakładu Psychopatologii i Rehabilitacji UJ, ur. 1939, zm. 2006) zamieścił ustęp, który stanowi swoiste usprawiedliwienie pedofilii:
„W dużym procencie przypadków dziecko prowokuje i bierze czynny udział w aktywności erotycznej. Te fakty wyraźnie kłócą się z popularnym obrazem każdego dziecka jako niewinnego aniołka zmuszanego do seksu”.
Media i psychologowie rzucają gromy, a ja nie potrafię oprzeć się wrażeniu, że ta reakcja niczym nie różni się od tej, kiedy rodzice słodkiego nastolatka odkrywają nagle, że ich pociecha jest narkomanem zaangażowanym w działania osiedlowego gangu młodocianych przestępców. Tyle, że takich rzeczy nie odkrywa się nagle, lecz dlatego, że latami ignoruje się niepokojące sygnały. Bulwersujący cytat nie szokował recenzentów podręcznika, przez ponad 20 lat nie oburzał prowadzących zajęcia, ani studentów. O ile opinia publiczna ma prawo się oburzać, o tyle środowisko psychologów ma wyłącznie powód do wstydu, przeprosin i zadośćuczynienia. Wątpię jednak abyśmy doczekali się którejkolwiek z tych reakcji.
To nie ten konkretny cytat jest problemem. Tego typu absurdy mają swój początek w źle dobranej przez studenta statystyki do pomiaru różnic między średnimi, w niepoprawnie sformułowanych pytaniach ankiety badawczej, a wiatrem w żagle dla niej jest obojętność uczonych i nauczycieli akademickich, którym dawno temu pomyliła się z tolerancją. Bredzenia Freuda na temat seksualności dziecięcej przekazywane w jednej sali uniwersyteckiej sąsiadują z neuronauką, o której inni nauczyciele opowiadają innym studentom tuż za ścianą. Jedni drugim nie wchodzą w drogę, bo przecież nade wszystko nie chcą, aby posądzono ich o „niekonstruktywną krytykę”, a z owej obojętności błędnie rozumianej jako tolerancja rodzą się potworki takie, jak ten, który obecnie wzburzył opinię publiczną.
Psychoterapeuci dokładający wszelkich starań, aby proponowane przez nich metody były oparte na dowodach i zgodne z najnowszym stanem wiedzy milczą, kiedy słyszą bzdury głoszone przez przedstawicieli przeróżnych mutacji będących potomstwem dziewiętnastowiecznej wizji narcystycznego opiumisty. Nawiasem mówiąc, te absurdalne koncepcje dość trafnie objaśnił kiedyś Carl Gustaw Jung. Na pytanie dlaczego właśnie u Freuda seksualność odgrywa tak ważną rolę, stwierdził „Cóż, Zygmuś całe dzieciństwo spędził w mieście, w Wiedniu. Nigdy nie widział tych wszystkich rzeczy, które większość z nas znała z pobytów na wsi, gdzie seksualność zwierząt i wszystko co się z tym wiąże są codziennością. To dlatego, kiedy wreszcie jako dorosły człowiek odkrył seksualność, tak bardzo go ona zafascynowała.”
Jest tylko jeden sposób aby uniknąć podobnych sytuacji w przyszłości. Sposób, który wymyślił Rudy Giuliani, burmistrz Nowego Jorku – zero tolerancji dla najdrobniejszych wykroczeń wobec prawa. Jeśli nie będziemy piętnować plagiatu, niechlujności i niedbałości począwszy od przedszkolaków, a skończywszy na uczonych, rektorach i arcybiskupach, nie zmienimy rzeczywistości, a obrońcy pedofilii będą nadal usprawiedliwiać odrażające zbrodnie. To jednak sposób, który trąci utopią. Lata doświadczeń i znajomość środowiska akademickiego utwierdzają mnie raczej w przekonaniu, że prędzej złodziej okradnie złodzieja niż jeden profesor wytknie drugiemu, że opowiada bzdury. Obym się mylił. Tymczasem rośnie już nowe pokolenie uczonych, które za „właściwe” myślenie jest nagradzane i uczy się, jak formułować swoje poglądy.
Przy okazji tego tekstu warto poczynić dość istotną uwagę. Opisane tutaj wydarzenia pokazują jak ideologia tak zwanej „prawej strony” zniekształca naukę i edukację. W swoim życiu spotkałem równie wiele przykładów ideologizacji nauki, edukacji i dziennikarstwa w wykonaniu „lewej strony” sceny politycznej. Być może nawet bardziej perfidnych, bo subtelniejszych i trudniejszych do wykrycia przez opinię publiczną. Moim celem nie jest krytyka garnituru poglądów ani „prawej” ani „lewej” strony. To, co od lat uważam za zło, to próba fałszowania obiektywnej rzeczywistości w taki sposób, aby do tych poglądów pasowała. To jest choroba, która toczy nasz świat, a z którą powinniśmy walczyć nieustannie. A początek tej walki zaczyna się na lekcji matematyki, fizyki i biologii, nie religii czy wychowania obywatelskiego.
Przy okazji warto wspomnieć o obyczajach, jakie wśród naukowców i wydawców panowały ponad pół wieku temu, a o których pisał nieodżałowanej pamięci Martin Gardner – znany pogromca pseudonauki. Kiedy ktoś pokroju Krzysztofa Klimasińskiego składał swoją pracę w wydawnictwie akademickim, a inni naukowcy tego nie akceptowali, oświadczali wydawcy, że jeśli opublikuje taką pracę, to oni nie wydadzą u niego żadnej ze swoich książek i podręczników. Wydawca, który dbał o reputację, nie ośmielał się wchodzić w jakiekolwiek relacje z podejrzanymi autorami. Ciekawe jak wówczas odebrano by wyjaśnienie WUJ?
„…książka daje szybki wgląd w całokształt zagadnień psychopatologii i psychologii klinicznej jako dyscypliny stosowanej na pewnym poziomie ogólności. Z pewnością będzie podręcznikiem bardzo przydatnym dla kierunków niepsychologicznych, a dla studentów psychologii bardzo dobrym przewodnikiem w trudnej literaturze przedmiotu, skłaniającym do osobistej refleksji i budowania wiedzy poprzez żmudne studia prac z zakresu psychiatrii i psychologii klinicznej.”
Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Z przyjemnością informuję, że zeszłoroczny program Tygodnia Mózgu w Toruniu i Bydgoszczy, który został odwołany, odbędzie się w tym roku w wersji online. W ramach tego programu wygłoszę dwa wykłady.
Z przyjemnością informuję, że zeszłoroczny program Tygodnia Mózgu w Toruniu i Bydgoszczy, który został odwołany, odbędzie się w tym roku w wersji online. W ramach tego programu wygłoszę dwa wykłady. Pierwszy z nich zatytułowany:
Jak szukać dowodów w powodzi psychopedagogicznych mitów?
Jak donoszą moi czytelnicy, podobno ostatnio propaganda terapeutyczna nieustannie przywołuje słowa Erica Kandela, który twierdzi, że psychoterapia jest leczeniem biologicznym i prowadzi do trwałych, możliwych do zbadania, fizycznych zmian w mózgu.
Jak donoszą moi czytelnicy, podobno ostatnio propaganda terapeutyczna nieustannie przywołuje słowa Erica Kandela, który twierdzi, że psychoterapia jest leczeniem biologicznym i prowadzi do trwałych, możliwych do zbadania, fizycznych zmian w mózgu. Przy okazji podkreślania biologicznego charakteru psychoterapii warto przypomnieć wyniki opublikowanej dwa lata temu metaanalizy, której nie znajdziecie na listach badań potwierdzających skuteczność psychoterapii. To jedna z tych skrupulatnie przemilczanych przez terapeutów prac.
WHO szacuje, że obecnie ponad 350 milionów ludzi na świecie cierpi z powodu depresji, co stanowi prawie 5-6% populacji. W najgorszym razie depresja może prowadzić do śmierci wskutek samobójstwa. Szacuje się, że w ten sposób każdego roku umiera około miliona osób. W większości krajów odsetek ludzi, którzy w ciągu swojego życia chorują na depresję waha się pomiędzy 8 a 12%. Z tych danych wynika, że mamy do czynienia z pandemią choroby psychicznej o skali niespotykanej w całej historii rodzaju ludzkiego. Liczby cały czas rosną. W obliczu wzbierającej fali zachorowań nie do przecenienia są twarde dane, które wskazują kierunki, w których mogą podążać naukowcy i terapeuci poszukujący sposobów pomocy. Czasami, jak pokazała to metaanaliza 50 lat badań nad czynnikami pozwalającymi przewidzieć próby samobójcze, jesteśmy kompletnie bezradni. Innym razem, jak miało to miejsce w przypadku niedawnej metaanalizy neuronalnych korelatów zmian wywołanych psychoterapią w mózgach osób cierpiących na depresję, wyniki badań rozbudzają nadzieję.
