Czy połowa badań psychologicznych jest bezwartościowa?

We wtorek 11 grudnia o godz. 10:00 w audycji OFF Czarek prowadzonej przez redaktora Cezarego Łasiczkę w radiu Radio TOK FM rozmawialiśmy na temat wyników najnowszego psychologicznego projektu replikacyjnego Many Labs 2, kryzysu replikacyjnego i tego wszystkiego, co z tego wynika. Zapraszam do wysłuchania audycji!

Więcej o wynikach Many Labs 2 i ich konsekwencjach w jednym z moich poprzednich wpisów:

Czy połowa wiedzy psychologicznej jest bezwartościowa?

O czym rozmawialiśmy

Rozmawialiśmy o wynikach projektu replikacyjnego Many Labs 2 i o kryzysie replikacji w psychologii. Część porażek da się wyjaśnić zmianą warunków – dzieci wychowują się dziś inaczej niż dwadzieścia lat temu – ale charakterystyczne jest coś innego: im silniejszy był efekt w pierwotnym badaniu, tym lepiej się replikował. Problemem jest więc publikowanie badań o słabych efektach i małej mocy statystycznej, na co psychologowie zwracali uwagę już od lat 60.

Mówiłem też o paradoksie: mimo kolejnych skandali popularność psychologii jako kierunku studiów i zawodu wciąż rośnie, oraz o pracach nad ustawą o zawodzie psychologa.


Zakazana psychologia, t. II – okładka

O tym, jak psychologia upodabnia się do nauki kultu cargo, piszę w drugim tomie „Zakazanej psychologii. Nauka kultu cargo i jej owoce”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Jak bardzo jest zdeprawowana psychologia akademicka?

Rozmowa w anglojęzycznym podcaście o korupcji w psychologii akademickiej: publikuj albo zgiń, paradoks pogarszających się statystyk zdrowia psychicznego, śmieciowa nauka i moja prowokacja w stylu Sokala.

To tytuł, jaki nadał naszej rozmowie Danny Whittaker, autor bloga My Own Worst  Enemy. Można jej posłuchać w formie podcastu: Lub obejrzeć i posłuchać w Youtube:

O czym rozmawialiśmy

Rozmowa w anglojęzycznym podcaście była kontynuacją wcześniejszych odcinków ze Scottem Lilienfeldem i Williamem Epsteinem, ale tym razem dotyczyła nie tylko nieskuteczności, lecz także jawnych kłamstw i korupcji w psychologii. Badacz musi publikować albo zginie. Łatwiej więc wyizolować dwa–trzy czynniki i opublikować nieistotny wynik, niż mierzyć się ze złożonością ludzkiego umysłu. Narzędzia do badania tej złożoności mamy, tylko wybraliśmy inną drogę.

Prowadzący zwrócił uwagę na paradoks: im więcej badań, psychologów i terapeutów, tym gorsze statystyki zdrowia psychicznego. Odpowiadam, że takich statystyk nie można traktować jak pomiarów temperatury czy masy, bo żadnego zaburzenia psychicznego nie da się dziś stwierdzić za pomocą biologicznego markera. Ich wzrost w dużej mierze odzwierciedla to, jak definiujemy i diagnozujemy problemy. Rozmawiamy też o „śmieciowej nauce”: dziwacznych, bezużytecznych badaniach, które dostają finansowanie, bo czasopisma i grantodawcy chcą oryginalnych wyników.

Opowiadam o mojej prowokacji sprzed lat, zainspirowanej mistyfikacją Alana Sokala. Pod pseudonimem napisałem artykuł o wymyślonej, kompletnie bzdurnej terapii, okraszony fizyką kwantową i „polami morficznymi” Ruperta Sheldrake’a, i wysłałem go do popularnego pisma psychologicznego, które miało radę naukową. Tekst opublikowano. Chciałem sprawdzić, co przechodzi przez sito redakcji pism, które trafiają do umysłów potencjalnych pacjentów. Na koniec zdradzam, jaką książkę zabrałbym na bezludną wyspę: „Starego człowieka i morze” Hemingwaya.

Całą historię tej prowokacji opisałem w „Zakazanej psychologii”; zapis znajdziesz też w zakładce „Historia pewnej prowokacji” w menu.

Zapraszam również do lektury bardzo interesującego bloga Danny’ego: My Own Worst Enemy
Zakazana psychologia, t. II – okładka

O tym, jak psychologia upodabnia się do nauki kultu cargo, piszę w drugim tomie „Zakazanej psychologii. Nauka kultu cargo i jej owoce”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Czy połowa wiedzy psychologicznej jest bezwartościowa?

Wyniki kolejnego dużego projektu replikacyjnego pokazały, że zaledwie w przypadku połowy znanych eksperymentów psychologicznych udaje się uzyskać te same wyniki.

