Tomasz Witkowski w obronie wolności słowa

Rozmowa z Jackiem Tabiszem po odwołaniu mojego wykładu na UJ: o obojętności środowiska akademickiego, anonimowych oskarżeniach i o tym, kto naprawdę traci na kulturze unieważniania.

To tytuł rozmowy, którą dla swojego kanału przeprowadził ze mną Jacek Tabisz. Zapraszam do wysłuchania!

O czym rozmawialiśmy

Ta krótka rozmowa powstała, gdy po odwołaniu mojego wykładu na Uniwersytecie Jagiellońskim trwało – jak ujął to Jacek Tabisz – „polowanie” na mnie. O siebie się nie martwię. Jestem niezależny finansowo i mam na tyle silną pozycję, że sobie poradzę. Najbardziej zaskoczyła mnie jednak obojętność środowiska. Tu nie chodzi o moją osobę, lecz o zamach na wolność słowa i o sposób, w jaki go przeprowadzono.

Młodzi doktoranci i doktorzy, którzy nie mają mojej pozycji, po prostu zaczną się powstrzymywać przed mówieniem tego, co myślą. Elita akademicka milczy i chowa głowę w piasek. Odbieram to tak, że uczelnie boją się dziś nie o prawdę i naukę, lecz o „klientów” – studentów, którzy płacą i coraz częściej mówią profesorom, co im wolno.

W mojej sprawie charakterystyczne było to, że nie padło ani jedno nazwisko. Wykład odwołano z powodu „głosów społeczności akademickiej” – nie wiadomo, ilu i czyich. Oskarża się anonimowo, a to oskarżony ma dowodzić, że nie jest winny. To odwrócenie podstawowej zasady prawa i powrót do czasów inkwizycji. Mówię też o liście protestacyjnym, który kilku z nas napisało w obronie Łukasza Sakowskiego, i o tym, że ludzie wykluczani w ten sposób najbardziej potrzebują, byśmy nie przechodzili obok obojętnie.

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera z uniwersytetów debatę i naukę, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców”.

Inne posty poświęcone cancelingowi i wolności słowa:

Cancel culture w natarciu

Przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim – Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów

Oświadczenie Klubu Sceptyków Polskich przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim

Cenzura na UJ. Wybitny psycholog ostro: „To naganna decyzja”

Canceling na uniwersytecie – rozmowa z Racjonalista.tv

Inkluzywność ponad wszystko

Stłamsić ofiarę


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Canceling na uniwersytecie – rozmowa z Racjonalista.tv

Rozmowa z Jackiem Tabiszem (Racjonalista.tv) o odwołaniu mojego wykładu na Uniwersytecie Jagiellońskim, o cichej cenzurze w nauce i wydawnictwach oraz o konformizmie elit akademickich.

Wolność słowa i debaty akademickiej, swoboda badań naukowych, polityczna poprawność i… poczucie humoru. To kilka, zagadnień, które poruszamy w rozmowie z Jackiem Tabiszem dla Racjonalista.tv. Zapraszam do wysłuchania!

O czym rozmawialiśmy

W sierpniu studenci z koła naukowego psychologii stosowanej Uniwersytetu Jagiellońskiego zaprosili mnie na wykład o psychologii opartej na dowodach, nie szczędząc dobrych słów o mojej pracy. 22 października dostałem maila, że wykład zostaje odwołany „ze względu na bezpieczeństwo i komfort osób transpłciowych”. Powodem były trzy moje wpisy na Facebooku z linkami do stanowisk i badań dotyczących identyfikacji płciowej. Zaproponowano mi przy tym spotkanie w innym miejscu i na innych warunkach – czytam to jako zaproszenie „pod stołem”.

Takich decyzji zapada znacznie więcej, tylko nikt o nich nie słyszy, bo dla dziennikarzy to nie jest news. Sam doświadczyłem tego wcześniej, gdy jedno z wydawnictw psychologicznych odrzuciło moją propozycję książki, bo – jak usłyszałem nieoficjalnie – „nie będą podcinać gałęzi, na której siedzą”. Po głośnym odwołaniu wykładu wielu organizatorów konferencji zapewne przegląda listy nazwisk i zastanawia się, czy na pewno kogoś zaprosić. Najwięcej do stracenia mają młodzi doktoranci, zależni od opinii innych.

Niepokoi mnie rosnący konformizm i tchórzostwo elit akademickich. Jeszcze 20–30 lat temu profesorowie zabierali głos w ważnych sprawach i podpisywali listy, dziś prawie się to nie zdarza. To zresztą nie jest zjawisko nowe: Robert Plomin opowiadał mi w „Gigantach psychologii”, jak przez dziesięciolecia ważył słowa o genetycznych uwarunkowaniach zachowania. Sprawę mojego wykładu zgłoszono do rzecznika praw i wartości akademickich UJ i liczę, że stanie on po stronie wartości akademickich, a nie cenzorskich.

O wolności słowa i o tym, jak ideologia wypiera z uniwersytetów debatę, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców”, a rozmowę z Robertem Plominem znajdziesz w „Gigantach psychologii”.

Wcześniejsze posty dotyczące cancelingu mojego i nie tylko:

Cancel culture w natarciu

Przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim – Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów

Oświadczenie Klubu Sceptyków Polskich przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim

Cenzura na UJ. Wybitny psycholog ostro: „To naganna decyzja”

Stłamsić ofiarę

Inkluzywność ponad wszystko


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Cenzura na UJ. Wybitny psycholog ostro: „To naganna decyzja”

To tytuł artykułu, który ukazał się w Holistic News 21 listopada 2025 r.

Wykład dr. Tomasza Witkowskiego został usunięty z programu konferencji UJ po jego wpisie na Facebooku. Teraz głos zabrał prof. Dariusz Doliński, gość tej konferencji – i ostro skrytykował decyzję organizatorów, mówiąc wprost o „nagannych” działaniach. Sprawa, którą pierwszy opisał Holistic News, rozpaliła dyskusję o wolności słowa na polskich uczelniach.

Prof. Doliński ostro o „cancel culture” na UJ.

Prof. Dariusz Doliński, wybitny specjalista w dziedzinie psychologii, który na konferencję Psychodebiuty na UJ został zaproszony właśnie w miejsce dr. Tomasza Witkowskiego, nie pozostawia w tej kwestii żadnych wątpliwości.

„Uważam, że była to decyzja absolutnie naganna”

– powiedział dziennikarzowi Holistic News po zakończonym wykładzie na XIV Konferencji Doktorancko-Studenckiej na Uniwersytecie Jagiellońskim.

„Jestem całkowicie przekonany, że studenci mają prawo nie zgadzać się z tezami, które doktor Witkowski przedstawia. To jest prawo każdego człowieka, zwłaszcza człowieka, który funkcjonuje w nauce” – zaznaczył badacz. Dodał jednak, że wobec tej niezgody są dwie postawy: albo unikamy dyskusji i uciekamy, albo konfrontujemy poglądy. „Prosimy człowieka o wyjaśnienie jego stanowiska, zadajemy mu pytania, często trudne, przedstawiamy własne poglądy i wtedy sami możemy zastanowić się, czy ma rację” – wyjaśnił. „I to jest właściwa postawa”

– stwierdził prof. Doliński.

Wolność słowa na UJ zagrożona?

Sprawa jest pokłosiem odwołania wykładu, który psycholog, dr Tomasz Witkowski miał wygłosić podczas zorganizowanej w piątek konferencji Psychodebiuty na Uniwersytecie Jagiellońskim. Pod koniec października jego wykład został jednak odwołany. Sprawę ujawnił portal Holistic News

Jak pisaliśmy – w mailu do dr. Witkowskiego główny koordynator konferencji i Prezes Koła Nauk Psychologicznych PRAGMA – Stanisław Sikorski – poinformował, że decyzja wynika z rzekomych „głosów społeczności akademickiej”.

Organizatorzy w udzielonym nam komentarzu przekonywali, że decyzja była motywowana troską o komfort i bezpieczeństwo uczestników konferencji, w szczególności osób identyfikujących się jako transpłciowe.

Czytaj dalej klikając TUTAJ

Inne posty opisujące sprawę cancelingu:

Cancel culture w natarciu

Przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim – Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów

Oświadczenie Klubu Sceptyków Polskich przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Oświadczenie Klubu Sceptyków Polskich przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim

Brak dostępnego opisu zdjęcia.

15 listopada Klub Sceptyków Polskich, którego jestem członkiem, opublikował oświadczenie w związku z sytuacją cancelingu, do którego doszło w październiku tego roku. Przytaczam je poniżej w całości.

15 listopada 2025

W październiku 2025 roku wykład dr. Tomasza Witkowskiego, prof. WSKZ zaplanowany w ramach konferencji „Psychodebiuty” organizowanej przez koło naukowe PRAGMA na Uniwersytecie Jagiellońskim został odwołany przez organizatorów z przyczyn nie merytorycznych po naciskach części środowiska studenckiego; sprawę opisały media i organizacje zajmujące się wolnością słowa oraz racjonalizmem. Od tego wydarzenia minęły cztery tygodnie, a mimo to władze Uniwersytetu Jagiellońskiego nie zajęły do dzisiaj jakiegokolwiek stanowiska.

Klub Sceptyków Polskich z najwyższym zaniepokojeniem przyjął informację o odwołaniu wykładu prof. Tomasza Witkowskiego i oczekuje ogłoszenia oficjalnego stanowiska władz Uniwersytetu Jagiellońskiego w tej sprawie. Potępiamy praktyki cancelingu, które prowadzą do ograniczania wymiany myśli i uniemożliwiają rzetelną debatę naukową. Uczelnia wyższa powinna być przestrzenią otwartej dyskusji, w której różne poglądy i krytyczne analizy są rozważane na gruncie merytorycznym, a nie wykluczane z powodów pozamerytorycznych.

Prof. Tomasz Witkowski jest członkiem–założycielem Klubu Sceptyków Polskich, naukowcem, rozpoznawalnym autorem i popularyzatorem nauki w obszarze psychologii i metodologii badań; jego dorobek i publiczne wystąpienia stanowią wkład w debatę naukową i edukacyjną. Odwoływanie wykładu z powodu presji ideologicznej osłabia pozycję uniwersytetu jako instytucji krytycznego myślenia i szkodzi studentom, którzy tracą możliwość konfrontacji z różnymi perspektywami poznawczymi.