Wyniki pierwszego systematycznego przeglądu badań i metaanalizy w zakresie zmian markerów biologicznych u pacjentów psychoterapeutycznych cierpiących na depresję, które ukazałay się w Neuroscience and Biobehavioral Reviews są kolejną próbą zrozumienia metod leczenia tej zatrważającej choroby.
Przeczytaj ciąg dalszy w oryginalnym artykule, który ukazał się niedawno w BPS Research Digest:
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Czy przyszłoby ci do głowy czytelniku poważnie traktować opinie producentów mięsa na temat diety wegetariańskiej? To pytanie zdaje się o tyle absurdalne, że pewnie producentom mięsa nawet do głowy by nie przyszło uzurpować sobie prawa do wchodzenia w rolę autorytetu w zakresie dietetyki.
Podobne opory mielibyśmy chyba aby zaufać sprzedawcy samochodu, który opisuje nam jego stan techniczny. Powszechnie darzymy podejrzliwością firmy farmaceutyczne próbujące sprzedać nam swoje wyroby. Dla upewnienia się, że producenci i sprzedawcy rzeczywiście oferują dokładnie to, co deklarują, powołaliśmy rożnego rodzaju inspekcje handlowe, rzeczników praw konsumenta, urzędy rejestracji produktów leczniczych i mnóstwo innych instytucji.
Caveat emptor! – Kupujący niechaj się strzeże! Ta stara, powszechnie akceptowana zasada, którą rozumie niemal każdy klient i sprzedawca, reguluje nasze relacje ekonomiczne od wieków. Zgodnie z nią darzymy pewną nieufnością tych, którzy chcą nam coś sprzedać. Oni z kolei trudzą się, aby zdobyć nasze zaufanie.
A jednak w stosunku do niektórych sprzedawców i dostawców usług komercyjnych robimy daleko posunięte ustępstwa od tej zasady. Wśród tych wyjątków poczesne miejsce zajmują psychoterapeuci. To oni mówią nam czy i co w zakresie zdrowia psychicznego, w jaki sposób i jak długo leczyć. Wypełniają okładki i wnętrza kolorowych magazynów, tygodników, a nawet prasy codziennej. To ich łagodne, ciepłe głosy w audycjach radiowych straszą nas konsekwencjami „nieprzepracowanej” traumy z dzieciństwa. Ich, pełne troski twarze pojawiają się na ekranach telewizorów wzbudzając niepokój pracoholików i tych, którzy doświadczają prokrastynacji, ludzi nadmiernie aktywnych seksualnie i tych oziębłych, że coś z nimi jest nie tak, jednocześnie wyciągając pomocną dłoń i podsuwając rozwiązanie. Mało tego, przekonali większość z nas, że jeśli sami nie jesteśmy terapeutami, a więc dostarczycielami takich komercyjnych usług, to nie możemy się nawet wypowiadać na ich temat. Uważam to za wielki sukces nie tylko komercyjny, ale i społeczny psychoterapeutów. Chyba tylko kapłani zapewnili sobie podobną pozycję.
Uprzedzając zastrzeżenia, warto stwierdzić od razu, że błędna jest tutaj analogia do roli lekarza jako eksperta w zakresie zdrowia. Lekarz korzysta z produktów firm farmaceutycznych i to on stoi na straży naszego interesu zdrowotnego dobierając odpowiednie leki. Lekarz decyduje, czy powinniśmy kontynuować leczenie u innego specjalisty, cy poprzez rehabilitację, dietę, zmianę trybu życia itd. Terapeuta, do którego trafimy niemal zawsze niepodzielnie staje się doradcą i dostawcą jednocześnie.
Dużo trafniejszą analogią jest model, który przedstawiła w rozmowie ze mną doświadczona psychoterapeutka i psycholog kliniczny Maja Filipiak. Jej zdaniem (a ja się pod tym podpisuję obiema rękoma), to psycholog kliniczny, który nie jest terapeutą powinien postawić diagnozę i na podstawie swojej wiedzy skierować nas na taką psychoterapię, jaka jest najbardziej skuteczna (evidence-based) w przypadku naszych problemów. W takim modelu pomocy bylibyśmy lepiej chronieni przed marketingowymi iluzjami pscyhoterapii.
Zasada caveat emptor obowiązuje nie tylko przy sprzedaży, lecz także w badaniach naukowych, które przecież mogą służyć tej sprzedaży w postaci owych dowodów, na których oparta jest oferowana usługa. To dlatego autorzy prac naukowych są zobowiązani do informowania redakcji i czytelników o ewentualnym konflikcie interesów. I tak, naukowiec pracujący w jakiejś firmie farmaceutycznej może opublikować artykuł na temat skuteczności produkowanych przez te firmę leków, ale czytelnik ma prawo o tym się dowiedzieć i samemu ocenić, czy praca tego naukowca może być wiarygodna.
Wygląda jednak na to, że psychoterapeuci nie tylko zdołali nas przekonać do zawieszenia zasady caveat emptor, ale także do konieczności informowania nas o potencjalnym konflikcie interesów. Grupa badaczy z Niemiec i Szwajcarii przeanalizowała 936 prac poświęconych efektywności psychoterapii opublikowanych w latach 2010-2013. Wybrali do dalszej analizy 95 prac przeglądowych spełniających najostrzejsze kryteria metodologiczne. To, czego poszukiwali w opublikowanych badaniach, to deklaracji ewentualnego konfliktu interesów. W przypadku 22 prac ich autorzy nie ujawnili finansowego konfliktu interesów, 4 dalsze prace nie ujawniały pozafinansowego konfliktu i jedna osobistego konfliktu interesów. W 15 przeglądach badań wnioski faworyzowały modalność, w której pracowali ich autorzy, ale ten fakt również nie został odnotowany. 27 prac przeglądowych uwzględniało inne prace badawcze ich autorów dając obraz efektywności psychoterapii zgodny z wnioskami z wcześniejszych prac, co może sugerować pewną tendencyjnosć konkluzji. Zdaniem autorów, w obszarze badań nad efektywnością psychoterapii brakuje transparentności w deklarowaniu wszelkich konfliktów interesów i zniekształceń wyników, a polityka wydawnicza czasopism publikujących te badania nie zapewnia obiektywnego spojrzenia na skuteczność psychoterapii.[1]
Jakkolwiek nieujawnione konflikty interesów badaczy-terapeutów nie mogą się równać skalą z tymi, które trafiają na pierwsze strony gazet ujawniając powiązania niektórych lekarzy czy polityków z koncernami farmaceutycznymi, to jednak systematycznie zniekształcają obraz efektywności psychoterapii. Trudno nawet powiedzieć, czy dzisiaj ten obraz jest bardziej transparentny, bo z tego co mi wiadomo, od czasu opublikowania omawianego przeglądu, nikt nie przeprowadził równie wyczerpującej analizy na ten temat. W polityce wydawniczej również nie nastąpiły jakieś rewolucyjne zmiany, które gwarantowałyby transparentność w tym zakresie. Z dużym prawdopodobieństwem i pewną ostrożnością można zatem przyjąć, że częstość deklarowania konfliktu interesów w obecnie publikowanych badaniach nad efektywnością psychoterapii, jest zbliżona do tej, jaką przedstawili autorzy omawianego przeglądu. A zatem – Caveat lector!
Komu można zaufać? To dość proste – wszystkim tym badaczom, którzy nie czerpią ani finansowych ani pozafinansowych korzyści z przedstawianych przez siebie wniosków. A jeśli mamy wątpliwości, jeśli wszystkich podejrzewamy o czerpanie „jakichś” korzyści, to sprawdźmy kto czerpie ich najmniej. W tej hierarchii wiarygodności, psychoterapeuci, którzy wywalczyli sobie wyłaczność do wypowiadania sie na temat tego co robią, powinni znaleźć się na samym dole drabiny, a wypowiadając się informować odbiorcę o swoim uwikłaniu w konflikt interesów.
Na zakończenie powinienem jeszcze przeprosić producentów mięsa, których przykładem posłużyłem się na wstępie. To przedsiębiorcy, którzy muszą dochować mnóstwa wymogów i przepisów, aby móc sprzedawać swoje produkty, poddawani są ciągłym kontrolom, a w przypadku, kiedy dopuszczą się nieprawidłowości ponoszą odpowiedzialność w postaci wysokich kar. Nic z tych rzeczy nie obowiązuje psychoterapeutów, którzy cieszą się nieskrępowanym brakiem odpowiedzialności w naszym kraju. Ponadto, jak zauważyłem wcześniej, producenci mięsa nie uzurpują sobie prawa do występowania w roli autorytetów w zakresie dietetyki. Dostawcy komercyjnych usług terapeutycznych zagospodarowali pole eksperckości do tego stopnia, że ktoś, kto nie utrzymuje się z podobnej działalności nie ma prawa do wyrażania swojego stanowiska, a jeśli je mimo wszystko wyrazi, piętnują go publicznie. Niniejszym szczerze przepraszam producentów mięsa za nieuzasadnione porównanie do psychoterapeutów.