Wyniki kolejnego dużego projektu replikacyjnego pokazały, że zaledwie w przypadku połowy znanych eksperymentów psychologicznych udaje się uzyskać te same wyniki. Przez kilka lat 186 badaczy z 60 różnych laboratoriów, z 6 różnych kontynentów, reprezentujący 36 różnych narodowości, skupionych w Many Labs 2 prowadziło replikację 28 głośnych badań. W każdym z nich wzięło udział około 7000 osób badanych z różnych kultur. Dla porównania, w replikowanych badaniach przeciętnie było 112 osób. Wyniki jednoznacznie pokazały, że replikowalność eksperymentów nie zależy od kontekstu kulturowego. Brian Nosek twierdzi, że mogą okazać się one nawet ważniejsze niż ogłoszone w 2015 roku rezultaty prowadzonego przez niego Reproducibility Project, w ramach którego udało się zreplikować zaledwie 36% eksperymentów. Prace wybierano do replikacji na podstawie szeregu kryteriów, wśród których uwzględniono częstość cytowań pokazująca wpływ danej pracy na całą psychologię. Innym, bardziej technicznym kryterium była możliwość przeprowadzenia badań online, za pomocą Internetu na platformie, do której mogli mieć dostęp badacze z wszystkich 60 laboratoriów. Wśród eksperymentów, których nie udało się potwierdzić znalazł się ten, w wyniku którego odkryto efekt Lady Makbet polegający na tym, że podobnie jak bohaterka dramatu Szekspira prześladowana wspomnieniami własnych zbrodni była przekonana, że na jej rękach widać ślady krwi, tak badani proszeni o przypomnienie sobie jakiegoś swojego zachowania związanego z naruszeniem norm moralnych mieliby mieć silniejszą tendencję do zachowań związanych z przywracaniem i utrzymywaniem fizycznej czystości. Nie uzyskano również potwierdzenia wyników, które pokazywały, że ludzie wychowujący się z rodzeństwem są bardziej altruistyczni od jedynaków. Zawiodły próby potwierdzenia wyników eksperymentów, podczas których wykazano, że badani wykonujący zadania związane z wykorzystywaniem słów określających ciepło są bardziej skłonni do wiary w globalne ocieplenie niż ci, którzy wykonywali zadania związane z wykorzystaniem słów określających zimno. Weryfikacji nie przeszedł również słynny eksperyment Yoela Inbara z 2009 roku, pokazujący, że ludzie, którzy najpierw doświadczyli uczuć odrazy byli później bardziej homofobiczni od osób badanych z grupy kontrolnej. Z powodzeniem natomiast zreplikowano badania Daniela Kahnemana, laureata nagrody Nobla, który wraz z Amosem Tversky’m odkrył tzw. efekt framingu polegający na tym, że ludzie mając te same dane, podejmują różne decyzje w zależności od kontekstu, w jakim te dane im zaprezentowano. Many Labs 2 potwierdziło wyniki badań z 2007 roku nad tzw. dylematem wagonika. Podobnie jak w pierwotnym eksperymencie, tak i tym razem większość badanych uznała za niedopuszczalne wepchnięcie jednej osoby na tory, aby zatrzymać wagonik mogący zabić pięć innych osób. Trudy replikacji przetrwały również eksperymenty nad podstawowym efektem atrybucji polegającym na tendencji do wyjaśniania zachowania obserwowanych osób w kategoriach przyczyn wewnętrznych i stałych (np. cech charakteru) przy jednoczesnym niedocenianiu zewnętrznych wpływów sytuacyjnych. Wszystkim autorom biorącym udział w projekcie należą się ogromne wyrazy szacunku i uznania. Zrezygnowali oni z powszechnej pogoni za oryginalnością i uprawianiem swojej wąskiej działki na rzecz sprawdzenia solidności naszej wiedzy. Narazili się wielu przedstawicielom psychologii, którzy, podobnie jak miało to miejsce w 2015 roku, nie omieszkają zdeprecjonować ich wysiłków. Jakkolwiek ich praca jest kroplą w powodzi codziennie publikowanych nowych wyników, to jest to kropla, która pozwala mieć nadzieję na to, że nasza dziedzina nie pogrąży się w chaosie. Za chwilę z pewnością usłyszycie wiele usprawiedliwień takiego stanu psychologii w jakim się znalazła. Wiele z nich mieliśmy szansę już poznać[1]. Nie wątpię też, że wielu naukowców będzie starało się wykazać, że wysiłki Many Labs 2 niczego nie dowodzą. Nie wierzcie tym uczonym! Idę w zakład, że będą was zwodzić starymi sprawdzonymi chwytami retorycznymi, których nie zmieniają od lat. Pamiętajcie, że wyjaśnienia, które Wam zaoferują pochodzą od ludzi, których rzetelność pracy została właśnie podważona. Zresztą, czy uwierzylibyście uczniom, którzy kolejny raz nie odrobili zadania domowego? Albo więźniom wyjaśniającym przyczyny kryzysu i buntu w więzieniu? Stawiam dolary przeciwko orzechom, że interpretując wyniki zespołu Many Labs 2 uczeni wykorzystają następujące „żelazne” argumenty:
  1. Psychologia to bardzo młoda nauka, dlatego nie można od niej oczekiwać tak silnych rezultatów, jakich oczekujemy od innych nauk.
  2. W innych naukach jest nie lepiej, a bywa nawet gorzej, np. w medycynie. Dlaczego wszyscy atakują psychologię?
  3. Przedmiotem badań psychologii jest najbardziej złożony obiekt z jakim nauka w ogóle może mieć do czynienia, dlatego trudno oczekiwać jednoznacznych i stabilnych wyników badań.
  4. Fakt, że zweryfikowano tak wiele eksperymentów i ujawniono słabość wyników świadczy o sile nauki, o jej samokorygującym charakterze, a nie o słabości.
  5. 50% procent to bardzo dużo i świadczy o sile nauki, nie o jej słabości (szklanka jest do połowy pełna).
  6. Projekt Many Labs 2 zawiera błędy metodologiczne.
  7. Dodatkowo inicjatorm projektu przypną łatkę czarnych owiec, które podważają (i tak już nadszarpnięte!) zaufanie do nauki.
Pierwszy z nich odwołuje się do faktu, że psychologia to bardzo młoda nauka i bywał już nie raz wykorzystywany do usprawiedliwiania jej porażek.
Po pierwsze, psychologia jest stosunkowo młoda (naukowa ma niewiele ponad 100 lat, a społeczna – mniej więcej 70), w dodatku do niedawna zaliczano ją do humanistyki. Mimo to formułuje ogólne prawidłowości dotyczące ludzkiej psychiki, opierając się na danych empirycznych gromadzonych za pomocą rozbudowanego aparatu badawczego[2].