W związku z powyższym apelujemy do władz Uniwersytetu Jagiellońskiego o:

• zajęcie oficjalnego stanowiska w tej sprawie i opublikowanie go;

• podjęcie niezbędnych kroków zmierzających do wycofania z przestrzeni publicznej oskarżeń naruszających wizerunek i dobra osobiste prof. Tomasza Witkowskiego;

• zobowiązania osób związanych Uniwersytetem Jagiellońskim, które dopuściły się naruszenia dóbr osobistych prof. Tomasza Witkowskiego do publicznych przeprosin.

Klub Sceptyków Polskich stoi na stanowisku, że wolność słowa i swobodna debata akademicka są fundamentami nauki. Jesteśmy gotowi do współpracy z władzami uczelni i organizacjami studenckimi w celu wypracowania rozwiązań, które zabezpieczą te wartości.

Oświadczenie zostało opublikowane również TUTAJ.

Szczegółowy opis tego, jak doszło do cancelingu przeczytasz klikając TUTAJ.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim – Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów

10 listopada PSR, którego jestem członkiem, opublikowało oświadczenie w związku z sytuacją cancelingu, do którego doszło w październiku tego roku. Przytaczam je poniżej w całości.

Z dużym zaniepokojeniem dowiedzieliśmy się o odwołaniu przez organizatorów wykładu dr. Tomasza Witkowskiego pt. „Psychologia oparta na dowodach” w ramach konferencji „Psychodebiuty” na Uniwersytecie Jagiellońskim. Dr Tomasz Witkowski jest specjalistą światowej sławy, tymczasem organizatorzy (Koło Naukowe PRAGMA) tłumaczą odwołanie wykładu względami nie merytorycznymi, lecz światopoglądowymi. Ich zdaniem opinie dr. Witkowskiego wyrażane na Facebooku godzą w komfort niektórych spośród studentów UJ.

Jako z naukowcem, publicystą naukowym, pisarzem popularyzującym naukę i liderem Klubu Sceptyków Polskich współpracujemy z dr. Witkowskim od lat. Robimy to jako racjonaliści, których celem jest propagowanie racjonalizmu i naukowego spojrzenia na rzeczywistość. Dr. Witkowski wielokrotnie występował na nasze zaproszenie, chociażby w ramach Wrocławskich Dni Darwina na Uniwersytecie Wrocławskim organizowanych corocznie od ponad dekady. „Psychologia oparta na dowodach” to wykład, który mógłby znacząco wzbogacić intelektualnie uczestników konferencji i to nie tylko ze względu na ogromne znaczenie samego tematu dla młodych psychologów, ale także na charakter wystąpień dr. Witkowskiego, w których promuje on zawsze sceptycyzm i zachęca do krytycznego myślenia.

Postawa sceptyczna, której najwybitniejszym chyba w Polsce propagatorem jest właśnie dr Witkowski, to bardzo cenny aspekt nie tylko racjonalizmu, ale też nauki jako takiej. Czujemy się zdziwieni, a nawet zawstydzeni, pouczając w ten sposób środowisko związane z jedną z najlepszych polskich uczelni; niestety zaistniała sytuacja wymusza nasz stanowczy sprzeciw.

Bez sceptycyzmu nie jest możliwy światopogląd naukowy, którego nauczycielką i strażniczką powinna być każda wszechnica wiedzy. Oczywiście podważanie zastałych poglądów zawsze rodzi sprzeciw osób do nich przywiązanych. Uczelnie i nauka jako taka powinny bronić debaty jako sposobu zderzenia się obrońców dawnych prawd z tezami lub pytaniami sceptyka. Nie jest natomiast godne naukowego i akademickiego świata odpowiadanie na niewygodne tezy lub opinie kneblowaniem ust, zwanym inaczej wg amerykańskiej mody cancelingiem.

Mamy nadzieję, że zamiłowanie do cenzury opartej o światopogląd badacza nie jest oficjalną polityką UJ jako takiego, lecz przeoczeniem, ekstrawagancją jakiejś niszowej grupy. Prosimy zatem o naprawienie tego niegodnego czynu, jakiego dopuszczono się w sławnych murach UJ, przeproszenie dr. Witkowskiego i upomnienie domorosłych cenzorów.

Sądzimy, że osoby rzeczywiście związane z UJ, jego wielkimi osiągnięciami i jego dumną historią, wiedzą jeszcze lepiej niż my, że wolność naukowej debaty służy rozwojowi ludzkiej wiedzy. Sceptyczne podejście do każdego zagadnienia nauki może przynieść dwa rozwiązania: albo obala nieprawdziwe teorie, albo też umacnia te, które są w stanie się obronić – nie z pomocą knebla i cancelingu, ale z pomocą trafnych argumentów użytych w szeroko rozumianej debacie.

Klikając TUTAJ przeczytasz oświadczenie na stronach PSR.

Szczegółowy opis tego, jak doszło do cancelingu przeczytasz klikając TUTAJ.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Cancel culture w natarciu

„Tematy, które Pan porusza w książkach zawsze były mi bliskie, bliskie były mi przede wszystkim ze względu na walkę z szerzącą się dezinformacją, post-prawdą i upadkiem autorytetu akademii. Po czterech latach studiów na moim instytucie widzę w nim wiele grzechów, o których Pan pisał. I tak jak Pan, chcę z tym pracować!” – pisał do mnie w sierpniu tego roku Stanisław Sikorski, student psychologii stosowanej, prezes Koła Naukowego PRAGMA, organizator konferencji studenckiej „Psychodebiuty” składając mi propozycję wygłoszenia wykładu. Zgodziłem się i od tego czasu wymieniliśmy jeszcze kilka maili ustalając szczegóły mojego wystąpienia, między innymi temat wykładu Psychologia oparta na dowodach. W korespondencji nie brakowało podobnie entuzjastycznych słów uznania dla mojej pracy, jak te zacytowane na wstępie. Ponieważ mam w zwyczaju przygotowywać się do swoich wystąpień ze sporym wyprzedzeniem, prezentację i wykład przygotowałem.

22 października 2025 r. otrzymałem następujący mail:

Dzień dobry,

w imieniu swoim oraz reszty komitetu organizacyjnego XIV edycji Konferencji Doktorancko-Studenckiej PSYCHODEBIUTY jesteśmy zmuszeni odwołać Pańskie wystąpienie pt. „Psychologia oparta na dowodach”. Jesteśmy pod wrażeniem Pańskiego dorobku naukowego i walki podjętej z nieetycznymi praktykami w naszej dziedzinie naukowej, ale jednocześnie nie możemy pozostać obojętni wobec głosów społeczności akademickiej. Udostepnione niedawno wpisy na Facebooku dotyczące osób transpłciowych godzą w ich dobrostan, a chcemy by przestrzeń naszej Konferencji była miejscem bezpiecznym dla każdej osoby studiującej.

Nie chcemy zamykać się na dyskusję w tym obszarze, więc jeśli tylko wyrazi Pan chęć, spotkamy się z Panem jako Koło w innym terminie oraz innych warunkach. Przykro nam z powodu zaistniałej sytuacji, ale nie możemy pozostawać głusi wobec głosów osób budujących naszą społeczność.

Z wyrazami szacunku, Stanisław Sikorski

Koordynator Główny konferencji Psychodebiuty 

Swoje poglądy na problemy związane z transseksualizmem wyrażałem i wyrażam publicznie od lat. Pisałem i mówiłem o tym m.in. tutaj:

Afera w środowisku LGBTQ+: Pliki WPATH ujawniają niewygodną prawdę

Wyciek hipokryzji

Jak się gotuje żabę? Raport Cass i pliki WPATH

W mojej najnowszej książce Zawracanie statków głupców i inne eseje jest obszerny esej na ten temat. A wpisy na FB nie zawierały nic nowego (można je cały czas obejrzeć w niezmienionej wersji na moim profilu https://www.facebook.com/tomasz.witkowski.965/), poza tym, że linkowały do kilku źródeł:

https://unherd.com/newsroom/why-are-fewer-young-people-identifying-as-trans/

https://quillette.com/2025/10/16/we-need-to-talk-about-trans-identified-killers/

Pomiędzy dniem, kiedy zaproszono mnie do wygłoszenia wykładu, a otrzymaniem informacji o jego odwołaniu nie wydarzyło się nic, co zmieniałoby w jakikolwiek sposób mój stosunek do osób identyfikujących się jako transpłciowe, dlatego wysłałem następującą odpowiedź do organizatorów:

Do organizatorów konferencji „Psychodebiuty”,
decyzję odwołania mojego wykładu odbieram jako przejaw braku szacunku, graniczącego z chamstwem. Swoje poglądy od lat głoszę publicznie, publikując książki, artykuły, udzielając wypowiedzi w telewizji i rozgłośniach radiowych. Na temat identyfikacji płciowej i związanych z tym problemów napisałem artykuły który opublikował „Dziennik Gazeta Prawna” i tygodnik „Plus Minus Rzeczpospolita” a duży esej na ten temat ukazał się mojej ostatniej, opublikowanej w tym roku książce. Rozmawiałem na ten temat również z kilkoma podcasterami. Wszystkie te publikacje i rozmowy są dostępne publicznie. W ostatnich moich postach opublikowanych na FB, które rzekomo stały się pretekstem do odwołania mojego wykładu nie napisałem niczego nowego, czego wcześniej nie formułowałem publicznie. Jeśli Państwo zapraszając mnie nie zadaliście sobie trudu sprawdzenia, kogo zapraszacie i zdziwiły Was jakieś moje wpisy na FB, to zwyczajnie nie dorośliście do roli organizatorów podobnych wydarzeń mających miejsce na jednej z najstarszych uczelni w Europie. Jeśli chcieliście zapewnić, jak to pięknie sformułowaliście, „komfort i poczucie bezpieczeństwa dla wszystkich uczestników konferencji” to należało to zrobić na etapie formułowania listy zaproszonych gości. Wyrzucanie z przyjęcia gości, których się samemu zaprosiło świadczy wyłącznie o gospodarzach przyjęcia.
Chcę wierzyć, że decyzja ta była spowodowana wyłącznie Waszą niedojrzałością, bo inne wyjaśnienie, jakie przychodzi mi do głowy, to zwykła, przeprowadzona w porozumieniu z transaktywistami, ustawka. Jeśli takie wyjaśnienie zaistniałej sytuacji miałoby nosić znamiona prawdopodobieństwa, oznaczałoby to, że Akademia, dla wartości której poświęciłem sporą część swojego życia, została przeżarta ideologicznie. Być może jednak moja wiara jest naiwna.
Jeśli prawdziwa jest wersja trzecia, że w trakcie organizowania konferencji spotkaliście się z naciskami spoza Waszego grona i naciskom tym ulegliście, to pozostaje wyrazić mi głębokie współczucie z powodu złamania Waszego kręgosłupa moralnego (jeśli coś takiego kiedykolwiek posiadaliście).
Wierzę, że wydarzenie to na trwałe zapisze się w niechlubnej historii cancelingu, który ma miejsce na najstarszym polskim uniwersytecie.
dr Tomasz Witkowski, prof. WSKZ

W chwili, kiedy piszę te słowa mija sześć dni oczekiwania na odpowiedź. Red. Jaśmina Nowak z Radia Wnet przeprowadziła ze mną rozmowę na ten temat, której można posłuchać klikając na link poniżej.