[1]K. Lieb, J. von der Osten-Sacken, J. Stoffers-Winterling, N. Reiss, J. Barth, Conflicts of interest and spin in reviews of psychological therapies: a systematic review. „Medical Publishing and Peer Review Research”.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Ten artykuł jest kontynuacją poprzedniego: Psychoterapia imitująca podejście oparte na dowodach. Cz. 1 Złoty standard. W poprzednim odcinku analizowałem znane badania przeprowadzone pod nadzorem Martina Seligmana, które ustanowiły „złoty standard” w badaniach efektywności psychoterapii.
W poprzednim odcinku analizowałem znane badania przeprowadzone pod nadzorem Martina Seligmana, które ustanowiły „złoty standard” w badaniach efektywności psychoterapii. A jednak w tym samym czasie, kiedy Seligman prowadził badania, których ułomność metodologiczna nie pozwoliłaby studentowi na zdobycie zaliczenia, przeprowadzono bardzo poprawne metodologicznie badania poświęcone również efektywności psychoterapii. Miały one na celu ocenę efektywności kompleksowych usług medycznych w zakresie zdrowia psychicznego wdrożonych w ramach Fort Bragg Demonstration Project. Projekt objął swoim zasięgiem 42 tysiące dzieci i młodzieży hospitalizowanych i leczonych ambulatoryjnie, trwał pięć lat i kosztował 80 milionów dolarów.[1] Badania nad efektywnością tego projektu miały pokazać, że kompleksowe usługi w zakresie zdrowia psychicznego i uzależnień, w tym oczywiście psychoterapia i poradnictwo, są bardziej opłacalne niż usługi dostępne w typowym systemie fragmentarycznym. Niestety, okazało się, że pomimo lepszego dostępu do opieki, zapewnionej ciągłości, mniejszej liczby ograniczeń w dostępie do leczenia i większej satysfakcji klientów, koszt był wyższy, a wyniki kliniczne nie lepsze w porównaniu do typowego systemu fragmentarycznego charakterystycznego dla innych obszarów w kraju. Rezultaty te stały w całkowitej sprzeczności z przewidywaniami psychologów formułowanymi przed rozpoczęciem projektu, którzy wiązali z nim wielkie nadzieje. Nawet pomimo tego, że pacjenci, podobnie jak w badaniach Seligmana, relacjonowali dużo wyższą satysfakcję z opieki, nie znaleziono żadnych dowodów na jej wyższą efektywność, co podkreśla fakt, że satysfakcja nie jest jednoznaczna z efektywnością, tak, jak chciał tego Seligman, w swoim nowym „złotym standardzie”.
Leonard Bickman, jeden z badaczy kierujących projektem, wraz ze swoimi kolegami podsumował go następująco:
Po pierwsze: założenie, że usługi kliniczne są w jakikolwiek sposób skuteczne, może być bardzo błędne. (…)
Po drugie: dłuższe leczenie skutkuje wyższymi kosztami bez odpowiednich znaczących wyników – więcej nie znaczy lepiej.[2]
Dla Bickmana brak rezultatów klinicznych prowadzonego przez siebie projektu był najbardziej uderzającym i nieoczekiwanym rezultatem. Wielokrotnie podkreślał, że powinniśmy przyjrzeć się naszym przekonaniom co do skuteczności praktyk klinicznych, szczególnie, że doniesienia na temat ich skuteczności pochodzą najczęściej z badań prowadzonych w zamkniętych warunkach eksperymentalnych, podczas gdy jego projekt prowadzony był w warunkach naturalnych przez bardzo długi czas. Co więcej, badania prowadzone w ramach Fort Bragg Demonstration Project próbowano zreplikować w Stark County. Okazało się, że stan dzieci, które nie korzystały z żadnych usług w zakresie zdrowia psychicznego poprawiał się analogicznie do tych, które korzystały z szerokiej oferty w tym zakresie.[3] Wyniki takie nie są zresztą odosobnione w literaturze. John Weisz i jego współpracownicy przeprowadzili w tym czasie szereg metaanaliz efektywności rzeczywiście świadczonych usług w zakresie zdrowia psychicznego (nielaboratoryjnych). Żadna z nich nie wykazała pozytywnego wpływu na zdrowie psychiczne pacjentów.[4]Wyniki dobrze zaprojektowanych badań, przeprowadzonych na grupie 42 tysięcy osób w warunkach naturalnych, dodatkowo zreplikowane powinny wstrząsnąć światem psychologii klinicznej. Nic takiego jednak nie nastąpiło. Książka opisująca badania w Fort Bragg opublikowana w tym samym czasie co artykuł Seligmana została do stycznia 2018 roku zacytowana… 75 razy. Dlaczego tak się stało? Bowiem w czasie, kiedy obie prace zostały opublikowane, American Psychological Association angażowała ogromne środki w kampanię edukacyjną, której celem było między innymi popularyzowanie usług psychoterapeutycznych, a podstawę tej kampanii stanowiły wyniki badań przeprowadzonych przez Seligmana. Tam gdzie ludzie kierują się dogmatami nie ma miejsca na twarde dane.
W tym miejscu warto podkreślić, że polityka wydawnicza czasopism naukowych preferuje publikowanie wyników badań, które pokazują efektywność. Wyniki badań, które nie pokazują efektywności, nie potwierdzają hipotez są odrzucane. Tworzy to tak zwany „efekt szuflady„, w której gromadzą się wyniki badań ilustrujących brak efektywności. Oceniając materiał dowodowy w jakimkolwiek obszarze należy to brać pod uwagę. Uwzględniają to autorzy niektórych tylko metaanaliz. Badania efektywności psychoterapii można porównać do skuteczności wędkarza. O tym, czy jego metody są dobre decydujemy na podstawie liczby i wielkości ryb, które przynióśł z połowu. Jednak rzadko zastanawiamy się nad tymi wszystkimi rybami, które ściągnęły przynętę z haka nie dając mu się złowić. Rzetelną miarą skuteczności powinien być stosunek tych złowionych, do tych, które uszły jego metodom pozbawiając go przynęty.
Przemilczanie niewygodnych danych w praktykach imitujacych podejście oparte na dowodach to metoda z obszernego arsenału narzędzi naukowych denialistów, o których napiszę jeszcze nieco więcej w kolejnych odcinkach. Tyleż łatwa i prosta dla stosującego ją co trudna do wykrycia przez potencjalnego odbiorcę. Dlatego zawsze warto zadawać pytania: Czy są badania, które przyniosły sprzeczne rezultaty? Jak wiele z nich jest niezgodnych z tymi wykorzystywanymi do imitacji? Jaką wartość metodologiczną mają jedne i drugie? Dlaczego są rzadko cytowane?
Ciąg dalszy nastąpi.
[1] L. Bickman, P.R. Guthrie, E.M. Foster, F.W. Lambert, W.T. Summerfelt, C.S. Breda, C.A. Heflinger, Evaluating Managed Mental Health Services: The Fort Bragg Experiment. Plenum, New York 1995.
[2] Tamże.
[3] L. Bickman, W.F. Summerfelt, J. Firth, S. Douglas, The Stark County Evaluation Project: Baseline results of a randomized experiment. W: D. Northrup, C. Nixon (red.), Evaluating Mental Health Services: How Do Programs for Children ‘Work’ in the Real World? Sage Publications, Newbury Park 1997, s. 231-259.
[4] J.R. Weisz, G.R., Donenberg, S.S. Han, B. Weiss, Bridging the gap between laboratory and clinic in child and adolescent psychotherapy. „Journal of Consulting and Clinical Psychology”, 63, 1995, s. 688-701; J.R. Weisz, S.S. Han, S.M. Valeri, More of what? Issues raised by the Fort Bragg study. „American Psychologist”, 52), 1997, s. 541-545; J.R. Weisz, B. Weiss, M.D. Alicke, M.L. Klotz, Effectiveness of psychotherapy with children and adolescents: A meta-analysis for clinicians. „Journal of Consulting and Clinical Psychology”, 55, 1987, s. 542-549; J.R. Weisz, B. Weiss, G.R. Donenberg, The lab versus the clinic’s effects of child and adolescent psychotherapy. „American Psychologist”, 47, 1992, s. 1578-1585.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Praktyki oparte na dowodach (evidence based practice) to podejście, które stosunkowo niedawno narodziło się w medycynie. Pragmatyka tego podejścia polega na tym, że podejmując decyzje o leczeniu i mając w pamięci zasadę primum non nocere sprawdzamy najlepsze możliwe dowody naukowe…
Praktyki oparte na dowodach(evidence based practice) to podejście, które stosunkowo niedawno narodziło się w medycynie. Pragmatyka tego podejścia polega na tym, że podejmując decyzje o leczeniu i mając w pamięci zasadę primum non nocere sprawdzamy najlepsze możliwe dowody naukowe, które pokazują efektywność i szkodliwość danej metody leczenia. Ważymy je i wybieramy taką metodę, co do której istnieje najwięcej dowodów, że jest skuteczna i nie zaszkodzi pacjentowi (risk/benefit ratio). Podejscie oparte na dowodach jest w pewnym sensie drogą na skróty. Możemy stosować jakąś metodę lub lekarstwo nie rozumiejąc dokładnie mechanizmu ich działania, a jedynie posługując się kryterium efektywności/szkodliwości.