Niestety, autorzy tego cytatu nie zauważyli (lub nie chcieli zauważyć) tego, co osiągnęła w czasie niecałych 100 lat genetyka, mechanika kwantowa czy biologia molekularna. Nanotechnologia dla osiągnięcia tak niezwykłego poziomu zaawansowania, jaki dzisiaj obserwujemy potrzebowała zaledwie około 50 lat. Przykłady można mnożyć i w zależności od kontekstu wypadać korzystniej lub mniej korzystnie. Ale argument wieku poza swoją elastycznością jest zabiegiem czysto retorycznym. Aby z niego korzystać przyjmuje się założenie, że psychologia narodziła się w 1879 roku kiedy to Wilhelm Wundt otworzył swoje laboratorium w Lipsku, a William James na Harwardzie. Czego można zatem oczekiwać od nauki, która ma zaledwie 139 lat? Jak można porównywać jej osiągnięcia na przykład z astronomią, która sięga czasów Ptolemeusza, a więc liczy sobie prawie dwa tysiące lat? Przyjęcie roku 1879 jako daty narodzin psychologii oznacza zignorowanie dorobku takich myślicieli, jak Kartezjusz, Berkley, Hume czy J.S. Mill, którzy interesowali się kluczowymi problemami psychologii począwszy od XVII wieku. Nie można też nie wspomnieć o odcięciu się od paru starożytnych Greków, w tym od Arystotelesa, który wprowadził do rozważań pojęcie psyche. Jedno z najbardziej monumentalnych dzieł poświęconych melancholii autorstwa Roberta Burtona zostało opublikowane w 1621 roku. I ono powinno konsekwentnie zostać wyrzucone na śmietnik historii przez zwolenników roku 1879, jako roku zerowego w psychologii. W ślad za nim powędrują za burtę odkrycia Helmholtza nad przewodnictwem impulsów nerwowych z połowy XIX wieku oraz wyniki eksperymentów nad hipnozą przeprowadzone przez Paysesegura w 1830 roku we Francji. Izaak Newton, człowiek podobno dość mocno skoncentrowany na sobie, a nawet narcystyczny, w liście do Hooke’a napisał jednak: „Jeśli widzę dalej, to tylko dlatego, że stoję na ramionach olbrzymów”. Co sprawia, że niektórzy przedstawiciele dziedziny, której osiągnięcia nie dorównują temu, czego dokonał Newton, nie pozwala im na dostrzeżenie tego, czyje ramiona depczą? Czy z tych samych powodów nie słyszą również głosów nawołujących od dawna do opamiętania? W najprostszych badaniach, gdzie siłę związku dwóch zmiennych określa się współczynnikiem korelacji, wynikiem jest liczba podana z dokładnością do dwóch miejsc po przecinku. John Hunter w artykule opublikowanym w 2001 roku pod znamiennym tytułem The desperate need for replications[3] wylicza, że aby podać dokładny wynik takiej korelacji powinniśmy dysponować zawrotną liczbą 153 669 osób badanych! Dla uzyskania dokładności do jednego miejsca po przecinku powinniśmy zbadać 1544 osoby. W naukach społecznych niezwykle rzadkie są przypadki nawet takich liczebności, jak ta ostatnia. Aby uzyskać dokładność korelacji do jednego miejsca po przecinku powinniśmy powtórzyć badanie ośmiokrotnie. Jeżeli chcielibyśmy uzyskać dokładność do drugiego miejsca po przecinku, potrzebnych byłoby nam 800 badań po 200 osób każde. A to wszystko przy założeniu, że zostały one zaprojektowane i przeprowadzone w perfekcyjny sposób, nie pozostawiający miejsca na błędy np. wynikające z nielosowego doboru próby. Dodać należy, że analizujemy najprostszy możliwy związek dwóch zmiennych, tak proste badanie, jakich obecnie już się niemal nie prowadzi. W rzeczywistości najczęściej badamy dużo większą ilość zmiennych, a wymagania co do liczebności rosną w postępie niemal geometrycznym. Zdaniem Huntera, stosowanie twórczego podejścia jako głównego kryterium publikowanych prac jest zabójcze dla nauki, stąd wołał o repliki badań. Ale któżby słuchał jego nawoływań? W tym czasie większość uczonych była zajęta produkowanie sexy results, które podchwycą media, które wypromuje się celnym wystąpieniem podczas TED. Do replikacji nawoływał nie tylko zresztą Hunter. Jednak również głos tych pozostałych nielicznych autorów pozostawał niezauważony[4]. Znaczenie ich postulatów podkreśla fakt, że około połowa z 10 milionów wszystkich ukazujących się drukiem artykułów naukowych nigdy nie jest cytowana choćby nawet raz w ciągu roku, od ich ukazania się[5]. Biorąc pod uwagę fakt, że naukowcy powinni cytować wszystkie artykuły, na których opierają swoją pracę, oznacza to, że artykuł, który nigdy nie został zacytowany nie miał żadnego wpływu na jakiegokolwiek naukowca na świecie, a co za tym idzie, nie miał również jakiegokolwiek wpływu na rozwój nauki. Ta niecytowana połowa produkcji społeczności naukowej to liczba ok. 5 milionów artykułów, pozostających niesprawdzonymi, niezreplikowanymi i prawdopodobnie nawet przez nikogo nie czytanymi. Nawet z tak wysoko w świecie naukowym cenionej Listy Filadelfijskiej 20 procent publikacji nie jest cytowana[6]. Jeśli od tego odjęlibyśmy jeszcze tak powszechne wśród naukowców autocytowania i cytowania pojedyncze, często grzecznościowe wynikające z poczucia wzajemności, to naukowy śmietnik rośnie w oczach. Czy nie lepiej byłoby, aby zamiast „twórczo” produkować nieprzydatne nikomu wyniki badań replikować te istniejące i przyczyniać się do stworzenia solidnych podwalin wiedzy, „powiększania zasobu potwierdzonej wiedzy”, jak określał ten proces Robert Merton? Czy w obliczu tak ogromnej rozrzutności energii i marnotrawstwa zasobów uczciwym jest zasłanianie się argumentami odwołującymi się do wieku naszej dziedziny? Kolejne argumenty, które wyliczyłem, a które zostaną z pewnością wykorzystane do usprawiedliwiania kryzysu replikacyjnego wymagają sporo miejsca i uwagi, dlatego zajmę się nimi w miarę możliwości w kolejnych wpisach. Tymczasem czytelników odsyłam do podobnych postów: O wolności uczonych i sposobach korzystania z niej A Scientist Pushes Psychology Journals toward Open Data Jak (bardzo) nauka może być nienaukowa? Problemami poruszanymi w tym wpisie zajmowałem się również w swoich książkach: Zakazana psychologia. Pomiędzy szarlatanerią a nauką. Tom 1 Zakazana psychologia. Nauka kultu cargo i jej owoce. Tom 2 Psychology Gone Wrong. The Dark Sides of Science and Therapy Psychology Led Astray. Cargo Cult in Science and Therapy A także w będącej w druku: Zakazana psychologia. O cnotach, przywarach i uczynkach małych wielkich uczonych. Tom 3 [1] Np. https://tomwitkow.wordpress.com/2015/09/26/o-wolnosci-uczonych-i-sposobach-korzystania-z-niej/ [2] http://wyborcza.pl/magazyn/1,124059,18851675,psychologia-to-nie-sciema.html?fbclid=IwAR0QAs7aTsmNVZECC-uQ1hPmvsOFJqBsYw66h20QhLcCnSwxcxPOUPgrUEY [3] „Journal of Consumer Research”, 28, s. 149-158, 2001. [4] Np.: B. Schneider, Building a scientific community: The need for replication. „Teachers College Record”, 106, s. 1471-1483, 2004. [5] J.R. Cole, S. Cole, The Ortega hypothesis. „Science”, 178, s. 368-375, 1972. [6] M.W. Grabski, Uczciwość i wiarygodność nauk. „Osiągnięcia Nauki i Techniki Kierunki Rozwoju i Metody, Konwersatorium Politechniki Warszawskiej”, 7, 1-11. (w:) „Miesięcznik Politechniki Warszawskiej”, 5, 2006.
Zakazana psychologia, t. II – okładka