O wydarzeniu poinformowałem Rzeczniczkę Praw Wartości Akademickich UJ z prośbą o interwencję. Wysłałem również maila z prośbą o interwencję do opiekuna koła naukowego PRAGMA – dr Kai Głomb. Oto odpowiedź, którą otrzymałem:

Szanowny Panie Doktorze,
dziękuję za wiadomość. 

Pragnę poinformować, że stanowisko i decyzja studentów, organizatorów konferencji Psychodebiuty jest mi znana. 

Przyjmuję do wiadomości stanowisko Pana Doktora w tej sprawie, zaś w związku z tym, że nie chce Pan poświęcać nam więcej czasu, uznaję sprawę za zamkniętą. 

Z poważaniem,

Kaja Głomb  

—
Dr Kaja Głomb

Ph.D. in psychology

Institute of Applied Psychology

Faculty of Management and Social Communication

Jagiellonian University in Kraków

Dodatkowo wysłałem maila do dyrektora Instytutu Psychologii Stosowanej UJ – prof. dr hab. Józef Maciuszka, oraz do przewodniczącego Rady Kół Naukowych UJ – Macieja Czopa, od których jeszcze nie otrzymałem odpowiedzi.

O sprawie napisał portal Holistc News:

A także Fronda.pl:

https://www.fronda.pl/a/Semka-dla-Frondy-Dr-Witkowski-na-celowniku,248616.html

Wyborcza.pl wspięła się na wyżyny „obiektywnego” dziennikarstwa. „Uniwersytet Jagielloński murem za studentami” – przeczytacie w tekście, chociaż w rozmowie z autorką tekstu informowałem, że sprawę zgłosiłem do Rzeczniczki Praw i Wartości Akademickich UJ, która obiecała sprawę zbadać. „Mur” składa się z opiekunki koła naukowego i kilku studentów. Mimo wszystko, opiekunka koła naukowego, to nie władze uczelni. Ciekaw jestem co na to stwierdzenie faktyczne władze Uniwersytetu Jagiellońskiego? Cały tekst utkany został z podobnych manipulacji. Z braku czasu czytelnikom pozostawiam ich demaskowanie.

https://krakow.wyborcza.pl/krakow/7,44425,32366787,studenci-uj-wyrzucili-znanego-psychologa-z-konferencji-nie.html?token=7BnZdrMAhpxmIyrsTDqgBL4yAn1-qA6Cwj740ZAP3Yc

Jakiś czas po ukazaniu się artykuł w Wyborczej.pl, Koło Naukowe Studentów Psychologii UJ opublikowało na FB „Oświadczenie solidarnościowe” popierające decyzję Koła PRAGMA. Mniej więcej po godzinie wyłączyło możliwość komentowania, a część komentarzy usunęło lub ukryło. Zdaniem kancelarii prawnej, z którą się skontaktowałem, treści zamieszczone w tym oświadczenia wyczerpują znamiona zniesławienia publicznego, tj. przestępstwa z art. 212 par. 2 Kodeksu Karnego.

W informacjach o wydarzeniu na FB (https://www.facebook.com/events/1625234458835237/) nadal widnieje zaproszenie: Po wykładzie przewidziana jest przestrzeń do dyskusji, a więc każdy głos i każda myśl – mogą ubogacić to wydarzenie!

10 listopada 2025 r. Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów, którego jestem członkiem wydało oświadczenie Przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim

Przykłady cancelingu, o których pisałem w innych swoich postach:

Stłamsić ofiarę

Inkluzywność ponad wszystko


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Zapraszam na spotkanie autorskie w Legnicy!

20 listopada 2025 r. w Legnickiej Bibliotece Publicznej im. Tadeusza Gumińskiego na ul. Piastowskiej 22 odbędzie się spotkanie autorskie poświęcone mojej najnowszej książce Zawracanie statków głupców i inne eseje. Spotkanie poprowadzi legniczanin Michał Kuszyk – psycholog, jeden z najskuteczniejszych mediatorów w sporach zbiorowych w Polsce.

Więcej o spotkaniu w Echo Legnica: https://echolegnica.pl/20251103484735/tomasz-witkowski-w-legnicy-rozbiera-mity-na-czesci-i-zaprasza-do-rozmowy

Przeczytaj darmowy fragment, recenzje, opinie czytelników, posłuchaj rozmów o książce klikając na okładkę.

Potrzebujemy więcej przyjaciół i mniej specjalistów

Rozmowa z Anitą Różańską (Holistic News) o „Zawracaniu statków głupców”: kto płynie na współczesnym statku głupców, mity o traumie i dzieciństwie, terapeuta jako bankomat i utracona zdolność filozofowania.

Rozmowa o problemach poruszanych w książce Zawracanie statków głupców i inne eseje – przeprowadzona ze mną przez red. Anitę Różańską dla HolisticNews. Zapraszam do wysłuchania!

O czym rozmawialiśmy

Tytuł mojej książki nawiązuje do średniowiecznej alegorii Sebastiana Branta i do obrazu Hieronima Boscha: statku pełnego głupców, który płynie do królestwa głupoty. Współczesny statek głupców płynie w świecie informacyjnego szumu, gdzie pseudonauka podszywa się pod rzetelną wiedzę, a psychoterapia obiecuje rozwiązanie każdego zmartwienia. Zostaliśmy wytresowani przez marketing terapeutyczny. Drobne problemy rozdmuchano do takich rozmiarów, że szukamy na nie rady w gabinetach, a czasem wychodzimy stamtąd z poważniejszymi.

Rozprawiam się w niej z kilkoma mitami. Słowo „trauma” jest dziś paskudnie nadużywane. Przekonanie, że osobowość ukształtowało wczesne dzieciństwo, to mit. „Genetycznego przekazu traumy” nie ma: dzieci kobiet, które przeżyły traumę w ciąży, nie dziedziczą jej w genach, tylko rozwijają się w organizmie matki pod wpływem jej hormonów. Takie bzdury szerzą się między innymi dlatego, że studenci psychologii od zawsze mieli największe kłopoty z biologicznymi podstawami zachowania i ze statystyką.

Gdy terapeuta zapowiada długi proces, którego czasu nie da się określić, proponuję uciekać – prawdopodobnie traktuje nas jak bankomat. Terapeuci często nie są psychologami i nie mają podstaw do profesjonalnej diagnozy, a badania skuteczności terapii rzadko pytają o jej szkody. Samotności będzie przybywać, bo starzejemy się i stać nas na życie osobno, więc musimy nauczyć się być sami. A więcej niż terapeuta może dziecku dać wspólny obiad i rozmowa przy stole.

Czego chciałbym, żeby czytelnik nauczył się z tej książki? Żeby rozmawiał z ludźmi, miał więcej przyjaciół, a mniej profesjonalistów, i żeby nieustannie podważał. Racjonalność zaczyna się od uświadomienia sobie, że racjonalni nie jesteśmy. Zatraciliśmy też zdolność zwykłego filozofowania – zadawania sobie pytań o sens życia, przyjaźni i miłości – i biegamy z nimi do gabinetów, choć odpowiedzi musimy udzielić sobie sami.

Wszystkie te wątki rozwijam w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje” – na jego stronie możesz też przeczytać fragment.

Przeczytaj DARMOWY FRAGMENT, recenzje, poznaj opinie, posłuchaj innych rozmów o książce, zamów egzemplarz klikając na okładkę poniżej:

Fragment mojej najnowszej ksiażki w „The Skeptic”

The Werther effect: a recipe for a 21st-century Children’s Crusade

This piece contains in-depth discussion of the prevalence of suicide among young people.

In May 1212, 12-year-old Stephen of Cloyes announced to the world that Jesus Christ had authorised him to organise a crusade to the Holy Land. He drew crowds of children with him, all traveling south. Most of them were boys from peasant families, but there were also some sons of the nobility. Some had run away from home, others had left with the family’s blessing. A group of girls and a number of young priests and adult pilgrims also joined them.

Stephen persuaded at least 3,000 children to take part in the crusade, although some sources say it may have been as many as half a million. Many of them died on the way due to hunger and the extreme heat. When they reached Marseilles, the sea did not part as Stephen had prophesied, and so some of the discouraged participants returned home. As for those who remained, a cunning merchant offered to transport them to the Holy Land in his seven ships. Two of them sank, and the passengers of the other five were sold into slavery to the Saracens.

When news of Stephen’s crusade reached Germany, shortly after it set out, Nicholas of Cologne gathered an army of local children ready to go south. This was a significantly smaller group, numbering “only” 12,000. When they reached the shore, the sea refused to part for them too. They decided to wander on until they reached the place where the miracle was prophesied to take place. A few returned, but the others were never heard of again.

Epidemic of suicides

The history of the Children’s Crusades is invaluable as the pretext for a thought experiment which can provide us with a better insight into the present. After all, as the universal but irrefutable wisdom has it, those who do not learn from history are doomed to repeat it. So, let us consider a few questions: why did children go on crusades in the 13th century? Why were there no such crusades either earlier or later in our history? Why did those crusades start from France and Germany, and not from, say, Poland or Scandinavia? Why aren’t they happening today? And the most important question: what social elements in play at the beginning of the 13th century should be eliminated to prevent such tragic crusades?