Podejście oparte na dowodach szybko zdobyło sobie uznanie. Dzisiaj stosuje się je nie tylko w medycynie, lecz również w psychoterapii, w edukacji, a nawet w zarządzaniu. Jednak rosnącej popularności i niemal bezwarunkowej akceptacji tego podejścia towarzyszą zachowania rynkowe, które ową akceptację i popularność wykorzystują. Polegają one na imitowaniu podejścia opartego na dowodach. Pseudonauka ochoczo wykorzystuje ten trend wspierając swoje twierdzenia wynikami badań. To, jaką mają one wartość często pozostaje poza możliwościami racjonalnej oceny odbiorcy niewykształconego w dziedzinie metodologii naukowej. Jak zatem ocenić wartość takich dowodów i podejście rzeczywiście oparte na dowodach od praktyki imitującej ten modny nurt?
W cyklu artykułów postaram się pokazać niektóre praktyki imitacyjne, które mogą wprowadzać nas w błąd poprzez stwarzanie wrażenia, że jakaś metoda jest niezwykle mocno ugruntowana w wynikach badań naukowych. Zrobię to na przykładzie psychoterapii – dziedziny działalności człowieka, w której praktyki imitacyjne rozwinęły się szczególnie bujnie. Na początek proponuję przyjrzeć się jednemu z najbardziej znanych na świecie badań nad „efektywnością” psychoterapii.
W 1995 roku Martin E.P. Seligman, jeden z najbardziej prominentnych psychologów świata, znajdujący się na czołowych miejscach w rankingach najwybitniejszych żyjących i pracujących psychologów, opublikował we flagowym czasopiśmie American Psychological Association (APA) artykuł zatytułowany The Effectiveness of Psychotherapy.[1] Relacjonował w nim rezultaty ankiety przeprowadzonej przez Consumer Reports wśród swoich subskrybentów.[2] Jest to obecnie jeden z najczęściej cytowanych na świecie artykułów na temat efektywności psychoterapii. Według programu Publish or Perish do stycznia 2018 roku był cytowany 2491 razy, co powoduje, że zalicza się go do klasyki literatury psychologicznej. Przytacza się go średnio 108,3 razy w roku. Jest drugim najczęściej cytowanym artykułem, jaki Seligman kiedykolwiek napisał.
Wygląda na to, że Seligman znalazł rozwiązanie problemów, które dotknęły ludzkość, bowiem na pierwszych stronach swojego artykułu umieszcza coś w rodzaju wyznania:
Zmieniły się moje przekonania, dotyczące tego co stanowi tzw. „złoty standard”. Spowodowało to jedno jedyne badanie przeprowadzone przez Consumer Reports (1995, Listopad), które wstrząsnęło moją dotychczasową wiarą. Doszedłem do wniosku, że decydowanie, czy jedno postępowanie terapeutyczne, w ściśle kontrolowanych warunkach, działa lepiej niż inne poprzez porównywanie go z grupą kontrolną, jest zupełnie innym problemem niż decydowanie o tym, co działa w naszej dziedzinie. Nie wierzę już, że badania skuteczności są jedynym, albo nawet najlepszym sposobem odkrywania, jakie terapie rzeczywiście są skuteczne. Doszedłem do przekonania, że badania efektywności tego jak pacjenci radzą sobie w realnych warunkach terapeutycznych może dostarczyć użytecznej i wiarygodnej „empirycznej walidacji” psychoterapii i leków. Consumer Reports jest pionierem tej metody.[3]
Cóż takiego pionierskiego było w tych badaniach, że wstrząsnęło dotychczasową wiarą przyszłego prezydenta APA? CR przy okazji rozsyłania ankiety poświęconej zadowoleniu z używanych przez swoich respondentów samochodów dołączył suplement zawierający pytania o zadowolenie z psychoterapii. Ankietę wysłano do 180 tysięcy respondentów. Badanie nie uwzględniało żadnych grup kontrolnych i nie spełniało wymogu randomizacji. Grupa osób badanych składała się w przewadze z dobrze wykształconych przedstawicieli klasy średniej, w większości kobiet z medianą wieku 46 lat, co powodowało, że mogła być reprezentatywna dla populacji odwiedzającej gabinety psychoterapeutyczne, ale z pewnością nie była reprezentatywna dla potrzeb badania efektywności psychoterapii. Występowanie w populacji chorób i zaburzeń psychicznych, którymi z założenia zajmuje się psychoterapia, nie ogranicza się do klasy średniej i jednej płci.
Ankieta nie zawierała żadnych obiektywnych wskaźników efektywności takich chociażby, jak ustąpienie symptomów zaburzeń, z którymi pacjenci zgłosili się na terapię lub wzrost umiejętności radzenia sobie w sytuacjach, które pacjentom sprawiały problem przed rozpoczęciem terapii. Nie mierzono jakichkolwiek wskaźników behawioralnych, które mogłyby wskazać na skuteczność psychoterapii. Bez takich pomiarów trudno w ogóle wyrokować o zmianach, będących wynikiem oddziaływań terapeutycznych. Zamiast takich pomiarów, ankieta zawierała wyłącznie subiektywne oceny, jak przy badaniu zadowolenia z odkurzacza, tostera itp. Nie pytano o negatywne skutki psychoterapii. Brak takich pytań w ankiecie determinował obraz psychoterapii, jaki można było uzyskać. W najgorszym razie psychoterapia mogła okazać się nieskuteczna. Nigdy szkodliwa. Na ankietę odpowiedziało tylko ok. 7 tys. respondentów, co stanowiło zaledwie 3,9% całej badanej grupy. Sam Seligman przyznał, że taki odsetek zwrotu ankiet to było „raczej mało, absolutnie”, a CR określił go jako „bardzo niski” w porównaniu do innych ich ankiet. W podobnej ankiecie dotyczącej lekarzy odpowiedziało 70 tys. respondentów. W większości badań tak niski odsetek odesłanych ankiet i brak reprezentatywności oznaczałby odrzucenie badania jako nienadającego się do dalszej analizy.
Co więcej, aby orzekać, czy psychoterapia jest skuteczna powinniśmy badać ludzi z takimi zaburzeniami i problemami, do leczenia których psychoterapię wymyślono. W tym wypadku jednak było inaczej. Ponad połowa respondentów (58,2%) stwierdziła, że przed rozpoczęciem terapii czuła się jako tako, całkiem dobrze lub nawet bardzo dobrze. Prawdopodobnie dla tych ludzi terapia była czymś, co zaspokajało ich potrzebę rozwoju albo nawet rozrywki. Generalizowanie sądów o skuteczności psychoterapii na podstawie subiektywnych odczuć takich ludzi może mieć negatywne konsekwencje dla tych pacjentów, którzy od psychoterapii oczekują co najmniej pomocy w pozbyciu się, utrudniających lub wręcz uniemożliwiających życie, objawów zaburzeń psychicznych.
Ankieta nie zawierała żadnych pytań dotyczących modalności psychoterapeutycznych z których korzystali respondenci. W ten sposób wrzucono do jednego worka wszystko to, o czym respondenci pomyśleli jako o psychoterapii. Trudno powiedzieć, z jak dużą liczbą spośród kilkuset różnych modalności mieli oni kontakt i jak duże było wśród nich zróżnicowanie. Argument „wrzucania wszystkiego do jednego worka” podnoszą z głośnym krzykiem obrońcy psychoterapii niemal zawsze, kiedy spotykają się z krytyką psychoterapii, próbując ją dyskredytować. W sytuacji, kiedy zbiorczego określenia „pscyhoterapia” używa się w celu głoszenia jej efektywności i dla potrzeb marketingowych, zastrzeżenie „jednego worka” nie pojawia się.
O ile w omawianych badaniach nie przewidziano grupy kontrolnej, można było stworzyć grupę porównawczą, ponieważ część respondentów zamiast zgłosić się do terapeuty wybrała rozmowę o swoich problemach z przyjaciółmi, z członkami rodziny lub duchownym (43% tych, którzy odesłali ankietę). Jednak CR nie tylko, że nie wykorzystał tych danych do porównania, ale wielokrotnie proszony o ich udostępnienie utrzymywał, że są to dane poufne i nie będą analizowane ani publikowane.[4]
Podsumowując, tylko 7 tys. (3,9%) respondentów odpowiedziało na ankietę, z czego, 4 tys. (2,2%) relacjonowało kontakt ze specjalistą od zdrowia psychicznego, lekarzem domowym lub grupą wsparcia. Pozostałe 3 tys. (1,6%) rozmawiało o swoich problemach z przyjaciółmi, krewnymi lub duchownymi. CR zdecydowało się zignorować te dane ograniczając swoją analizę do 4 tys., ze szczególnym naciskiem na 2,9 tys. (1,6 %) tych, którzy mieli do czynienia z terapeutami.