O tym, jak psychologia upodabnia się do nauki kultu cargo, piszę w drugim tomie „Zakazanej psychologii. Nauka kultu cargo i jej owoce”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Człowiek jest zły – przekłamania o słynnych eksperymentach psychologii społecznej

Image result for budapestCo udowodniły słynne eksperymenty psychologii społecznej? Ile prawdy jest w obiegowych przekonaniach na ich temat? Czy podręczniki psychologii przedstawiają je rzetelnie? Czy Asch, Milgram, Zimbardo i inni znani badacze ukrywali coś przed nami? Jaka jest różnica pomiędzy demonstracją a falsyfikacją? To tylko niektóre z pytań, na które spróbuję udzielić odpowiedzi podczas wykładu zatytułowanego Człowiek jest zły – przekłamania o słynnych eksperymentach psychologii społecznej.  Wykład wygłoszę na zaproszenie Uniwersytetu Otwartego powołanego przez Stowarzyszenie Polonia Nova 17 listopada, 2018 roku o godz. 15:00 w Budapeszcie w siedzibie Stowarzyszenia przy ulicy Jókai ter1. Wszystkich zainteresowanych, którzy w tym czasie będą w tym pięknym mieście, w imieniu organizatorów serdecznie zapraszam!
Zakazana psychologia, t. III – okładka

Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

O tym, jak podręczniki psychologii przedstawiają i zniekształcają wizerunek nauki

Psychologia jako dziedzina nauki cieszy się wśród zwykłych ludzi ogromną popularnością, czasami wręcz przypominającą fascynację religijną. Prawdopodobnie dlatego jest jednym z najbardziej popularnych kierunków studiów w Europie i Ameryce Północnej.

  GettyImages-3429097.jpgPsychologia jako dziedzina nauki cieszy się wśród zwykłych ludzi ogromną popularnością, czasami wręcz przypominającą fascynację religijną. Prawdopodobnie dlatego jest jednym z najbardziej popularnych kierunków studiów w Europie i Ameryce Północnej. Jednocześnie, wcale nie rzadko spotyka się stanowcze opinie, że psychologia w ogóle nie jest nauką. Tak skrajnie krytyczne opinie na temat psychologii bywają zapożyczone od autorytetów – nie kto inny przecież jak znany fizyk i laureat nagrody Nobla Richard Feynman porównał w swoim słynnym wykładzie z 1974 roku nauki społeczne i psychologię w szczególności do kultu cargo. Mogą też powstawać na skutek kontaktu z wszechobecnymi uproszczeniami i mitami rozpowszechnianymi przez pop-psychologię lub w wyniku braku zrozumienia czym jest nauka i jak rozwiązuje swoje dylematy. Te nieporozumienia mają brzemienne skutki między innymi dla rozróżniania pomiędzy twierdzeniami naukowymi i pseudonaukowymi. William O’Donohue i Brendan Willis z University of Nevada, w swoim najnowszym artykule doszli do wniosku, że za taki problematyczny wizerunek psychologii jako nauki są odpowiedzialne również akademickie podręczniki psychologii.  Autorzy swój wniosek sformułowali na podstawie przeglądu  30 podręczników, w których poszukiwali 18 kluczowych współczesnych zagadnień z filozofii nauki. Więcej na ten temat w artykule mojego autorstwa opublikowanym w BPS Research Digest:

Many undergrad psych textbooks do a poor job of describing science and exploring psychology’s place in it

Lub w źródłowym opracowaniu:

Problematic images of science in undergraduate psychology textbooks: How well is science understood and depicted?


Zakazana psychologia, t. III – okładka

Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Sztuczna inteligencja – mglista przyszłość, czy pukanie do drzwi?

  • O tym, jak sztuczna inteligencja (SI) urodziła własne dziecko.
  • Co skrzydło ważki ma wspólnego ze sztuczną inteligencją?
  • Pułapki czyhające na boty w dolinie niesamowitości.
  • Co warte są złowieszcze prognozy o zawładnięciu światem przez SI?
  • Jaki ma związek rozwój motoryzacji w dziewiętnastowiecznej Anglii z dzisiejszą SI w Europie?
  • Rzeczywiste przeszkody w ewolucji SI. 
  • Zastosowania SI w zarządzaniu. 
  • Jakich profesjonalistów w obszarze HR zastąpi SI? 
  • Kiedy SI zapuka do drzwi naszych organizacji? 
To tylko niektóre z zagadnień, które poruszę podczas wykładu, który odbędzie się 2 października (wtorek) w godzinach 17.30-19.30 w Centrum konferencyjno-szkoleniowym WenderEdu, Wrocław, ul. Św. Józefa 1/3.
Zapraszam serdecznie do udziału wszystkich zainteresowanych, a w szczególności menedżerów, specjalistów, trenerów, przedstawicieli HR i wszystkie osoby związana z edukacją i rozwojem. Liczba miejsce ograniczona. Udział w spotkaniu jest bezpłatny.

Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Czy ten ptak kala gniazdo, co je kala, czy ten, co mówić o tym nie pozwala?

Zapraszam do lektury artykułu, który ukazał się 1 września w „Rzeczpospolitej”. Zawiera garść moich refleksji na temat etyki zawodowej, a w szczególności na temat jej wykorzystania jako narzędzia wymuszającego lojalność w stotunku do własnej grupy zawodowej.

Zapraszam do lektury artykułu, który ukazał się 1 września w „Rzeczpospolitej”. Zawiera garść moich refleksji na temat etyki zawodowej, a w szczególności na temat jej wykorzystania jako narzędzia wymuszającego lojalność w stotunku do własnej grupy zawodowej. Niestety, zarówno tytuł, jak i śródtytuły pochodzą od redakcji i nie były ze mną wcześniej uzgadniane.