More than 800 years after the Children’s Crusades, we are experiencing what we have generally come to call an epidemic of suicide among children and adolescents. Three decades ago, the gravest public health threats to teenagers in the United States came from binge drinking, drunk driving, teenage pregnancy and smoking. These have since fallen sharply, replaced by a new public health concern: soaring rates of mental health disorders and suicide attempts. For people aged 10 to 24, suicide rates, stable from 2000 to 2007, leaped 57.4% from 6.8 per 100,000 in 2007 to 10.7 in 2018. Between 2007–2009 and 2016–2018, suicide rates increased significantly in 42 states. In the 10 years leading up to the Covid pandemic, suicidal thoughts and behaviours increased by about 40% among young people, according to the Centers for Disease Control and Prevention. A study published in 2023 found that 22% of teenagers had considered attempting suicide in the past year, of which female students accounted for more than twice the attempts by male students.

This epidemic of suicide is not just an American problem. In Europe, suicide is the second most common cause of death among adolescents aged 15 to 19. Tragically, almost 1,200 children and adolescents aged 10 to 19 end their own lives every year, which is an estimated three lives per day lost to suicide in Europe.

A record number of suicide attempts by children and adolescents was noted in Poland in 2022. The number of suicide attempts in this country has been growing significantly since 2013 (except for 2020). However, the recent increase is shocking. While in 2020 there were 843 suicide attempts made by children, in 2021 this figure was as high as 1,496. It is interesting to note that the number of suicide attempts ending in death has been decreasing at the same time. Just for an example, in 2013, 148 children killed themselves, while in 2020 the figure was 107. An increase was again recorded in 2021, when the figure rose to 127.

Disturbingly, the number of suicide attempts in 2020 by children aged seven to 12 was 29, but in 2021 this figure had increased to 51. Currently, about 6% of deaths among children and adolescents under the age of 18 are suicides. Fortunately, in the zero to six age group, there have been no recorded suicide attempts resulting in death since 2013, although psychologists report that recently children aged as young as six have begun to report suicidal thoughts.

It is difficult to obtain reliable historical data which could be used for comparison, but the few studies that appeared at the turn of the nineteenth and twentieth centuries and later, before World War II, show that these numbers were significantly lower, at least in Europe. However, it is worth noting that the phenomenon of suicide among children and adolescents, although not as intense as it is currently, has always been an element of social reality. The increase in these depressing indicators is accompanied by an increasing number of studies whose authors are looking for possible reasons for this state of affairs, as well as ways to counteract these unfavourable trends.


Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Manifest racjonalisty w epoce postprawdy – recenzja mojej najnowszej książki

Autorem recenzji jest Michał Chudoliński – filmoznawca i znawca amerykańskiej kultury masowej. Recenzja ukazała się na blogu Gotham w deszczu. Zapraszam do lektury!

Nowa książka Tomasza Witkowskiego nie jest zwykłym zbiorem felietonów o psychologii. To prowokacyjny esej wielogłosowy, w którym autor – od lat znany jako „enfant terrible” polskiej psychologii – stawia pytania o granice nauki, rolę autorytetu i iluzje, w jakie uwikłane jest współczesne społeczeństwo. Zawracanie statków głupców i inne eseje to zarazem kontynuacja wcześniejszych sporów Witkowskiego z psychoterapią i pseudonauką, jak i próba napisania podręcznika krytycznego myślenia na XXI wiek.

Zawracanie statków głupców i inne eseje Tomasza Witkowskiego ukazuje się nakładem wrocławskiego wydawnictwa Bez Maski w 2025 roku. To oficyna, która od lat specjalizuje się w literaturze racjonalistycznej i krytycznej wobec pseudonauki, publikując m.in. wcześniejsze tomy autora, jak trylogia Zakazana psychologia czy Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć. Najnowsza książka wpisuje się w ten program, ale jednocześnie go poszerza – nie jest bowiem wyłącznie polemiką z psychoterapią czy naukami społecznymi, lecz szeroką panoramą współczesnych mitów kulturowych. Jej geneza wiąże się z większym projektem eseistycznym: jak zaznacza Roy F. Baumeister w przedmowie, pierwotnie teksty miały tworzyć jedną całość, dopiero w procesie wydawniczym zostały rozdzielone na dwa tomy. Takie rozwiązanie pozwoliło uzyskać lepszą spójność tematyczną – Przepędźcie guru skupiło się na guru codzienności, zaś Zawracanie statków głupców koncentruje się na fałszach kultury, nauki i psychologii. Kontekst wydawniczy obejmuje również żywy międzynarodowy odbiór – rekomendacje takich badaczy jak Elizabeth Loftus czy Brian Nosek sugerują, że nie jest to wyłącznie polska interwencja publicystyczna, ale element globalnej dyskusji o granicach nauki i odpowiedzialności intelektualistów.

Choć Zawracanie statków głupców nie jest narracją fabularną, tom ma wyraźnie przemyślaną dramaturgię. Cztery części książki tworzą rodzaj intelektualnego spektaklu, w którym czytelnik prowadzony jest od diagnozy naszych błędów poznawczych, przez demaskację instytucji nauki, aż po krytykę mód psychologicznych i kultury terapeutycznej. Pierwszy blok – „Meandry myślenia” – otwiera esej o wartości jednoznaczności, stając się programowym manifestem autora. Drugi – „Za ołtarzem nauki” – rozbiera akademickie rytuały, pokazując, jak celebrytyzacja i oportunizm potrafią zafałszować naukową praktykę. Trzecia część – „Pod dekoracjami pop-psychologii” – analizuje modne zjawiska, takie jak mindfulness czy placebo, które w ujęciu Witkowskiego stają się nowymi mitami. Ostatni blok – „Za fasadą kultury terapeutycznej” – to najcięższy akt, gdzie wątki traumy, psychoterapii i prawa łączą się w ostrą diagnozę systemową. Każdy esej ma własną mini-dramaturgię: zaczyna się anegdotą, rozwija polemikę, a kończy uderzającą puentą. W efekcie książka przypomina serię intelektualnych scen, w których racjonalizm mierzy się z irracjonalnym teatrem współczesności.

Eseje Witkowskiego mają wymiar głęboko psychologiczny, ale zarazem antropologiczny – ukazują człowieka jako istotę podatną na złudzenia, która wciąż poszukuje autorytetów i prostych wyjaśnień. Autor odsłania paradoks: nawet badacze błędów poznawczych sami stają się ich ofiarami, a nauka – zamiast mechanizmu samonaprawczego – bywa wehikułem utrwalania iluzji. Witkowski pokazuje, jak lęk przed jednoznacznością czy obawa przed odpowiedzialnością prowadzą uczonych do kompromisów, które zamieniają krytyczne myślenie w rytuał uniku. Jednocześnie sięga po przykłady z życia codziennego i świata zwierząt – eksperymenty Lorenza z małpami czy metafory chwastów – by uzmysłowić, że mechanizmy konformizmu i ślepego naśladownictwa są wpisane w ewolucję. Antropologiczna perspektywa książki podpowiada, że kultura nie jest systemem kumulacji prawdy, lecz zbiorem opowieści służących przetrwaniu grupy. To właśnie dlatego psychoterapia, coaching czy modne teorie genetyczne tak łatwo stają się świeckimi mitami. Witkowski stawia pytanie: czy potrafimy uwolnić się od tej ewolucyjnej skłonności do wiary, skoro to ona pozwoliła nam przeżyć?

Witkowski w Zawracaniu statków głupców konsekwentnie demaskuje mity, które przenikają do dyskursu naukowego i społecznego pod postacią ideologii. Pokazuje, jak psychologia i kultura terapeutyczna zaczynają pełnić funkcję religijnych systemów – oferują proste odpowiedzi, poczucie wspólnoty i obietnicę uzdrowienia. Mindfulness bywa tu „nowym narkotykiem”, epigenetyka – przełomem, którego znaczenie wyolbrzymiono, a trauma – uniwersalnym kluczem do ludzkiego cierpienia. Autor odsłania, że pod tymi narracjami kryją się mechanizmy kontroli i społecznego zarządzania emocjami. Ideologia wkracza także w naukę – zamiast poszukiwania prawdy pojawia się „intelektualna czkawka” postmodernizmu, gdzie każde twierdzenie uznaje się za równoprawne. Witkowski polemizuje z tym relatywizmem, stając po stronie oświeceniowej tradycji jednoznaczności i falsyfikacji. Jego esej staje się nie tylko krytyką psychologii, lecz także diagnozą społeczeństwa, które łatwiej akceptuje pocieszające fikcje niż twarde dane. W tym sensie książka to akt ikonoklazmu wobec nowoczesnych świeckich religii i przypomnienie, że mit – choć bywa potrzebny – potrafi zamknąć drogę do wiedzy.

Styl Witkowskiego balansuje między publicystyką a esejem naukowym – klarowny, ironiczny, pełen anegdot, które rozładowują ciężar argumentacji, ale zarazem obnażają absurd obiegowych przekonań. Autor nie unika mocnych sformułowań („psychole przy stole”, „nowy narkotyk”), które nadają jego tekstom ostrze polemiczne i sprawiają, że nie są one neutralną popularyzacją, lecz świadomym aktem krytyki. Język pełni funkcję retorycznego młota: ma wytrącić czytelnika z komfortu i zmusić go do rewizji poglądów. Z drugiej strony pojawiają się metafory biologiczne i kulturowe – chwast ignorantia vulgaris, statek głupców, ofiara Abrahama – które budują warstwę literacką i poszerzają kontekst refleksji. Witkowski pisze z rytmem i precyzją, w krótkich akapitach, prowadząc czytelnika od anegdoty do twardej konkluzji. Styl jest komunikatywny, ale też konfrontacyjny – ma nie tylko informować, ale i drażnić. W efekcie eseje stają się rodzajem intelektualnych miniatur, które angażują zarówno rozum, jak i emocje, tworząc napięcie charakterystyczne dla literatury polemicznej.