Mimo tak wielu braków metodologicznych CR skonkludował w nagłówku swojego artykułu: „Nasze przełomowe badanie pokazało, że psychoterapia zazwyczaj działa”.[5] Przygotowane przez APA na podstawie tego artykułu materiały marketingowe stwierdzały, że dziewięciu osobom spośród dziesięciu terapia pomaga.[6]
Dodatkowo w swoim artykule Seligman stwierdzał: „długoterminowa terapia przynosi lepsze efekty niż terapia krótkoterminowa. Ten efekt jest bardzo silny”.[7] Swoje twierdzenie zilustrował wykresem, który postarałem się w miarę wiernie przerysować z oryginału. Prawda, że przyrost efektu w zależności od czasu trwania terapii robi wrażenie?
Tyle, że wykres ten uczciwie przedstawiony powinien wyglądać tak jak na rysunku 2.
Wrażenie znika, bo nagle widzimy wzrost na realnej skali, na której był mierzony, nie zaś na skali zaczynającej się od 190 punktów, jak zdecydował się to przedstawić Seligman. W rzeczywistości 83,4% polepszenia uzyskiwano w ciągu pierwszego miesiąca. Dalsza terapia, choćby trwała powyżej 2 lat nie przynosiła więcej poprawy niż 16,6%. Co więcej, należy podkreślić, że wśród pacjentów terapeutycznych byli i tacy, którzy jednocześnie leczyli się farmakologicznie. Ta grupa w żaden sposób nie została wyodrębniona spośród badanych, a przyjmowanie leków nie zostało potraktowane nawet jako zmienna zakłócająca. W rezultacie nie wiemy nawet, czy obserwowana w badaniach poprawa nie była w całości wynikiem działania przyjmowanych leków. Warto też zwrócić na sporą niechlujność w prezentacji danych. Wykres nie uwzględnia osób, które uczestniczyły w terapii w okresie dłuższym niż dwa miesiące lecz krótszym niż trzy, podobnie powyżej sześciu miesięcy lecz mniej niż siedem. Nie uwzględnia? Czy też zostali oni raczej wrzuceni do niższego lub wyższego przedziału w zależności od tego jak lepiej prezentowali się na wykresie? Dodatkowo należy również wziąć pod uwagę (a co Seligman zaznaczył w tekście artykułu), że pierwszy przedział uwzględnia również osoby które w ogóle nie uczestniczyły w terapii, a więc powinien on zostać opisany jako „0-1 month”. Jeśli tak, to na średnią 201 punktów na 300-punktowej skali poprawy składają się wyniki osób, które w ogóle w terapii nie brały udziału, a ich stan poprawił się wyłącznie za sprawą upływu czasu.
Dlaczego szanowany przez wielu psycholog i badacz opublikował pean na cześć wysiłków analityków marketingowych CR? Czy tylko dlatego, że był głównym konsultantem zespołu prowadzącego badania? Odpowiedzi możemy się jedynie domyślać. I chociaż zarówno źródłowy artykuł, jak i jego omówienie autorstwa Seligmana bywają w wielu źródłach poddawane miażdżącej krytyce (co dodatkowo podnosi ich cytowalność), to wygląda na to, że niechlubny cel, jakim było wprowadzenie do praktyk badawczych „złotego standardu”, czyli subiektywnych i niechlujnych wskaźników pomiaru, został osiągnięty. Dzisiaj, niestety już nie tylko terapeuci i pacjenci, ale również wielu badaczy powszechnie stosuje takie podejście. Czytając przekazy marketingowe naszpikowane wynikami badań i przekonujące, że reprezentuje ona podejście oparte na dowodach, warto zadać sobie pytanie, jak wiele z tych liczb zostało zebranych zgodnie ze sformułowanym przez Seligmana „złotym standardem”.
Sposób, w jaki przeprowadzono przedstawione tu badania, błędy metodologiczne (a może raczej celowe zabiegi zniekształcające?) dyskwalifikowałyby tę pracę, gdyby jakiś student psychologii postanowił na jej podstawie zdobyć licencjat. Jako praca magisterska nie zostałaby pewnie nawet dopuszczona do obrony. A jednak stały się one „wielkim krokiem” na drodze do przegłosowania przez Radę American Psychological Association rezolucji o uznaniu skuteczności psychoterapii (Resolution on the Recognition of Psychotherapy Effectiveness) w 2012 roku, oraz o tym, że na jej podstawie będzie kształtowana polityka APA. Ale to odrębna ciekawa historia, którą mam nadzieję opowiedzieć w którymś z kolejnych artykułów tego cyklu.
Ciąg dalszy nastąpi.
[1] M.E.P. Seligman, The Effectiveness of Psychotherapy. “American Psychologist”, 50, 1995, s. 965–974.[2]Mental Health: Does therapy help? “Consumer Reports”, November, 1995, s. 734–739.
[3] Seligman, The effectiveness… Wyd. cyt., s. 966. [4] T. Dineen, Manufacturing Victims: What Psychology Industry is Doing to People. 2007, s. 48, http://tanadineen.com/documents/MV3.pdf. s. 62-64.
[5]Mental Health, Wyd. cyt. s. 734.
[6] Dineen, Manufacturing Victims, Wyd. cyt., s. 64.
[7] Seligman, The effectiveness, Wyd. cyt., s. 968
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Po pierwsze nie szkodzić – jedna z najbardziej bezwarunkowo akceptowanych zasad, jakie podziela ludzkość, przynajmniej w obszarze interwencji zdrowotnych. Studentom medycyny wbija się tę maksymę do głów od pierwszych zajęć.
Każdy artykuł ukazujący się w portalu Science-Based Medicine jest recenzowany przez 2 niezależnych naukowców i akceptowany przez redaktora naczelnego. Jakiś czas temu taki artykuł mojego autorstwa poświęcony etyce psychoterapii opartej na dowodach został oceniony jako wart opublikowania w tym portalu. Nie wzbudził jednak ani zainteresowania polskich psychoterapeutów, ani jakiejkolwiek dyskusji. Czytelnikom pozostawiam odpowiedź na pytanie: dlaczego? Postanowiłem przypomnieć go z okazji toczących się w mediach społecznościowych „dyskusji” poświęconej psychoterapii. Wyniki badań, na których opierało się moje rozumowanie nie straciły do dzisiaj na aktualności. Zapraszam do lektury!
Po pierwsze nie szkodzić – jedna z najbardziej bezwarunkowo akceptowanych zasad, jakie podziela ludzkość, przynajmniej w obszarze interwencji zdrowotnych. Studentom medycyny wbija się tę maksymę do głów od pierwszych zajęć. Jest tak wszechobecna, że przyjęło się ją traktować jako część przysięgi Hipokratesa, choć nigdy nią nie była, a i jego autorstwo bywa dość stanowczo poddawane w wątpliwość.[1]
Kiedy zastanowić się nad nią głębiej, okazuje się być nie tylko nieludzko trudną do realizacji ale i w pewien sposób okrutną. Oto lekarz, psychoterapeuta, fizjoterapeuta czy ratownik medyczny stają przed cierpiącą osobą wymagającą pomocy, czasami natychmiastowej i zanim jej udzielą muszą wziąć pod uwagę wszelkie okoliczności, uwzględnić całą swoją wiedzę aby mieć całkowitą pewność, że nie zaszkodzą. A jeśli się zawahają? Jeśli nie mają całkowitej pewności? Czy powinni powstrzymać się od działania? Zasada mówi twardo – tak. Nieczynienie szkody ma pierwszeństwo przed czynieniem czegoś, co może przynieść pomoc, ale co niesie ze sobą zbyt duże ryzyko szkody. Czasem więc w zgodzie z zasadą primum non nocere powinniśmy powstrzymać się od udzielenia pomocy cierpiącemu człowiekowi. W myśl tej zasady niedziałanie jest lepsze od działania pochopnego, niepewnego.