Czasami trzeba kalać własne gniazdo

Czy bardziej przysłuży się wizerunkowi zawodu nabranie wody w usta w obliczu kryzysowej sytuacji, czy otwarta konfrontacja z nią? Kto wiarygodniej przedstawi praktyki nierzetelnych przedstawicieli zawodu lekarza, nauczyciela, psychologa, inżyniera – dziennikarz czy wykształceni przedstawiciele tych zawodów? – zastanawia się psycholog i autor książek popularnonaukowych.
Ceną, jaką płacimy za akceptację grupy, jest lojalność wobec innych jej członków. Jej gwarantem jest lęk przed ostracyzmem społecznym – mechanizm ukształtowany najprawdopodobniej w wyniku ewolucji. Znalezienie się poza obrębem grupy znacząco minimalizowało szanse przetrwania, ci zaś, którzy takiego lęku nie okazywali, prawdopodobnie nie mieli zbyt wiele szans przekazania swoich genów następnym pokoleniom. Niedawno opublikowane wyniki badań pokazały, że nawet tak banalna rzecz jak zainteresowanie popkulturą jest powodowana nie siłą jej przyciągania, ale lękiem przed znalezieniem się poza obrębem grupy, przed poczuciem „wypadnięcia z obiegu”. Przez większą część naszej historii było to kwestią dość banalną – grupę stanowiła rodzina, plemię, do którego należeliśmy – i nie mieliśmy specjalnego wyboru. Obecnie przybrało to jednak formę niezwykle złożoną. Występujemy na co dzień w tak wielu różnych rolach i przynależymy do tak wielu różnych grup, że czasem lojalność w stosunku do wszystkich staje się postulatem niewykonalnym. Różna też bywa konsekwencja z jaką grupy egzekwują lojalność wobec swych członków. Brak lojalności wobec mafii w zasadzie oznacza realizację tylko jednego scenariusza. Nieprzestrzeganie zasad takich grup jak grypsujący również bywa dotkliwie bolesna. Dość stanowczo egzekwują solidarność grupową takie instytucje, jak wywiad, wojsko, policja czy Kościół. Swobodniej, aczkolwiek ciągle konsekwentnie wymagają jej firmy, w których pracujemy, szkoły, do których uczęszczamy, czasami stowarzyszenia, do których należymy, czy kluby sportowe. W tych ostatnich najczęściej mamy sporą możliwość wyboru i zmiany grupy bez poważnych konsekwencji dla naszej integralności fizycznej i psychicznej. Czytaj dalej…

Zakazana psychologia, t. III – okładka

Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Czego (dotychczas) nauczył mnie skandal wokół stanfordzkiego eksperymentu więziennego?