Eseje Witkowskiego sytuują się w długiej tradycji racjonalistycznej polemiki – od Woltera i Hume’a, przez Poppera i Sagana, po współczesnych demaskatorów pseudonauki, takich jak Ben Goldacre czy Steven Pinker. Autor świadomie korzysta z figur i przykładów obecnych w klasycznych tekstach: przypomina słynne falsyfikacje Poppera, zestawia „efekt dostępności” z praktyką codzienności, sięga po obrazy biblijne (Abraham gotów złożyć Izaaka) czy literackie (statek głupców). Interteksty te pełnią funkcję kotwic – czytelnik ma wrażenie, że uczestniczy w rozmowie toczonej przez stulecia na styku filozofii i nauki. Genealogia książki sięga też wcześniejszych publikacji samego autora: Zakazanej psychologii, w której rozbijał mity terapeutyczne, czy Przepędźcie guru…, gdzie brał na celownik autorytety codzienności. Zawracanie statków głupców można więc czytać jako kolejny akt długiej debaty o tym, czym jest prawda i jak odróżnić ją od społecznych iluzji. To wpisanie się w globalny dyskurs, ale i budowanie polskiego wariantu sceptycznej eseistyki, która dotąd miała charakter niszowy.

Pierwsze głosy o Zawracaniu statków głupców wskazują na szeroki rezonans – od entuzjastycznych recenzji światowych autorytetów (Loftus, Nosek, Baumeister) po nieufność części środowiska psychoterapeutycznego w Polsce. Książka już na starcie wpisuje się w polaryzującą tradycję twórczości Witkowskiego: dla jednych to niezbędne antidotum na zalew pseudonauki, dla innych – niebezpieczny atak na autorytet psychologii i terapeutyczną praktykę. Kontrowersje budzi przede wszystkim bezkompromisowy język autora i jego strategia obnażania mitów: krytycy zarzucają mu brak niuansu i publicystyczną ostrość, zwolennicy podkreślają, że tylko taka forma jest w stanie przebić się przez gąszcz modnych półprawd. Dyskusję wywołuje także recepcja zagraniczna – rekomendacje znanych badaczy nadają książce prestiż, ale zarazem stawiają polskie środowisko wobec konieczności konfrontacji z ostrą krytyką. Ostatecznie tom działa jak test lakmusowy: pokazuje, kto gotów jest na trudne pytania i rewizję przekonań, a kto woli trwać w wygodnych narracjach.

Książka pełna jest mocnych obrazów, które zostają w pamięci. Najbardziej sugestywna to metafora ignorantia vulgaris – chwastu, którego nie da się wytępić, tak jak nie da się wyrugować społecznej głupoty. Innym punktem wpływu jest przykład Abrahama, gotowego złożyć syna w ofierze – symbol ślepego posłuszeństwa wobec autorytetu. W pamięć zapada też groteskowa odpowiedź „bardzo często wierny”, ilustrująca absurd ucieczki przed jednoznacznością. W warstwie współczesnej wybrzmiewa obraz mindfulness jako „nowego narkotyku”, pokazujący, jak praktyka uważności została zbanalizowana do roli rynkowego towaru. Silnym cytatem jest także ostrzeżenie: „Psychoterapia i Temida” – wskazujące na ryzyko, że terapeutyczny dyskurs bywa używany przeciwko pacjentom w procesach prawnych. To właśnie te fragmenty mogą krążyć jako bon moty, streszczając radykalizm i ostrzeżenia autora.

Na osi recenzenckiej Zawracanie statków głupców plasuje się między popularyzacją nauki a ostrą publicystyką ideologiczną. Mocne strony: erudycja, klarowność, talent do przekładania złożonych mechanizmów psychologicznych na zrozumiałe metafory; odwaga w stawianiu tez i konsekwentne tropienie pseudonauki. Słabe strony: ryzyko uproszczeń, które dla specjalistów mogą brzmieć zbyt kategorycznie, a dla laików – zbyt brutalnie. Wartość dla odbiorcy: książka jest przewodnikiem po iluzjach, uczy myśleć krytycznie, a nie tylko konsumować „mądrości” ekspertów. Jej siła leży w mobilizowaniu czytelnika do samodzielnej refleksji – nawet jeśli budzi opór. Na tle polskich publikacji popularnonaukowych to pozycja wyjątkowa, bo nie boi się polaryzacji. W globalnym pejzażu mieści się obok Sagana i Goldacre’a, ale ma własny ton: ostrzejszy, bardziej konfrontacyjny. Ostatecznie oś recenzencka wskazuje, że mamy do czynienia z książką, która dzieli – lecz właśnie dlatego jest potrzebna.

Zawracanie statków głupców to książka, której nie sposób czytać obojętnie. Witkowski proponuje coś więcej niż zbiór esejów – kreśli mapę złudzeń, jakie produkują nauka, kultura i psychoterapia, a zarazem uczy, jak wobec nich zachować intelektualną czujność. To lektura wymagająca: zmusza do konfrontacji z własnymi przyzwyczajeniami, odbiera komfort płynący z gotowych narracji. Jej wartość tkwi w szczerości i bezkompromisowości – nawet jeśli autor bywa nadmiernie kategoryczny, to właśnie ta jednoznaczność stanowi motor dyskusji. W świecie zdominowanym przez „postprawdę” i marketingowe narracje książka działa jak zimny prysznic: nie daje prostych recept, ale dostarcza narzędzi, by samodzielnie je wypracować. To pozycja dla czytelników odpornych na dysonans poznawczy, którzy zamiast wygody wolą trzeźwe myślenie. Witkowski potwierdza swoją pozycję „enfant terrible” polskiej psychologii – i tym tomem stawia poprzeczkę wysoko zarówno sceptykom, jak i obrońcom status quo.

Autor: dr Tomasz Witkowski (ur. 1959) – psycholog, publicysta, pisarz. Założyciel Klubu Sceptyków Polskich. Autor kilkunastu książek, w tym Zakazanej psychologii (2009–2013), Psychoterapii bez makijażu (2015), Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć (2024).

Znaczenie: laureat nagród Racjonalista Roku (2010), Soczewki Focusa (2019), zwycięzca konkursu Script Pro (2023). Publikował w Polsce i za granicą (m.in. Shaping Psychology w USA).

Nowa książka: Zawracanie statków głupców i inne eseje, Wydawnictwo Bez Maski, Wrocław 2025, ISBN 978-83-965553-3-5, 432 s., cena 49,90 złZawracanie statków głupców – PD….

Przedmowa: Roy F. Baumeister (psycholog społeczny, autor Siły woli).

Układ: 4 części, ponad 20 esejów (m.in. „Pochwała jednoznaczności”, „W pułapce autorytetu”, „Mindfulness – panaceum czy nowy narkotyk?”, „Zmagania z traumą”, „Psychoterapia i Temida”).

Michał Chudoliński (ur. 1988 r.) – Krytyk komiksowy i filmowy, scenarzysta, konsultant scenarzystów filmowych. Prowadzi zajęcia z zakresu amerykańskiej kultury masowej – ze szczególnym uwzględnieniem komiksów – na Uniwersytecie Civitas. Pomysłodawca i redaktor prowadzący bloga „Gotham w deszczu” (YouTube: @Gothamwdeszczu). Współzałożyciel Polskiej Fundacji Fantastyki Naukowej. Autor książki „Mroczny Rycerz Gotham – szkice z kultury popularnej” (wyd. Universitas), nominowanej do Nagrody „Debiut Roku 2023” Polskiego Towarzystwa Badań nad Filmem i Mediami oraz Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej. Laureat Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Fragment mojej najnowszej ksiażki w „The Psychologist”

 

Repairing the child in a therapeutic pit stop

Children aren’t coloring books. You don’t get to fill them with your favorite colors.

―Khaled Hosseini

Sometime before the pandemic, a journalist asked me: „How much time should children spend in extracurricular activities?” Whilst I know it is impolite to answer a question with another question, here I made an exception to the rule in an attempt to discover any hidden meanings in her question. „And how many hours a day do you think slaves should work?” I retorted. In the thoughtless request for advice on the amount of time children should spend in extracurricular activities, there is the assumption that they are actually necessary, and that such activities serve children and contribute to their well-being, that they are better than the company of parents, grandparents and the playground, that they will help them get a better position in the future, and so on. However, both this well-being and the position in the future are measured by a set of values which we have accepted, and no objective measure can be applied to them. Perhaps in a few decades’ time someone will find this question just as absurd as a discussion of the number of hours a slave should work, given the fact that one human is enslaved by another. But no one noticed this absurdity until a few hundred years ago. Perhaps they were seeking a rational answer to such a question, based on science and experience, and which was economically justified, just as today we are looking for an answer to the question of how much we can permissibly burden our children with.

 

The luxury of a shared meal

Intensifying childhood is a relatively new trend in our cultural landscape. This shift may have been documented for the first time, at least in the U.S., by a nationwide survey of time diaries conducted by the University of Michigan’s Survey Research Center between 1981 and 1997. Over the 16 years covered by the study, children lost 12 hours a week of their free time. Of these, they spent three hours less on play and six hours less on spontaneous outdoor activities. During the same period, the time spent on organized sports activities doubled, and so-called passive entertainment (watching siblings and other people playing or doing something) increased six-fold, from half an hour a week to over three hours. The time spent on homework also increased by 50 percent. By contrast, conversations between parents and children, during which nothing else is done, almost completely disappeared from the timetable of family life. [i]

In another nationwide study conducted in the U.S., it turned out that the number of families who declare that they regularly eat dinner together has decreased by one-third. [ii] Perhaps this wouldn’t be so alarming, were it not for the fact that there is a strong connection between regular family meals and many other positive aspects of life, such as: academic success, psychological adjustment, lower rates of alcohol and drug use, avoidance of premature sexual behavior and fewer suicide attempts. A lack of regular family meals was associated with a higher risk of failure in all these areas. More time spent eating together at home was found to be the strongest predictor of more positive outcomes and fewer behavioral problems. This factor had a much stronger impact than time spent in school, studying, going to church, playing sports, or artistic activities. The results were similar for all types of families, and regardless of income level. [iii]

 

Parenting as a product development project

The world of market values and hypercompetitive adults seems to have invaded the family. Parents love their children as much as previous generations, but bring them up in a culture that defines a good parent as a provider of opportunities in our competitive world. Parenting has become a „product development project,” and insecure parents never know if they’ve done enough to achieve this end. Allocating and organizing time and providing external stimulation makes parents aware that their children are in the game, and they can get on with their own work.