A jednak, kiedy przyjrzeć się praktykom medycznym okazuje się, że w miejsce tej naczelnej zasady wkracza inna, przeciwna do niej – melius anceps remedium quam nullum – lepsze niepewne lekarstwo niż żadne. Niosący pomoc wolą zrobić cokolwiek niż nic. A nuż przyniesie to ulgę w cierpieniu? Motywy, które kierują ludźmi skłaniającymi się do tej drugiej zasady bywają różne. Mogą próbować coś zrobić inspirowani czystym współczuciem lub presją ze strony pacjenta. Może popychać ich do tego nacisk otoczenia, żądania rodziny chorego lub nawet przełożonych. Czasami napędza ich awersja do bezradności, którą odczuwają powstrzymując się od działania lub potrzeba potwierdzenia własnych kompetencji i poczucia własnej, zawodowej wartości. Nierzadko też stoją za tym pobudki ekonomiczne – wszak pacjenci chętniej wracają do lekarza, terapeuty, który zrobił cokolwiek, przepisał jakikolwiek lek, zastosował jakąkolwiek interwencję, niż do takiego, który rozłożył ręce twierdząc, że w tej sytuacji nie ma pewnej, sprawdzonej metody i on w myśl zasady primum non nocere, nie może się podjąć leczenia.
Więcej na ten temat w artykule mojego autorstwa:
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
To tytuł artykułu, który ukazał się dwa lata temu w RZECZPOSPOLITA PLUS MINUS. Napisałem go podstawie doświadczeń zebranych podczas pracy nad książką Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach. Artykuł nie tylko nie stracił na aktualności, w czasach butnych zapewnień o skuteczności psychoterapii i pustych oskarżeń pod adresem krytyków, ukazuje dziury w wiedzy na podstawie której owe zapewnienia i oskarżenia są formułowane. Zapraszam do lektury!
Od lat spotykam ludzi, którzy psychoterapeutom przypisują winę za zniszczone zdrowie, zmarnowane lata życia, rozbite relacje rodzinne. Nie chcę oceniać, czy ich gorycz jest uzasadniona. Wiem jednak, że w ich głos należy się wsłuchać ze szczególną uwagą, bo to oni płacą najwyższą cenę za udział w eksperymentach, które ktoś nazwał psychoterapią.
Stara indyjska przypowieść opowiada o sześciu ślepcach, którzy postanowili dowiedzieć się czegoś o słoniu. Jeden z nich natknął się na twardą skórę słonia, stwierdzając, że jest on murem. Drugi dotknął kła i ocenił, że ma do czynienia z włócznią. Trzeci, pomacawszy trąbę, doszedł do przekonania, że to gatunek węża. Czwarty, natknąwszy się na kolano słonia, zawyrokował, że jest on drzewem. Doświadczywszy podmuchów powietrza powodowanych przez uszy słonia, piąty ślepiec nazwał go wachlarzem. I wreszcie szósty, chwyciwszy zwierzę za ogon, skonkludował, że jest ono zwykłą liną. Wszyscy ślepcy, posiadłszy swoje racje, nie potrafili uznać odmiennych przekonań swoich towarzyszy, pozostali skłóceni i nigdy nie zdobyli pełnej wiedzy o wyglądzie słonia.
Prawda płynąca z tej opowieści zdaje się być truizmem ilekroć przyglądamy się ślepcom z pozycji obserwatora. Staje się jednak aż nazbyt często nieosiągalna, kiedy sami możemy dotknąć jedynie części słonia. Łamy gazet, głośniki radiowe, ekrany telewizorów, komputerów, tabletów i smartfonów przepełniają kłótnie ślepców. W wielu gramy rolę jednego z nich. W niektórych ciągle niemożliwe jest stworzenie obrazu całości. Są wreszcie i takie, gdzie ktoś odnosi korzyści, jeśli przyjmiemy jego wizję rzeczywistości.
Skrupulatne studia nieodmiennie doprowadzają nas do przekonania, że obszarem ludzkiej działalności, który, podobnie jak słoń ślepcom, wymyka się poznaniu, jest działalność człowieka nazwana psychoterapią. Dzisiaj nikt nie jest uprawniony do wypowiadania sądów ogólnych na temat jej stanu. A przynajmniej sądów opartych na pewnych faktach. To kategoryczne stwierdzenie wynika z tego prostego faktu, że nie dysponujemy podstawowymi liczbami dotyczącymi tego zawodu. Nie wiemy, i to nawet w przybliżeniu, ilu dzisiaj terapeutów praktykuje w Polsce (podobne wątpliwości dotyczą znacznej części świata, ale dla ścisłości, w dalszej części wywodu ograniczę się tylko do naszego kraju). Czy nie znając tej liczby, możemy wydawać jakikolwiek sąd na temat jakości, skuteczności lub szkodliwości świadczonych przez nich usług? Wszak każda taka opinia wywodzić się będzie wyłącznie z dostępnych nam wyrywkowych subiektywnych danych.
Nie wiemy też, ilu pacjentów jest poddawanych psychoterapii, ilu ją ukończyło i z jakim skutkiem. Danych tych szukałem zarówno ja sam, jak i kilku znajomych doktorantów przez wiele lat. Pytałem o nie terapeutów, urząd statystyczny, przeszukiwałem źródła. Bez skutku. Możemy co prawda szacować liczbę terapeutów zrzeszonych w różnych stowarzyszeniach, ale nie mamy pojęcia, jaka to jest część wszystkich praktykujących w tym zawodzie. Możemy zebrać jakieś liczby dotyczące psychoterapii refundowanych, ale wiemy z całą pewnością, że jest to tylko wycinek dużo większej całości. Prawdopodobnie mały ułamek wszystkich prowadzonych terapii, choć nie wiemy, jak mały.
Ostatnia, znana mi, próba policzenia wszystkich odmian psychoterapii (modalności) została podjęta na początku tego wieku. Otrzymano wówczas zawrotną liczbę ponad 500 – bez jakiejkolwiek gwarancji, że jest to liczba pełna (od czasu publikacji tego artykułu liczba ta wzrosła do ponad 600). Nie udało mi się dotychczas sprawdzić, czy wszystkie są obecne w naszym kraju. Swoje badania zakończyłem na liczbie 120. Nie ma ani w Polsce, ani na świecie żadnego ich rejestru. Niektóre są bardziej popularne, inne mniej, bywają też takie, które są czystą egzotyką, ale znowu stajemy przed pytaniem o ich wzajemne proporcje. Cała rzecz gmatwa się jeszcze bardziej, bo ciągle powstają nowe podejścia. Nawet uwzględniając fakt, że niektóre z nich przestają być modne i wypadają z obiegu, to jednak w sumie ich liczba prawdopodobnie cały czas rośnie. Tylko kilkanaście z nich przebadano pod kątem efektywności. Zaledwie kilka ją wykazało.
Im bardziej wnikamy w temat, tym bardziej gęstnieją znaki zapytania. Wszystkie one sprawiają, że dzisiaj każdy bardziej ogólny sąd na temat działalności nazywanej psychoterapią będzie z natury rzeczy sądem ślepca, który zna prawdę o kawałku słonia. Inne będzie wyobrażenie zachwyconych terapią pacjentów, inne terapeutów ze szkół poddających swoją pracę ciągłej kontroli i doskonaleniu, inne ofiar psychoterapii, które miały do czynienia z ludźmi pozbawionymi zasad i jeszcze inne naukowców widzących tylko fragment dobrze zoperacjonalizowanej rzeczywistości. Budując własny pogląd na to zjawisko musimy mieć pełną świadomość, że jest to obraz zbudowany na podstawie relacji kilku ślepców, którzy dotknęli fragmentu rzeczywistości. Obraz, który nie może być pełnym i jest tym bardziej fałszywy z im większą gorliwością ślepcy zapewniają o pewności swoich sądów.
Możemy oczywiście próbować szukać obiektywnych danych pochodzących z badań, ale i wówczas piętrzą się kolejne znaki zapytania. W powodzi badań relacjonujących skuteczność kilku najpopularniejszych modalności terapeutycznych pojawiają się, od czasu do czasu, przeglądy badań i metaanalizy skłaniające nas do ponownego zastanowienia, czy przypadkiem wcześniej nie mieliśmy do czynienia z relacjami ślepców. W jednej z takich metaanaliz, opublikowanej w 2017 roku Elena Dragioti wraz z kolegami wzięła pod uwagę ponad pięć tysięcy badań nad skutecznością psychoterapii spełniających najwyższe standardy metodologiczne. Kiedy im się przyjrzeli krytycznie, okazało się, że większość z nich co prawda faworyzuje psychoterapię, ale jej skuteczność została ewidentnie potwierdzona przez zaledwie 7% z nich. Czyżbyśmy mieli do czynienia z zamkiem zbudowanym na piasku? A jeśli tak, to jak to możliwe, że nikt wcześniej tego nie zauważył?