Jak wiele podobnych wydarzeń pokazał mi bezmiar mojej naiwności. Po raz kolejny przekonałem się, że moje prostoduszne przekonania o zasobach wiedzy i potrzebie zrozumienia świata przez ludzi, są mocno wyolbrzymione. Z rozmysłem nie wymieniłem tu zdolności intelektualnych. Do zrozumienia tego, co się stało, nie jest niezbędna ponadprzeciętna inteligencja. Wystarczy odrobina wiedzy i chęć zrozumienia czegoś więcej, niż tylko własnych poglądów zbudowanych na niepełnych informacjach. Tylko tyle. Aż tyle. Kilka tygodni temu na świecie zrobiło się głośno wokół słynnego, przeprowadzonego w 1971 roku stanfordzkiego eksperymentu więziennego. Wszystko to za sprawą publikacji książki francuskiego dokumentalisty Thibault Le Texiera zatytułowanej Histoire D’Un Mensonge (Historia kłamstwa), w której autor ujawnia kulisy przeprowadzonych przez Philipa Zimbardo badań. Książka pokazuje w jaki sposób Zimbardo manipulował sytuacją, aby uzyskać to co zamierzał, a co świat zna w postaci sformułowanych przez niego wniosków. Ponieważ zajmuję się nadużyciami w nauce (a w psychologii w szczególności) od wielu lat, postanowiłem również zabrać głos w tej sprawie. Napisałem krótki komentarz do tych wydarzeń, zawierający linki do najistotniejszych źródeł i opublikowałem go na swoim blogu (https://tomwitkow.wordpress.com/2018/06/29/wlasnie-rozpoczyna-sie-jeden-z-najciekawszych-eksperymentow-w-historii-psychologii/). Poświęciłem nieco więcej czasu, aby w sposób bardziej wyczerpujący przyjrzeć się konsekwencjom, które spowodował zarówno sam eksperyment, jak i skandal wokół niego (https://tomwitkow.wordpress.com/2018/07/02/lucyfer-ktorego-wymyslil-zimbardo-o-konsekwencjach-stanfordzkiego-eksperymentu-wieziennego-i-skandalu-ktorego-stal-sie-obiektem/). Na zaproszenie redakcji NEWSWEEK.PL napisałem krótki artykuł na ten temat (http://www.newsweek.pl/wiedza/nauka/eksperyment-wiezienny-podwazony-co-to-oznacza-,artykuly,429673,1.html), wziąłem udział w audycji radia TOK FM (http://audycje.tokfm.pl/podcast/Wiezienny-eksperyment-Zimbardo-przeklamaniem-Wielki-skandal-wisi-w-powietrzu/64386). Wszystkie moje wypowiedzi, jak również publikacje innych autorów spowodowały dość ożywioną dyskusję wokół wydarzeń związanych z ujawnieniem nieprawidłowości eksperymentu więziennego. Niedowierzanie, zdziwienie, trwoga, niesmak – to tylko część uczuć, które wzbierały we mnie podczas tych dyskusji. Aby jednak nie tracić czasu na ich rozpamiętywanie, postanowiłem zebrane wnioski zebrać w postaci wniosków, którymi chciałby w tym miejscu się podzielić. Jak pisałem we wstępie, dotyczą one dwóch obszarów – wiedzy i potrzeby (chęci) zrozumienia rzeczywistości. WIEDZA Przerażająco duża część dyskutujących nie wie czym jest w nauce eksperyment, co bada i w jaki sposób, czym różni się od obserwacji i doświadczenia. Odbiorcy takich tekstów jak moje utożsamiają eksperyment z doświadczeniem czegoś, jakimś rodzajem majsterkowania w rzeczywistości badawczej. Jeszcze bardziej zatrważające jest to, że spora część osób zabierających głos, to ludzie posiadający wyższe wykształcenie. Ja sam wyniosłem wiedzę na temat eksperymentu z liceum i błędnie założyłem, że przeciętnie wykształcony człowiek to rozumie. Pamiętam, że prowadząc zajęcia z wprowadzenia do psychologii na pierwszym roku, starałem się te pojęcia wyjaśnić i utrwalić. Być może w tej chwili nie należy do kanonu wiedzy rozumienie czym jest eksperyment, ale bez tego ani się nie da zrozumieć, czego słynny eksperyment więzienny dotyczył (i jakikolwiek inny), ani tym bardziej tego, czego dotyczy skandal, jaki wokół niego powstał. Takie pojęcia, jak zmienna, hipoteza, grupa kontrolna, zaślepienie próby to elementarz dla kogoś, kto chciałby wypowiadać się na temat eksperymentów naukowych nie kompromitując się przy tym. Podobnie jak w kwestii pojęcia eksperymentu, tak również ogromne zamieszanie panuje w rozumieniu związków przyczynowo skutkowych. Eksperyment właśnie, to jedyna w nauce metoda, za pomocą której możemy badać związki przyczynowo skutkowe. Obserwując jakieś zjawiska możemy tylko domyślać się przyczyn określonych zdarzeń. W eksperymentach staramy się wywołać te zjawiska za pomocą takich czynników, co do których podejrzewamy, że mogą być ich przyczynami. Jeśli to się uda, możemy mówić, że odkryliśmy te przyczyny. Obserwowanie jakichś zależności, kiedy coś występuje po czymś niekoniecznie oznacza, że to coś „przed” jest przyczyną tego czegoś „po”. W logice traktuje się to jak błąd post hoc ergo propter hoc. Współwystępowanie jakichś zdarzeń też niekoniecznie oznacza, że jedno z nich jest przyczyną drugiego. Dowolne zamienianie przyczyn i skutków w sytuacji , kiedy dysponujemy wyłącznie danymi korelacyjnymi, powoduje takie zamieszanie, z którego ludzie o niewielkiej motywacji do wysiłku intelektualnego wyciągają „jedynie słuszne” wnioski – „w każdym twierdzeniu tkwi ziarno prawdy”, lub co gorsza „prawda leży pewnie gdzieś po środku”. Niestety, jak mawia mój kolega, rodzynki w błocie nie czynią z niego ciasta, a prawda nie jest średnią różnych poglądów. Chyba najgorzej jest rozmawiać o wydarzeniach, o których każdy coś słyszał. Tak jest właśnie w przypadku eksperymentu więziennego. Ktoś miał jakieś zajęcia na pierwszym roku, ktoś widział film fabularny, ktoś czytał o tym w jakiejś książce. Z tych informacji buduje się pewne wyobrażenie, nie wiedzę. Zadziwiająca liczba ludzi (również tych wykształconych, a może przede wszystkim ich) podczas dyskusji polega na swoich wyobrażeniach i broni do upadłego wniosków sformułowanych właśnie na podstawie swoich wyobrażeń o pewnych zdarzeniach. Tymczasem eksperyment więzienny to konkretne fakty (bardzo słabo znane dyskutującym), które zostały wielokrotnie przez jego twórców zrelacjonowane. Odkrycia Le Texiera to również fakty (jeszcze mniej znane dyskutantom) zebrane z archiwum stanfordzkiego eksperymentu więziennego. W oderwaniu od nich nie da się wyciągnąć poprawnych wniosków. Współczesne szkoły (również wyższe) budują w nas fałszywe przekonanie, że dla każdego poglądu należy oczekiwać szacunku, również dla tych, zbudowanych z wyobrażeń. Warto pamiętać, że kiedy wjedziemy na czerwonym świetle na przejście dla pieszych i zabijemy przechodnia, nikt nie uszanuje naszego poglądu na temat koloru światła, który rzekomo widzieliśmy w tamtym momencie. POTRZEBA ZROZUMIENIA RZECZYWISTOŚCI Leży u podstaw naszych zasobów wiedzy, więc pośrednio brak wiedzy świadczy o nasileniu tej potrzeby. Warto jednak przyjrzeć się reakcjom na to, co wydarzyło się po zdemaskowaniu fałszerstw Zimbardo. Szoki i niedowierzanie – bardzo rzadka reakcja. Ludzie reagujący w ten sposób najczęściej na własną rękę próbują dobrać się do faktów, potwierdzić lub sfalsyfikować uzyskaną informację. Zajmuje im sporo czasu, zanim sformułują swoją opinię. Zadają pytania (niezwykle rzadkie zjawisko!), poszukują aktywnie odpowiedzi, analizują wiarygodność źródeł informacji. Ich zachowanie napędza chęć zrozumienia otaczającej ich rzeczywistości. „Zawsze podejrzewałem, że z nim coś jest nie tak”– taka reakcja może mieć dwa źródła. Jednym z nich mogą być rzeczywiste wątpliwości dotyczące badań Zimbardo. Ludzie kierowani rzeczywistymi wątpliwościami i formułujący taką opinię potrafią ją uzasadnić odnosząc się do faktów. Często po prostu nie poświęcili tym wątpliwościom odpowiednio dużo czasu aby je rozwiać lub ugruntować. Drugim źródłem takiej reakcji jest to, co znamy w psychologii jako efekt pewności wstecznej (hindsight bias) nazywany też efektem „wiedziałem-że-tak-będzie”. Jest to tendencja do oceniania przeszłych wydarzeń jako bardziej przewidywalnych, niż rzeczywiście były. Prawdopodobnie wynika z tego, że wiedza na ich temat jest bardziej dostępna niż wiedza na temat możliwości, które się nie zdarzyły. W takim przypadku ludzie starają się zachować spójność swojej wiedzy o świecie manipulując prawdopodobieństwami wydarzeń raczej niż wzbogacać ją o dodatkowe fakty. Przypomina to trochę przestawianie w głowie klocków w taki sposób, aby pasowały do nowego, zmienionego obrazka. W obu przypadkach potrzeba zrozumienia rzeczywistości jest czymś istotnym dla takich osób – są skłonne włożyć pewien wysiłek w jej zaspokojenie. „Nawet jeśli cos tam skłamał, to i tak inni udowodnili że jest tak jak twierdził” – reagujący w ten sposób mają mgliste wyobrażenie zarówno o samym eksperymencie więziennym, jak i innych, równie znanych (najczęściej eksperymentach Milgrama). Z całą pewnością jednak charakteryzuje ich duże zaufanie do własnej (najczęściej szczątkowej) wiedzy. Ta wiedza sprowadza się do przekonania, że człowiek potrafi być zły pod wpływem czynników zewnętrznych. Nie mają zamiaru jej weryfikować ani wzbogacać (zaśmiecać) dodatkowymi faktami. Wolą swoją energię skierować przeciwko tym, którzy burzą ich dobre samopoczucie. Tutaj potrzeba zrozumienia rzeczywistości zostaje zastąpiona przez potrzebę obrony stworzonego obrazu świata. Dyskusja z takimi ludźmi skazana jest na porażkę – jest to coś, czego najtrudniej jest mi się nauczyć. Zaprzeczanie – prawdopodobnie dotyczy ludzi, którzy, jak poprzednia grupa, zdobyli pewne wyobrażenie wiedzy, ale jednocześnie w przeszłości zaangażowali się aktywnie w jakiś rodzaj działań zgodnych z tym wyobrażeniem (uczenie innych, przekonywanie, popularyzowanie itp.). Natychmiastowe zaprzeczanie bez sprawdzenia faktów wynika najprawdopodobniej z silnej potrzeby redukcji dysonansu poznawczego. W tym wypadku potrzeba rozumienia rzeczywistości jest całkowicie zdominowana przez potrzebę obrony własnego wizerunku. Dotychczas nie spotkałem nikogo, kto próbowałby bronić stanowiska Zimbardo posługując się wyłącznie faktami. Pozostaje mieć nadzieję, że wynika to z tego, iż analiza faktów jest czasochłonna, a nie z tego, że nie ma ludzi, którzy chcieliby poddać fakty takiej analizie. P.S. Przedstawiciele świata, którego skandal dotyka najbardziej – świata nauki, niemal zupełnie nie zabrali dotychczas głosu w tej sprawie. Być może to wina wakacji, a może czegoś zupełnie innego. Nie wiem. Prawdopodobnie jednak ich reakcje wkrótce wzbogacą krajobraz bitwy o prawdę.
Zakazana psychologia, t. III – okładka

Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Więzienny eksperyment Zimbardo przekłamaniem? Wielki skandal wisi w powietrzu

Image result for philip zimbardo 7 lipca 2018 roku w radiu TOK FM w Weekendowym Poranku rozmawiałem z redaktor Karoliną Głowacką na temat wydarzeń związanych ze skandalem wokół stanfordzkiego eksperymentu więziennego. By posłuchać podcastu wystarczy kliknąć ikonę PLAY poniżej.  Więcej na temat tych wydarzeń i ich konsekwencji w moich poprzednich postach, a także w linkach poniżej. Zapraszam do lektury. https://tomwitkow.wordpress.com/2018/06/29/wlasnie-rozpoczyna-sie-jeden-z-najciekawszych-eksperymentow-w-historii-psychologii/ https://tomwitkow.wordpress.com/2018/07/02/lucyfer-ktorego-wymyslil-zimbardo-o-konsekwencjach-stanfordzkiego-eksperymentu-wieziennego-i-skandalu-ktorego-stal-sie-obiektem/ https://tomwitkow.wordpress.com/2018/07/05/eksperyment-zimbardo-jakie-szkody-wyrzadzil-nam-i-nauce/ Wywiad online z Le Texier: https://www.contretemps.eu/entretien-texier-experience-stanford/ Artykuł Bena Bluma: https://medium.com/s/trustissues/the-lifespan-of-a-lie-d869212b1f62 Artykuł w LiveScience: https://www.livescience.com/62832-stanford-prison-experiment-flawed.html Artykuł w The Psychologist: https://thepsychologist.bps.org.uk/time-change-story https://exposenews.info/world/2018/06/28/philip-zimbardo-defends-the-stanford-jail-experiment-his-most-well-known-work.html https://psyarxiv.com/b7crx Griggs, R.A. (2014). Coverage of the Stanford Prison Experiment in introductory psychology textbooks. Teaching of Psychology, 41, 195-203. http://www.prisonexp.org/response

O czym rozmawialiśmy

Rozmawialiśmy o doniesieniach francuskiego dokumentalisty Thibault Le Texiera, który zamierzał nakręcić film o stanfordzkim eksperymencie więziennym, a w archiwach odkrył przekłamania: strażników nakłaniano do brutalności. Jeśli eksperyment miał badać wpływ sytuacji, badacze nie powinni byli w nią ingerować.

Mówiłem, jak głęboko wyjaśnienie Zimbardo weszło do kultury – korzystają z niego filozofowie, a nawet sędziowie – i o jedynej próbie powtórzenia eksperymentu, przeprowadzonej przez Alexa Haslama i Stephena Reichera we współpracy z BBC. To być może najbardziej znany eksperyment w historii nauki, a skandal oznacza spadek zaufania do wyników nauk społecznych.


Zakazana psychologia, t. III – okładka

Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Eksperyment Zimbardo. Jakie szkody wyrządził nam i nauce?

Korzystając z okazji, ponieważ cały czas wgłębiam się w szczegóły z tym związane, podzielę się kilkoma spostrzeżeniami. Odwiedzając (tylko po raz pierwszy) oficjalną stronę eksperymentu prisonexp.org można przeczytać wiadomość od prof.

To tytuł artykułu mojego autorstwa poświęcony konsekwencjom skandalu wokół słynnego eksperymentu więziennego, który ukazał się w Newsweek.pl. Aby przeczytać całość, kliknij TUTAJ. Korzystając z okazji, ponieważ cały czas wgłębiam się w szczegóły z tym związane, podzielę się kilkoma spostrzeżeniami. Odwiedzając (tylko po raz pierwszy) oficjalną stronę eksperymentu prisonexp.org można przeczytać wiadomość od prof. Zimbardo jak na zrzucie ekranu poniżej: Z niejakim zażenowaniem czytałem w wiadomości określenie „several bloggers”. Aż nazbyt dobrze pamiętam jak „garstką wichrzycieli” lub „podjudzaczy” określano setki strajkujących robotników w Polsce. Ale po co daleko szukać, wystarczy obejrzeć wiadomości TVP relacjonujące liczbę osób biorących udział w demonstracjach pod sądem, pod sejmem, aby zobaczyć dokładnie ten sam mechanizm umniejszania. Kiepski chwyt propagandowy. Wśród zdecydowanych krytyków eksperymentu Zimbardo jest chyba tylko jeden liczący się blogger – Ben Blum (jego artykuł tutaj: https://medium.com/s/trustissues/the-lifespan-of-a-lie-d869212b1f62). Są za to: francuski dokumentalista Thibault Le Texier: (https://www.contretemps.eu/entretien-texier-experience-stanford/), co najmniej kilku naukowców (zobacz np. artykuł w The Psychologist: https://thepsychologist.bps.org.uk/time-change-story i zamieszczone w nim linki), kilku liczących się dziennikarzy i przede wszystkim, uczestnicy eksperymentu oraz jego konsultant Carlo Prescott. Niezbyt dobrze to swiadczy o uczciwości i otwartości autora eksperymentu w obliczu poważnej krytyki. Ciekawostką też jest, ze kiedy cały świat huczy od plotek na temat nieprawidłowości i fałszerstw dokonanych przez Zimbardo, niektóre media w Polsce, jak gdyby nigdy nic publikują artykuły podkreślające doniosłość odkryć eksperymentu więziennego. Kilka dni temu w magazynie „Coaching” ukazał się artykuł na ten temat autorstwa Natalii de Barbaro. Czytałem go dwa razy, będąc przekonanym, ze coś przeoczyłem, ale chyba nie, zresztą sprawdźcie sami: https://www.focus.pl/artykul/jak-pozostac-dobrym-eksperyment-philipa-zimbardo-psychologiczna-strona-zla?page=1 Komentarze w mediach społecznościowych do moich poprzednich tekstów poświęconych eksperymentowi więziennemu przekonały mnie, że wiele osób nie zna, albo nie pamięta podstawowych wniosków sformułowanych przez Zimbardo, myląc je z uległością wobec autorytetu itp. Tym wszystkim, którzy niekoniecznie hołdują zasadzie „nie znam się, więc się wypowiem” polecam krótki wywiad z Zimbardo, w którym podaje interpretację swojego eksperymentu Proszę słuchać przede wszystkim od 0:24 do1:00.
To wcale nie znaczy, że zmianie ulegają słabe jednostki. Po prostu sytuacja, w której się znaleźli odcisnęła na nich olbrzymie piętno.