This trend, outlined briefly above, was not a historical peculiarity of American culture in the late 20th century. It was initiated, gained momentum and still continues to grow in most Western societies, although it may not be studied as intensively as in the U.S.. In a survey conducted in 2017 by Mental Health America, adolescents aged 11 to 17 were asked about their sources of greatest stress. 61 percent replied that it was juggling their priorities (school, sport, work, activity in various types of clubs, etc.). [iv] Another survey in the same year found that 78 percent of children aged nine to 13 complained about a lack of free time. [v]

The period of the pandemic was a kind of intermission in this race. Some families used the excess free time to tighten and strengthen mutual relations, whilst in others, as a result of the loss of routine patterns of everyday activities, a kind of anomie occurred as existing goals and values were called into question. There were also families in which, as a result of isolation, violent tendencies took on unprecedented proportions.

Increasing demands on children has an impact on their mental well-being. Overburdened, they are increasingly less able to cope with the pace of life imposed on them, and the alarming growth in the number of diagnosed mental disorders, self-harm and suicide attempts indicates that by escalating our expectations of them, we have probably already hit the ceiling. [vi]

 

Therapeutic pit stops

However, what would our self-satisfied civilization be if it did not propose an essentially absurd solution? After all, just like a Formula 1 car, a person operating in hypercompetitive conditions needs a pit stop to make any necessary repairs. So what could be simpler than to just pop into the therapist’s consulting room for an hour or so when facing the next lap? Maybe to the psychiatrist for some psychotropic drugs? Or maybe to a personal coach who will make the correct tuning?

We offer therapeutic pit stops both for those children deprived of shared family meals, conversations with parents, and running from one extracurricular activity to another, as well as for those experiencing violence at home or in the environment in which they are living. The chorus of voices calling for the employment of legions of psychologists and therapists in schools and for increasing spending on child psychiatry shows no sign of abating. Children who do not do well in the race which they have been forced to enter are taken to the therapist’s consulting room, where they are to be restored to fitness for further participation in the race. A very dangerous assumption is hidden in this approach, and that is that the problem lies in the psyche of the young patient. In all this madness, rarely does a sober voice suggest that it would be better to fix what is causing the problems — the environment.

Moreover, such a voice rarely breaks through the marketing jargon of the therapeutic culture in which we have been living for at least several decades. The dogma assumes that repairing alleged defects of the psyche should be dealt with by professionals, and this fits perfectly with the expectations of the many interested parties. Mental health providers inherently do not see the benefit in offering cheap and sustainable solutions to problems. If, instead of a diagnosis of ADHD and a prescription for Ritalin, they improved the environment in which the child lives, both they and pharmaceutical companies would lose a client who promises at least a dozen or so years of dependence on their products and services. Similarly, therapists extending a helping hand are more interested in the time that patients spend in their consulting rooms, analyzing, for example, their childhood problems as well as their emotions, than the time that is devoted to shared meals in their family home.

If problems affect the child, entrusting them to the care of professionals is also often convenient for parents. Firstly, they gain a false conviction that their offspring will be taken care of by people competent and experienced in dealing with similar cases, and secondly, such a solution does not interfere with involvement in their own race. They do not have to change their customs and habits. Only one minor additional requirement appears in their lives, and that is to deliver their small patient to a certain address from time to time. The children themselves have the least to say, in accordance with the old saying that „children should be seen but not heard.”


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

15 września 2025 – premiera mojej najnowszej książki!

Z radością informuję, że moja najnowsza książka z przedmową wybitnego psychologa społecznego, Roya F. Baumeistera ujrzała światło dzienne 15 września 2025 roku! Przeczytaj DARMOWY FRAGMENT, zapoznaj się z opiniami wybitnych psychologów i dziennikarzy o książce, zamów egzemplarz klikając TUTAJ.

With his characteristic blend of fascinating stories, dry wit, and penetrating insights, Witkowski skewers a remarkable range of currently influential beliefs, fantasies, and post-truths. Dogmatists may not like the book, but anyone with a lively curiosity and open mind will find him or herself smiling with fascination at these essays. Modern civilization has benefited from the science and thought of many bygone centuries — yet somehow we find ourselves lost amid a wide assortment of baffling and dubious assertions. This book is a welcome challenge to much prevailing nonsense.

—Prof. Roy F. Baumeister, University of Queensland, Australia, author of The Science of Free Will

I strongly recommend this impressive collection of essays focusing on the critical analysis of a wide range of contemporary issues, from masculinity and mindfulness to psychotherapy and deceptive social science research. It is an excellent antidote to the mixture of misinformation, intellectual pabulum, and misplaced “common sense” that so often masquerades for wisdom in these turbulent times.

—Prof. James Alcock, York University, Canada, author of Parapsychology – Science Or Magic?

Recipe for a 21st-Century Children’s Crusade is a delightful collection of essays on some of society’s most challenging topics — the value of a life, the future of work, and progress in science. Witkowski describes the value of provocation to promote the consideration of all possibilities, and this book certainly meets that criterion.

—Prof. Brian Nosek, University of Virginia, co-founder and director of the Center for Open Science

In Recipe for a 21st-Century Children’s Crusade, psychologist Tomasz Witkowski offers a collection of provocative and lively essays on a range of topics. Samples: Is it really useful for children to spend time in extracurricular activities? Are anxiety and depression on the rise? Are suicide rates skyrocketing? What kind of support should we give to people who have been traumatized, or would they be better off without it? The author, a longtime friend of scientific skepticism, continues his valuable tradition of busting myths. He forces readers to realize that what they think is true may not be true, and that it might be time to reconsider many of their cherished beliefs.

—Prof. Elizabeth Loftus, University of California, Irvine, Past President, Association for Psychological Science

Tomasz Witkowski has once again addressed the elephant in the room of psychology. He brings a self-confrontational skepticism to the table. The “shrinks” around the table don´t want it, but they need it. Witkowski not only reflects on complicated scientific aspects of psychology: he also elevates the psychological challenges to an ethical, political and philosophical level, reminding us all there is more to science than science.

—Teddy Winroth, Licensed Psychologist and Licensed Psychotherapist, Sweden

Recipe for a 21st-Century Children’s Crusade is a readable, eloquent and thought-provoking exploration of a broad range of contemporary societal challenges with which we seem forever to be struggling. Witkowski sheds much light on these issues, offering insights that are as enlightening as they are unsettling. This important and highly accessible book is a compelling read for all who are concerned about the intersection of culture. science, and rational thought.

—Michael Heap, Clinical Forensic Psychologist in Sheffield, UK

These essays make you think about all sorts of problems – from epigenetics to allocating limited resources to saving individuals rather than numerous nameless people. The essays are easy to read but they are scientific literature – with references to the used sources given in all chapters. I recommend this book highly.

—Prof. Ewa Bartnik, Polish Academy of Science

Recipe for a 21st-Century Children’s Crusade is a readable set of thought-provoking essays on relevant contemporary controversies in psychology, psychiatry, biology and philosophy”

—Prof. Trevor Robbins, University of Cambridge, coauthor of The Neurobiology of Addiction

Witkowski has been tirelessly tracking the apparent truths that contemporary culture feeds us for years. In his latest book, he discovers the meanders of our thinking, sneaks into the temple of science to investigate what is hidden behind its altars, checks what has been masked by the colorful decorations of pop psychology, and pokes his nose behind the façade of therapeutic culture, exposing its distortions and simplifications. I highly recommend reading the book to anyone who does not want to skitter along the surface of popular beliefs!

—Konrad Szołajski, film director, screenwriter

Although the world of academic diplomacy values „balanced judgments” and „problem complexity”, Tomasz Witkowski puts forward an uncomfortable thesis – science needs unambiguity. Without it, we become pawns in a scientific game of appearances. The author removes the halo of infallibility from the heads of celebrity authorities and makes us aware of how often we accept nonsense, celebrate pseudoscience and preserve errors. This is a book for those who are not afraid of difficult questions and are not satisfied with comfortable answers.

—Jakub Jamrozek, Polish Radio journalist

A must-read for anyone who likes to be amazed, surprised, unsettled. For those who always think contrary to prevailing theories. It always pays off, although it is never easy.

—Krystyna Romanowska, journalist


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Zawracanie statków głupców i inne eseje – premiera 15 września!

Przeczytaj darmowy fragment.

Zamów książkę klikając TUTAJ

Książka z przedmową Roya F. Baumeistera ukaże się również nakładem Universal Publishers pod tytułem: Recipe for a 21st-Century Childrens’s Crusade. Essays on Culture, Science, and Psychology.

Książka jest zbiorem esejów poświęconych krytycznemu myśleniu, kulturowym modom, mitom, pop-psychologii oraz inwazji kultury terapeutycznej. Od momentu ukazania się zebrała wiele pozytywnych recenzji:


Z charakterystycznym dla siebie zestawieniem fascynujących historii, powściągliwego humoru i przenikliwych spostrzeżeń, Witkowski bezlitośnie rozprawia się z szerokim wachlarzem wpływowych przekonań, fantazji i postprawd. Dogmatycy mogą nie polubić tej książki, ale każdy z żywą ciekawością i otwartym umysłem będzie czytał te eseje z uśmiechem i fascynacją. Współczesna cywilizacja czerpała korzyści z nauki i myśli wielu minionych wieków — a mimo to gubimy się wśród szerokiego asortymentu dezorientujących i wątpliwych twierdzeń. Ta książka to mile widziane wyzwanie dla wielu panoszących się nonsensów.

Profesor Roy Baumeister, Uniwersytet Stanu Floryda, autor Siły woli.

Gorąco polecam tę imponującą kolekcję esejów skupiających się na krytycznej analizie szerokiego zakresu współczesnych problemów, od męskości i uważności po psychoterapię i zwodnicze badania nauk społecznych. To doskonałe antidotum na mieszankę dezinformacji, intelektualnego bełkotu i źle ulokowanego „zdrowego rozsądku”, który tak często udaje mądrość w tych burzliwych czasach.

Prof. James Alcock, York University, Canada, autor Parapsychology – Science Or Magic?


Zawracanie statków głupców to fascynujący zbiór esejów poświęconych najtrudniejszym tematom społecznym – wartości życia, przyszłości pracy i postępu w nauce.