Wyjaśnić może to wynik innego badania przeprowadzonego przez grupę badaczy z Niemiec i Szwajcarii, którzy przeanalizowali ponad 900 prac poświęconych efektywności psychoterapii opublikowanych w latach 2010-2013. Interesowało ich czy publikowane prace zawierają deklaracje ewentualnych konfliktów interesów. Wymaga ich większość czasopism z oczywistych względów – czytelnik powinien wiedzieć, czy autor badań w jakikolwiek sposób może być od nich zależny – zarówno w warstwie finansowej, jak i niefinansowej. Na przykład pracownik firmy farmaceutycznej może publikować wyniki badań nad skutecznością leków jego firmy, ale fakt, że jest jej pracownikiem lub posiada w niej udziały finansowe, powinien być odnotowany przy jego nazwisku. W przypadku badań nad efektywnością psychoterapii najczęstszy konflikt interesów spowodowany jest tym, że badacz jest jednocześnie psychoterapeutą pracującym w modalności, którą właśnie bada. Pokazywanie jej w złym świetle niekoniecznie musi mu służyć, zatem czytelnicy powinni mieć świadomość, czy badacz jest zaangażowany w prowadzenie badanej przez siebie terapii. Niestety, bardzo wiele analizowanych prac nie zawierało takich deklaracji, a po dokładniejszym przyjrzeniu się okazało się, że konflikt interesów miał jednak miejsce. Czy jego ukrywanie spowodowane było tylko niefrasobliwością badaczy?
Im dłużej przyglądamy się psychoterapii, tym bardziej jej obraz – wyraźny na pierwszy rzut oka – rozmywa się. Dzieje się tak, nawet wówczas, jeśli przyjrzymy się tylko przodującym modalnościom, które w badaniach uzyskują najwyższe wskaźniki efektywności. W kilku, niezależnie od siebie przeprowadzonych, analizach okazało się bowiem, że terapeutyczna elita, która wie jakie metody są udokumentowane naukowo i zdaje sobie sprawę z istnienia podręczników zawierających wytyczne do prowadzenia psychoterapii, często głośno deklaruje ich wykorzystanie po cichu… robiąc swoje. Ich zdaniem takie wytyczne, wbrew temu co mówią badania, nie są odpowiednie dla ich pacjentów i nie działają w naturalnych warunkach. W konsekwencji tych przekonań podczas terapii nie stosują odpowiednich zestawów zadań dla pacjentów, co prowadzi do przesunięcia głównego akcentu terapii z działania na rozmowę terapeutyczną. Rezultatem może być nawet pogorszenie stanu pacjentów zamiast oczekiwanej poprawy. A nawet jeśli pacjenci poddawani są psychoterapii zgodnie z zaleceniami, to – jak znowu pokazują badania – często sposób ich realizacji daleki jest od zakładanego w podręcznikach. Pogłębia to, i tak już sporą, przepaść dzielącą praktykę od postulatów wynikających z badań efektywności. Niestety, tendencja ta ma charakter dość powszechny i rosnący, a rozdźwięk pomiędzy tym co wykazuje skuteczność w badaniach, a tym co w rzeczywistości otrzymują pacjenci, stale się powiększa.
Jednak tym, co chyba najbardziej podważyło kompletność krajobrazu psychoterapii, było odkrycie, że badacze i sami terapeuci świadomie rezygnują z informacji, które mogłyby ów krajobraz uczynić pełniejszym. W 2014 roku ukazał się artykuł, którego autorzy przejrzeli wszystkie badania nad efektywnością psychoterapii opublikowane w 2010 roku. Tylko 3% tych prac zawierało wyczerpujący opis negatywnych skutków psychoterapii, 18% zawierało szczątkowe dane na ten temat, a pozostałe 79% nie zawierało jakichkolwiek informacji o monitorowaniu negatywnych skutków psychoterapii. Czyżby ich autorzy już na etapie planowania badań wykluczyli możliwość ich wystąpienia? Czy takie zachowanie nie przypomina zachowania ślepca, który mogąc wykorzystać obie ręce dla poznania natury słonia, od niechcenia położył na nim zaledwie jedną dłoń?
Od wielu lat spotykam ludzi, których tak niechętnie uwzględniają badacze, a którzy psychoterapii przypisują winę za zniszczone zdrowie, zmarnowane lata życia, rozbite relacje rodzinne. Nie chcę oceniać tego czy ich gorycz jest uzasadniona. Wiem jednak, że ich głos jest ledwie słyszalny pośród wrzawy ślepców rozprawiających o naturze słonia, choć wcale nie wydaje mi się mniej godny uwagi od innych. Przeciwnie, uważam, że należy się w niego wsłuchać ze szczególną uwagą, bo to ci ludzie właśnie płacą najwyższą cenę za udział w eksperymentach, które ktoś nazwał psychoterapią. Być może trafili na terapeutów z gruntu złych, być może dokonali niewłaściwych wyborów, a może po prostu oczekiwali zbyt wiele? A może w psychoterapii są pułapki, w które łatwo można wpaść? Nie dowiemy się jednak tego nie wsłuchawszy się w ich opowieści. Można je oczywiście łatwo zlekceważyć twierdząc, że o niczym nie świadczą poza tym, że również w zawodzie psychoterapeuty trafiają się źli ludzie. Podobnie można zlekceważyć relacje ludzi, którzy doświadczyli przemocy domowej, nadużyć seksualnych, mobbingu w pracy itp. Tylko czy wówczas dowiemy się czegokolwiek o naturze tych zjawisk? Czy poznamy przyczyny chorób badając zdrowych? Czy zapobiegniemy przestępstwom przyglądając się zachowaniu ludzi uczciwych i prawych?
Przyznając tym pytaniom atrybut retoryczności przysłuchałem się historiom ludzi nazywających siebie ofiarami psychoterapii. Wskazali mi wiele ważnych szczegółów, które większość z nas pomija prześlizgując się wzrokiem (lub, jak kto woli, dłońmi ślepców) po naturze zjawiska. Jednym z najbardziej znaczących jest spostrzegana przez nich dysproporcja władzy pomiędzy terapeutą a pacjentem.
Pacjent, który zgłasza się na terapię jest najczęściej w bardzo złym stanie emocjonalnym, nierzadko w depresji, wykorzystał już wiele metod poradzenia sobie z własnymi problemami i ma dogłębne poczucie bezradności. Często towarzyszy mu obniżona lub wręcz zdruzgotana samoocena. Spotyka się z kimś, kto jest specjalistą w zakresie rozwiązywania tego typu problemów, często ma jakieś tytuły naukowe, publikacje. W jego oczach terapeuta staje się niemal nadczłowiekiem. Pacjent liczy na jego wiedzę i oczekuje pomocy, więc stara się podporządkować jego oczekiwaniom. To powoduje, że zakres władzy terapeutów staje się niemal nieograniczony. Relacja władzy może prowadzić do uzależnienia. Zdarza się tak, że terapeuta przez kilka lat prowadzi kolejne spotkania nie mając żadnego planu i pomysłu na to, co zrobić z pacjentem, podczas gdy ów jest głęboko przekonany, że zmierzają do jakiegoś celu, do katharsis, po przeżyciu którego wszystko się odmieni. Nie dopuszcza myśli o tym, że mogą zmierzać donikąd.
Niestety, jak pisze o tym doświadczony psychoanalityk Jeffrey Masson, z perspektywy terapeuty może to wyglądać zupełnie inaczej: „Wiele razy siadałem za pacjentem na psychoanalizie i stawałem się przeszywająco i boleśnie świadomy swojej niezdolności przyniesienia pomocy. Wiele razy, rzeczywiście, odczuwałem współczucie. Ale czasami czułem się również jak ignorant, znudzony, niezainteresowany, poirytowany, bezradny, zakłopotany i zagubiony. Czasami nie potrafiłem zaoferować prawdziwej pomocy, a jednak rzadko przyznawałem się do tego pacjentowi. Moje życie nie było w lepszej formie niż życie moich pacjentów. Żadna z rad, jakie mogłem im dać, nie była lepsza (a znacznie bardziej kosztowna) niż rada dobrze poinformowanego przyjaciela. Zakładam, że nie dotyczyło to tylko mnie. Wszystko, czego doświadczałem w tej sytuacji, musieli odczuwać również inni terapeuci”.
Kiedy wyciągamy papierosa z paczki, nasz wzrok musi napotkać drastyczne zdjęcia lub napisy ostrzegawcze. Podobnie, gdy kupujemy alkohol albo studiujemy jego etykietę. Poszkodowani pacjenci wiele razy zwracali mi uwagę na fakt, że kiedy przekraczamy próg gabinetu psychoterapeutycznego nikt nie ostrzega nas przed konsekwencjami przemieszczenia się w przestrzeni o tych kilka zaledwie metrów. I nie chodziło im o wszelkie możliwe negatywne konsekwencje psychoterapii. Chodzi o to, że ten ruch może zostać wykorzystany przeciwko nam, tak jak każde słowo oskarżonego o zbrodnię, o czym lojalnie przestrzegają amerykańscy policjanci w momencie aresztowania, przynajmniej w filmach.