Profesor Brian A. Nosek, Uniwersytet Wirginii, współzałożyciel i dyrektor Center for Open Science


Zawracanie statków głupców Tomasza Witkowskiego, to zbiór prowokacyjnych, tętniących życiem esejów poruszających spectrum tematów: Czy spędzanie czasu na zajęciach pozalekcyjnych jest naprawdę przydatne dla dzieci? Czy lęk i depresja są coraz częstsze? Czy wskaźniki samobójstw rzeczywiście gwałtownie rosną? Jakiego rodzaju wsparcia powinniśmy udzielać osobom, które przeżyły traumę, czy byłoby im lepiej bez niego? Autor, wieloletni przyjaciel naukowego sceptycyzmu, kontynuuje swoją cenną tradycję obalania mitów. Zmusza czytelników do uświadomienia sobie, że to, co uważają za prawdę, może nią nie być i że być może nadszedł czas, aby przemyśleć wiele ze swych cennych przekonań.

Profesor Elizabeth F. Loftus, Uniwersytet Kalifornii, Irvine, autorka The Myth of Repressed Memory

Obraz znaleziony dla: jakub jamrozek

Choć świat akademickiej dyplomacji ceni dziś „wyważone sądy” i „złożoność problemu”, Tomasz Witkowski stawia niewygodną tezę – nauka potrzebuje jednoznaczności. Bez niej, stajemy się pionkami w naukowej grze pozorów. Autor zdejmuje aureolę nieomylności z głów autorytetów – celebrytów i uświadamia nam, jak często akceptujemy nonsensy, celebrujemy pseudonaukę i konserwujemy błędy. Zawracanie statków głupców pozwala zobaczyć, w jakich sytuacjach naszego życia daje o sobie znać „efekt dostępności” i dowiedzieć się, czego nie da nam mindfulness. Uzmysławia również, że „ci, którzy badają błędy w funkcjonowaniu naszego umysłu i złudzenia, którym podlega, sami również im ulegają”, a bezkrytycznie nie znaczy lepiej. To książka dla tych, którzy nie boją się trudnych pytań i nie zadowalają się wygodnymi odpowiedziami.

Jakub Jamrozek, dziennikarz Polskiego Radia


Tomasz Witkowski po raz kolejny mierzy się z tematami tabu w psychologii. Wnosi do dyskusji autokonfrontacyjny sceptycyzm. „Psychole” przy stole tego nie chcą, choć bardzo potrzebują. Witkowski nie tylko zastanawia się nad skomplikowanymi naukowymi aspektami psychologii. Podnosi również wyzwania psychologiczne na poziom etyczny, polityczny i filozoficzny, przypominając nam wszystkim, że nauka to coś więcej niż tylko nauka.

Teddy Winroth, dyplomowany psycholog i psychoterapeuta, Szwecja


Zawracanie statków głupców to przystępna, elokwentna i prowokująca do myślenia analiza szerokiego zakresu współczesnych wyzwań społecznych, z którymi, jak się wydaje, zmagamy się od zawsze. Witkowski rzuca wiele światła na te kwestie, oferując spostrzeżenia równie oświecające, jak niepokojące. Ta ważna i bardzo przystępna książka jest fascynującą lekturą dla wszystkich, którzy są zaniepokojeni problemami powstającymi na styku kultury, nauki i racjonalnego myślenia.

Profesor Michael Heap, kliniczny psycholog sądowy pracujący w Sheffield, Wielka Brytania, autor Universal Awareness: A Theory of the Soul

Książka zmusza do myślenia o różnych problemach – od epigenetyki po alokację ograniczonych zasobów dla ratowania jednostek, a nie bezimiennych, licznych osób. Eseje, choć łatwe w lekturze, to jednak są literaturą naukową – z odniesieniami do źródeł we wszystkich rozdziałach. Gorąco polecam tę książkę!

Prof. Ewa Bartnik, Polska Akademia Nauk

Zawracanie statku głupców to przystępny zbiór prowokujących do myślenia esejów na temat aktualnych kontrowersji w psychologii, psychiatrii, biologii i filozofii.

Prof. Trevor Robbins, University of Cambridge, współautor The Neurobiology of Addiction

Witkowski od lat niestrudzenie tropi pozorne prawdy, którymi karmi nas współczesna kultura. W swojej najnowszej książce odkrywa meandry naszego myślenia, wkrada się do świątyni nauki, żeby zbadać, co kryje się za jej ołtarzami, sprawdza, co zamaskowano kolorowymi dekoracjami pop-psychologii i wściubia nos za fasadą kultury terapeutycznej obnażając jej przekłamania i uproszczenia. Gorąco polecam lekturę książki każdemu, kto nie chce ślizgać się po powierzchni obiegowych przekonań!

Konrad Szołajski, reżyser filmowy, scenarzysta

Nie można przegapić najnowszego zbioru esejów Tomasza Witkowskiego – „enfant terrible polskiej myśli psychologicznej”. Obowiązkowa pozycja dla wszystkich, którzy lubią czuć się zdumieni, zaskoczeni, wyprowadzeni z równowagi. Dla zawsze myślących na przekór i wbrew obowiązującym teoriom. To zawsze się opłaca, choć nigdy nie jest łatwe.

Krystyna Romanowska, dziennikarka.

Posłuchaj dyskusji o tematach poruszanych w książce

Czy nasze mózgi lubią minimalizm?

Na Zachodzie minimalizm wydaje się być przemijającym trendem kulturowym, jeszcze jednym sposobem buntu przeciwko hiperkonsumpcji.

Doskonałość osiąga się nie wtedy, gdy nie ma już nic więcej do dodania, ale gdy nie ma już nic do odjęcia

Antoine de Saint-Exupéry

Owinięty przezroczystym celofanem, z etykietami ze zwykłego brązowego papieru i czerwonym napisem bez zbędnej grafiki – tak na rozkrzyczanym rynku, pełnym marek zabiegających o uwagę wygląda produkt Muji. Założona w 1980 roku firma Muji (pełna nazwa: Mujirushi Ryohin co można przetłumaczyć jako „towary bez marki”) reprezentuje antytezę konsumpcjonizmu. Początkowo działająca w Japonii, obecnie jest globalną japońską firmą detaliczną sprzedającą szeroką gamę artykułów gospodarstwa domowego, mebli, odzieży i produktów spożywczych. Muji dała się poznać za przyczyną swojej filozofii funkcjonalnego, wysokiej jakości wzornictwa o japońskiej minimalistycznej estetyce, oferowanego w rozsądnej cenie. Marka nieustannie skupia się na produktach pozbawiając je wszelkich zbędnych dodatków i ozdób. Muji ma obsesję na punkcie minimalizmu, co znajduje odzwierciedlenie we wszystkich elementach marki, które ucieleśniają przesłanie „mniej znaczy więcej”. Dzięki swojej filozofii sieć zdobyła rzesze zwolenników, otwierając setki sklepów w Azji, a następnie również w Europie i Ameryce Północnej. W szczytowym okresie, na przełomie XX i XXI wieku, generowała roczne przychody przekraczające miliard dolarów i stała się synonimem minimalistycznego stylu życia.

Jednak na rynkach zachodnich entuzjazm szybko osłabł. W 2023 roku europejski oddział odnotował stratę przekraczającą 17 mln euro, a liczba placówek skurczyła się z ponad 100 do około 68. Sprzedaż w regionie spadła o około 25%, co przełożyło się na zamknięcie kilkudziesięciu sklepów (o kłopotach marki pisaliśmy szerzej rok temu: Muji: słynna marka w tarapatach. To ona wypromowała modę na japoński minimalizm – rp.pl). Obecnie Muji kontynuuje działalność w Azji w dotychczasowej skali, podczas gdy na Zachodzie trwa proces restrukturyzacji sieci. Dlaczego? Czy dotychczasowa historia Muji to tylko kolejny przykład przemijającej mody? wynik fundamentalnych różnic kulturowych? A może czegoś więcej?

Czytaj dalej klikając TUTAJ

Pełen tekst artykułu ukazał się w „Plus Minus” 5.09.2025 r.

POSTY O PODOBNEJ TEMATYCE:

Epistemologia subtraktywna, czyli dodawanie przez odejmowanie

Wybieranie ze śmietnika wiedzy

Dodawanie przez odejmowanie czyli epistemologia subtraktywna


Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Naprawa zamiast kary i zemsty, czyli inne oblicze sprawiedliwości

To tytuł mojego artykułu poświęconego sprawiedliwości naprawczej, który ukazał się w Magazynie Dziennika Gazety Prawnej 26-27 lipca, 2025 r. Zapraszam do lektury!

Dzisiaj ofiary przestępstwa, po oddaniu sprawy do sądu, mają niewielki wpływ zarówno na przebieg procesu, jak i na jego wynik. Podobnie sprawcy – choćby nie wiadomo jak bardzo żałowali swoich czynów / ShutterStock

W 1997 r. wdowa po Matthew Goniwe – jednym z przywódców ruchu antyapartheidowego, bestialsko zamordowanym w czerwcu 1985 r. – stanęła twarzą w twarz z Corneliusem Gertse, oficerem policji specjalizującym się w brutalnych metodach postępowania wobec opozycjonistów. Gertse przyznał się do porwania i zabójstwa Goniwe oraz opisał szczegóły tortur, którym osobiście poddał mężczyznę. Rodzina ofiary otrzymała dostęp do dokumentów policyjnych i mogła zadawać pytania o przebieg śledztwa oraz motywację sprawców.

Podczas konfrontacji Gertse zwrócił się do wdowy, mówiąc: „Proszę pani, proszę mi wybaczyć, choć wiem, że nie zasługuję”. Po czym przeprosił rodzinę Goniwe i okazał skruchę. Wobec ujawnienia faktów i szczerego przyznania się do winy oskarżonemu udzielono amnestii pod warunkiem, że nigdy więcej nie będzie pełnił funkcji policyjnych. Bliscy Goniwe podkreślili, że wyjaśnienia i przeprosiny sprawcy pomogły im uzyskać poczucie sprawiedliwości, którego zwykły proces karny by nie zapewnił – w szczególności odpowiedzi na pytania „dlaczego i w jaki sposób”. Proces ten, przeprowadzony w ramach programu sprawiedliwości naprawczej (restorative justice) Południowoafrykańskiej Komisji Prawdy i Pojednania, został uznany za modelowy przykład pojednania po okrucieństwach systemowej przemocy.