Podczas psychoterapii, podobnie jak w trakcie każdej ludzkiej działalności, coś może pójść nie tak. Pacjent, przez przypadek lub umyślnie, może zostać skrzywdzony. Jeśli będzie miał dość siły w sobie, by próbować dochodzić swoich praw, niemal zawsze będzie traktowany jako osoba zaburzona. Niektórzy pacjenci, z którymi rozmawiałem, zgłaszali skargi do stowarzyszeń terapeutów, ich komisji etycznych, ale także do prokuratury czy do sądu. W każdym ze znanych mi przypadków rozpatrywano relacje tych osób, jako osób zaburzonych, a co za tym idzie mało wiarygodnych. Skąd wiadomo, że są zaburzone? No przecież inaczej nie trafiłyby na terapię! Owszem, większość pacjentów zgłaszających się na terapię jest traktowana tak, jak cierpiący ludzie, ale w momencie, kiedy dochodzi do konfliktu z terapeutami stają się ludźmi zaburzonymi, tylko dlatego, że kiedyś, beztrosko przekroczyli próg gabinetu terapeutycznego. Czyż to nie okrutna pułapka? O dojmującym fakcie jej istnienia przekonali mnie również sami terapeuci, bardzo często odmawiający rozmowy ze mną na temat relacji pokrzywdzonych pacjentów. Ich zdaniem, nie można ich traktować jako wiarygodnych, bo… pochodzą od ludzi zaburzonych. W tym miejscu przychodzi na myśl zatrważające w wymowie opowiadanie Gabriela Garcii Marqueza Chciałam tylko skorzystać z telefonu opublikowane w tomie Dwanaście opowiadań tułaczych.
Na refleksję zasługują również spostrzeżenia niektórych pacjentów, którzy dostrzegli uderzające podobieństwo pomiędzy terapią a religią. Ich zdaniem podobnie, jak religia stawia przed człowiekiem ideał w postaci dążenia do lepszego życia (bezgrzesznego, świętego itp.), tak samo psychoterapia formułuje cel, jakim jest jakiś rodzaj lepszej wersji nas samych. Dążymy do niego wypatrując z nadzieją przełomu, który wkrótce ma nastąpić, a który często nigdy nie nadchodzi. Im więcej sił w to wkładamy, tym trudniej odwieść nas od przekonania, że są to tylko miraże, za którymi gonimy. Psychoterapeuta siłą swego autorytetu bardzo łatwo może wcielić się w rolę kapłana, który zaczyna decydować o tym, co dla nas jest dobre, a co złe, którą drogą powinniśmy pójść . Dogmatyczne, niepoparte faktami, założenia niektórych szkół terapeutycznych zastępują religijne prawdy wiary. Przedmiotem kultu stają się samorealizacja, samorozwój, samospełnienie, bycie tu i teraz, life balance i inne, mniej lub bardziej modne, bożki. Intrygujące jest to, że autentyczne, niepoparte lekturą spostrzeżenia pacjentów często korespondują z przemyśleniami krytyków, którzy analogii pomiędzy religią i psychoterapią poświęcili całe tomy.
Fakt, że psychoterapia tworzy sytuację dysproporcji władzy w relacji terapeuta-pacjent wcale nie oznacza, że zostanie ona nadużyta. Również to, że przekraczając próg gabinetu terapeutycznego narażamy się na niebezpieczeństwo zakwalifikowania nas do grona ludzi zaburzonych, nie jest równoznaczne z wykorzystaniem tego faktu przeciwko nam. Podobnie bezsprzeczna bezkarność psychoterapeutów, atrybut wynikający z porządku prawnego (lub raczej jego braku), jaki panuje w tej sferze działalności, nie oznacza, że zostanie ona spożytkowana w jakikolwiek sposób przeciwko pacjentom. Wymaga jednak dostrzeżenia, podobnie, jak dla oddania pełni istoty słonia niezbędne jest dostrzeżenie jego kłów.
Aby przekonać się o bezkarności terapeutów nie trzeba studiów prawnych ani skomplikowanych analiz. Można to zrobić przeprowadzając bardzo prosty eksperyment. W tym celu wystarczy zasugerować publicznie, że jakiś pacjent w wyniku psychoterapii podjął próbę samobójczą lub popadł w alkoholizm. Jednogłośnie brzmiący chór terapeutów i ich zwolenników będzie nas niezmordowanie przekonywał, że nie da się udowodnić związku psychoterapii z tymi ponurymi konsekwencjami. I będą mieli rację. Jeśli tylko terapeuta nie popełni w trakcie terapii jakiegoś wykroczenia przeciwko zapisom kodeksu karnego, nie ma takiej możliwości, aby przypisać mu jakąkolwiek odpowiedzialność za to, co przydarzyło się jego pacjentom poza gabinetem terapeutycznym. Ja przynajmniej nie znam ani jednego takiego przypadku, choć znam wiele prób wykazania zawodowej odpowiedzialności za niekorzystną sytuację pacjentów. Najbardziej dotkliwa kara, jaka może spotkać terapeutę za popełnione przez niego nadużycia w stosunku do pacjentów, to wydalenie ze stowarzyszenia, do którego należy lub nagana udzielona przez sąd koleżeński. W rzeczywistości nawet i te kary są bardzo rzadko stosowane i nie wiążą się z jakimikolwiek konsekwencjami. Terapeuta może nadal prowadzić psychoterapię.
Gdybyśmy chcieli dowiedzieć się o psychoterapii czegoś jeszcze więcej, warto również przeprowadzić podobny do wyżej opisanego eksperyment – tym razem przypisując terapii pozytywne zmiany w życiu pacjenta, na przykład uwolnienie się od nałogu lub wyjście z depresji i myśli samobójczych. Czy ktoś wówczas równie gorąco zaprotestuje, jak miało to miejsce w przypadku negatywnych skutków? A jeśli nie, to może warto zastanowić się, jaki mechanizm powoduje tę uderzającą asymetrię odpowiedzialności?
Opowieści pacjentów, których terapia poszła „nie tak” pełne są spostrzeżeń, których brakuje w prezentowanym publicznie krajobrazie psychoterapii. Wypełniłyby niejeden felieton, ale powinniśmy pamiętać, że są tylko jednym z głosów w gwarze ślepców. Wsłuchując się w ów gwar zwróćmy jednak pilną uwagę na to, dla kogo i jakie korzyści płyną z przekonania innych do własnej wizji słonia.
Dla dopełnienia tej wizji warto przywołać jeszcze jeden fakt. W 2012 roku Rada największego i najbardziej wpływowego na świecie stowarzyszenia psychologów – American Psychological Association, skupiającego blisko 120 tysięcy psychologów, przyjęła drogą głosowania rezolucję o skuteczności psychoterapii. Powołuje się na nią większość stowarzyszeń psychoterapeutów na całym świecie. W gronie osób formułujących rezolucję znaleźli się wybitni psychoterapeuci i naukowcy. Również wobec tego faktu nie powinniśmy przejść obojętnie.
Tych, którzy chcieliby pohejtować, zapraszam do lektury mojego Zwięzłego poradnika dla hejterów i komentowanie przy pomocy numerków. Szkoda ścierać palce na klawiaturze!
O książce napisali również:
Tomasz Witkowski udowadnia po raz kolejny, że zdrowy rozsądek jest największym skarbem człowieka, a wiedza wciąż stanowi pewną lokatę.
Bartosz Panek, Polskie Radio 2, Laureat Prix Italia w 2014 r.
Wstrząsające opowieści o złowrogiej rzeczywistości, której na co dzień nie mamy możliwości zobaczyć. Non-fiction, choć chciałoby się wierzyć, że to tylko literacka fikcja.
Konrad Szołajski – reżyser i scenarzysta
Czy psychoterapia rzeczywiście stanowi remedium na współczesne problemy człowieka? Czy może, jak podnosi w swojej książce Tomasz Witkowski, potrafi być pozbawionym logiki i odpowiedniej wiedzy narzędziem do krzywdzenia i tak już skrzywdzonych ludzi? Publikacja Witkowskiego w przejmujący sposób ukazuje rozdźwięk pomiędzy medialno-marketingowym optymistycznym wizerunkiem psychoterapii a rzeczywistością, w której ludzkie odpady są pozostawione samym sobie. To zapis bezsilnego krzyku ludzi słabych i poranionych za przyzwoleniem większości. Must read nie tylko dla tych, którzy mają cokolwiek wspólnego z psychoterapią.
Anna Szulc, dziennikarka społeczna „Newsweeka”,
laureatka Grand Press w kategorii reportażu
Witkowski otwiera przed czytelnikami mroczne tajemnice szczelnie zamkniętego środowiska psychoterapeutów. Stawia tezy, dając jednocześnie szansę na własną interpretację ciemnej strony psychoterapii. To lektura nie tylko dla „wtajemniczonych“, ale też doskonały przewodnik dla literatów i filmowców. Kontrowersyjne i mocne.
Robert Wichrowski, reżyser, wykładowca, dr sztuki filmowej
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. Moja powieść „Defekt” to historia zdolnego młodego człowieka, jego związków i kolejnych terapii – o tym, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.