Dlaczego to zadziałało? Przez większą część rozwoju naszej cywilizacji, nazwanej przez socjologów kulturą honoru, właścicielami konfliktu były strony. Zniewagę zmywało się w bezpośredniej konfrontacji ze znieważającym, nierzadko go zabijając, zaś zagarnięte dobra odbierano siłą. Jeśli jednostka wystąpiła przeciwko społeczności, ta brała sprawy w swoje ręce, dokonując samosądu. Dopiero gdzieś na przełomie XIX i XX w. w pełni zrozumieliśmy, że godność jest czymś, czego człowiekowi odebrać niepodobna, a jej odzyskanie można powierzyć niezaangażowanej w konflikt trzeciej stronie. Ten wielki krok w rozwoju moralnym ludzkości znalazł odzwierciedlenie w konstytucjach wielu krajów i w prawie. Ale zmiana przyniosła ze sobą również negatywne skutki. Własność konfliktu została zawłaszczona przez instytucje wymierzania sprawiedliwości i ich reprezentantów. Dzisiaj ofiary przestępstwa, po oddaniu sprawy do sądu, mają niewielki wpływ zarówno na przebieg procesu, jak i na jego wynik. Podobnie sprawcy – choćby nie wiadomo jak bardzo żałowali swoich czynów i starali się zrekompensować wyrządzone nam krzywdy czy spowodowane straty, mogą liczyć wyłącznie na karę. Witamy w świecie sprawiedliwości retrybutywnej, w którym w zamian za wyznaczoną przez sąd karę i poczucie zemsty zawłaszczona została własność konfliktu, winnym odebrano możliwość zadośćuczynienia, a ofierze prawo do
rekompensaty na jej warunkach w zamian za wyznaczoną przez sąd karę i poczucie zemsty.

Czytaj dalej klikając TUTAJ

Inne moje artykuły, które ukazały się w Dzienniku Gazecie Prawnej:

Wiek rozeznania. Pierwsza spowiedź okiem psychologa

Zawód psychoterapeuty nadal nie jest uregulowany ustawowo

Wyciek hipokryzji


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Psychologia jako religia: czy kult samorozwoju zastąpił nam wiarę?

To tytuł mojego najnowszego artykułu, który ukazała się właśnie w portalu HolisticNews. Zapraszam do lektury!

Fot. Chat GPT/W.Wybranowski

Już w 1987 roku, w swoim raporcie o stanie kościoła przyszły papież, kardynał Joseph Ratzinger wyrażał swoje zaniepokojenie faktem, że psychologia stanowi zagrożenie dla religii. Obwiniał ją nawet o pustoszenie zakonów i wypieranie teologii. Podobnego zdania był George Carey, arcybiskup Canterbury, który w wypowiedzi dla „Guardiana” w 2000 r. stwierdził, że psychoterapia powoli zastępuje religię, a Chrystusa Zbawiciela zastępuje Chrystus Doradca (ang. Christ the Counsellor). Czy mieli rację?

Tak psychologia podbiła świat

Psychologia jest dzisiaj jednym z najbardziej popularnych kierunków studiów na całym świecie. Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (ang. APA – American Psychological Association) ogłosiło, że jeszcze nigdy w historii nie cieszyła się takim powodzeniem. Szacuje się, że w samych tylko Stanach Zjednoczonych pomiędzy 1,2 a 1,6 milionów studentów rocznie wybiera kurs wprowadzenia do psychologii. Rocznie 120 tys. amerykańskich studentów otrzymuje tytuł licencjata z psychologii. U.S. Bureau of Labor Statistics szacuje, że ogólne zatrudnienie psychologów wzrośnie o 7 proc. w latach 2023–2033, znacznie szybciej niż średni wzrost dla wszystkich innych zawodów (3 proc.). Przewiduje się, że w tym okresie co roku będzie otwieranych średnio około 13 tys. miejsc pracy dla psychologów.

W Polsce w 2019 roku psychologię studiowało 34 178 osób, a w 2022 roku już 56 370, co oznacza wzrost o około 65 proc. Wcześniej, w 2018 roku dostępnych było 144 programów studiów psychologicznych, a z kolei w 2023 roku liczba ta wzrosła do 254. W 2022 roku psychologia wyprzedziła prawo, jako najbardziej oblegany kierunek w Polsce.

Fala zainteresowania psychologią

Rozkwit zainteresowania psychologią jest bezprecedensowy. Większość magazynów ilustrowanych posiada stałe rubryki wypełnione radami psychologów formułowanymi dla ich czytelników. Mnóstwo ludzi ma w swoich planach systematyczne spotkania ze swoimi psychologami lub psychoterapeutami i spędza kilka godzin tygodniowo w ich gabinetach. Z ekranów telewizyjnych przemawiają do nas psychologowie, którzy jako eksperci wyjaśniają nam, dlaczego ktoś zabił, zgwałcił, zdefraudował pieniądze lub popełnił samobójstwo.

Psychologowie pojawiają się zawsze w sytuacjach poważniejszych wydarzeń społecznych, aby przedstawić nam interpretację tego, czego byliśmy świadkami. W większości księgarń znajdziemy osobne półki, lub nawet całe regały, wypełnione książkami oferującymi rady i wsparcie psychologiczne. Celebryci publicznie opowiadają o swoich problemach psychologicznych i terapiach, w których biorą udział.

Podczas spotkań towarzyskich ludzie wymieniają się opiniami na temat swoich psychoterapeutów. Bardzo często psychologowie pojawiają się w miejscu wypadków lub katastrof. Pracują w szkołach, szpitalach, hospicjach, opiece społecznej i w działach zarządzania personelem większości korporacji. Odnajdziemy ich w policji i armii, w kościołach i więzieniach. Bez wątpienia psychologia jest wszechobecna.

Jednak sama popularność psychologii nie świadczy o nabieraniu przez tę dziedzinę wiedzy religijnego charakteru. Aby odpowiedzieć na pytanie, czy tak faktycznie jest, należałoby zastanowić się, czy psychologia i psychoterapia zaspokajają te same potrzeby co religia i czy przejmują jej funkcje.

Czytaj dalej klikając TUTAJ

Posty o podobnej tematyce:

Przesada psychologii, psychologia przesady

Psychologia bez uproszczeń. Tego nie dowiecie się w Internecie – wykład wygłoszony podczas Holistic Talk 2025

Ignorancja jako cnota i mit złej natury ludzkiej

Ten prosty mechanizm trzyma ludzi w sektach i toksycznych związkach!

O POPpsychologii i psychobiznesie w radiu 357

Skąd obecny kryzys zdrowia psychicznego?

Jak żyć w obliczu współczesnych wyzwań?


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Wiek rozeznania. Pierwsza spowiedź okiem psychologa

To tytuł artykułu mojego autorstwa, który ukazał się w Magazynie Na Weekend Dziennika Gazety Prawnej. Zapraszam do lektury!

Gdy sejmowa komisja ds. petycji wynikiem osiem głosów do dwóch odrzucała projekt w sprawie zakazu spowiadania dzieci, zdecydował argument o prawie rodziców do wychowania dziecka w wybranej przez nich wierze. Wśród głosujących nie było psychologa.

Dawid Gospodarek z „Tygodnika Powszechnego” zapytał 27 księży wyświęconych w różnych latach o to, czy seminarium dobrze przygotowuje do spowiadania dzieci. Tylko ośmiu stwierdziło, że tak.
 Shutterstock / fot. asiandelight/Shutterstock

Spowiedzi – ani pierwszej, ani żadnej innej – nie wymyślił Jezus, który mówił tylko o odpuszczeniu grzechów lub ich zatrzymaniu. Przez 13 wieków chrześcijanie rozliczali się z nich wprost przed Bogiem, bez pośredników. Dopiero w 1215 r. sobór laterański IV ustanowił spowiedź w obecnym kształcie i nakazał ją wszystkim wiernym przynajmniej raz w roku, począwszy od momentu osiągnięcia „wieku rozeznania” (łac. aetas discretionis), który arbitralnie określono na około siódmy rok życia. Wczesną spowiedź usankcjonował Pius X w 1910 r., wydając dekret „O wieku, w którym należy dopuszczać dzieci do I Komunii Świętej”. Nakazał w nim, by dzieci przystępowały do komunii w siódmym roku życia, a nawet wcześniej, o ile „potrafią odróżnić chleb zwykły od Chleba Eucharystycznego”.

Wiek rozeznania a pierwsza spowiedź

Dzięki badaniom Lawrence’a Kohlberga nad rozwojem moralnym wiemy dziś, że pełnię autonomii moralnej, która manifestuje się posiadaniem uniwersalnych zasad sumienia, osiągamy dopiero po 16. roku życia. To wtedy młody człowiek osiąga „wiek rozeznania” i jest gotowy na pełne zrozumienie tego, co dzieje się podczas sakramentu pokuty i pojednania, bo pierwsza spowiedź to nie tylko wizyta w konfesjonale, wyznanie grzechów i odprawienie pokuty, lecz również cały proces przygotowania obejmujący naukę katechizmu i zasad moralnych. Dzieci przygotowywane do pierwszej komunii są w stadium rozwojowym niepozwalającym im w pełni zrozumieć tego, czego są nauczane. Wiedzą, że za konkretne zachowania czekają ich kary lub nagrody, ale nie rozumieją pełnych uzasadnień dobra i zła, a już tym bardziej takich pojęć, jak np. miłosierdzie. Jean Piaget, szwajcarski psycholog rozwojowy, odkrył, że rozwój uczuć moralnych zaczyna się dopiero ok. 12. roku życia.

Dostrzegają to również niektórzy duchowni. Maciej Biskup OP w wypowiedzi dla kwartalnika „Więź” stwierdził: „Spowiedź, z punktu widzenia przesłania Ewangelii, i używając języka psychologii, jest próbą oddramatyzowania grzechu. Dziecko nie ma do tego wystarczających narzędzi”. Z kolei o. Marcin Mogielski w rozmowie z „Tygodnikiem Powszechnym” wyjaśnia: „Odpowiadając na pytanie, od jakiego wieku przystępować do spowiedzi, daję przykład karetki. Wzywamy ją, kiedy jest potrzeba, a nie z chwilą ukończenia 16 lat albo regularnie, co miesiąc. Jeśli miałbym zaproponować jakąś granicę wieku, wskazałbym na pełnoletność”.

Czytaj dalej klikając TUTAJ

Posty o podobnej tematyce;

Pierwsza spowiedź okiem psychologa


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.