P. Zimbardo

https://wiadomosci.onet.pl/tylko-w-onecie/philip-zimbardo-w-ustalmy-jedno-swiat-bylby-wspanialy-pod-rzadami-kobiet/efrmxb    
Zakazana psychologia, t. III – okładka

Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Lucyfer, którego wymyślił Zimbardo. O konsekwencjach stanfordzkiego eksperymentu więziennego i skandalu, którego stał się obiektem

Ogłoszenie wyników stanfordzkiego eksperymentu więziennego przeprowadzonego w 1971 roku przez Philipa Zimbardo, jednego z najbardziej znanych w historii nie tylko psychologii, ale i całej nauki, również zmieniło nasze zachowanie i myślenie i byłoby niezwykle ciekawym zapoznać się z wynikami rzetelnych…

Nauki społeczne, w dużo większym stopniu niż inne nauki, kształtują badaną rzeczywistość. Ogłoszenie wyników badań nad liczebnością populacji brodźca leśnego na terenie Polski w żaden sposób nie wpłynie na zachowanie tego ptaka. Ogłoszenie raportu o niskim poziomie wykrywalności przestępstw w danym kraju może przekonać bardziej bojaźliwych złoczyńców do popełnienia kradzieży lub innego występku. Emisja filmu Marsz pingwinów ani odrobinę nie zmieni zachowań tych pięknych stworzeń, ale masowe publikowanie doniesień o przemocy domowej może spowodować wyłączenie działających u wielu ludzi hamulców. „Jeśli jest to tak powszechne zjawisko, to dlaczego ja mam się ciągle powstrzymywać?” Z czasem zawyżone pierwotnie statystyki mogą okazać się ponurą prawdą. W podobny sposób na zachowanie ludzi będzie wpływać publikowanie nieodpowiedzialnych zaleceń o konieczności rozładowania „nagromadzonej” agresji i emitowanie filmów pokazujących wzorcowe tego przykłady.[1]
Ogłoszenie wyników stanfordzkiego eksperymentu więziennego przeprowadzonego w 1971 roku przez Philipa Zimbardo,[2] jednego z najbardziej znanych w historii nie tylko psychologii, ale i całej nauki, również zmieniło nasze zachowanie i myślenie i byłoby niezwykle ciekawym zapoznać się z wynikami rzetelnych badań o tych zmianach. Niestety, ja takich nie znalazłem. Pozostaje więc próba dedukcji z tych fragmentów odkrytej przez badaczy rzeczywistości, która jest dostępna. Nie mniej rozległe skutki może mieć skandal, który wybuchł niedawno po ukazaniu się książki francuskiego dokumentalisty Thibault Le Texiera zatytułowanej Histoire D’Un Mensonge (Historia kłamstwa), w której autor ujawnia kulisy słynnego eksperymentu. Le Texier przesłuchał i przejrzał nagrania wideo i audio zdeponowane w Zimbardo’s online archive at Stanford University dopiero niedawno udostępnione do publicznego wglądu. Każdy może powtórzyć to, co zrobił Le Texier i sprawdzić, czy jego wnioski są właściwe. A są niewesołe. Francuski dokumentalista odkrył, że „król jest nagi”, a powtarzane we wszystkich chyba podręcznikach świata twierdzenia o naturze ludzkiej sformułowane na podstawie tego eksperymentu mogą być dalekie od prawdy. Philip Zimbardo manipulował sytuacją w taki sposób, aby uzyskać to, co założył. Materiały i wypowiedzi uczestników eksperymentu nie pozostawiają co do tego wiele złudzeń. Zimbardo publikując opis swojego eksperymentu twierdził, że nie wpływał w żaden sposób na zachowanie uczestników, że jedynie role, które im nadał i sytuacja, w której się znaleźli wywołała ich nieludzkie zachowanie. Analiza materiałów archiwalnych pokazała, że to nieprawda. Uczestnicy odgrywający role strażników byli aktywnie nakłaniani do brutalnych zachowań. Eksperymenty w nauce przeprowadza się po to, aby pokazać zależności przyczynowo- skutkowe. To jedyna metoda naukowa, która może takie zależności wykazać. Zimbardo ukrył wiedzę o faktycznych przyczynach zachowania uczestników (była nią najprawdopodobniej presja lidera na stosowanie przemocy), a co za tym idzie, wnioski, które sformułował i wszelkie interpretacje jego eksperymentu nie mogą dłużej być prawdziwe. Co nam porobił w głowach eksperyment więzienny? Wnioski z eksperymentu mogły wpłynąć na myślenie ludzi refleksyjnych w taki oto sposób: „Zaraz, zaraz, jeśli w takiej zaaranżowanej sytuacji z ludzi wychodzą bestie, to może ja nie jestem wcale lepszy od nich? Powinienem chyba uważać na siebie, żeby nie znaleźć się w podobnej sytuacji, bo może nie być już z niej odwrotu, a jeśli się w niej znajdę, robić wszystko, aby nie ulec.” Byłoby wspaniale, gdyby każdy, kto słyszał o tym eksperymencie pomyślał o sobie w ten sposób. Byłoby jeszcze piękniej, gdyby ludzie, mając na uwadze zachowania studentów ze Stanfordu, w sytuacjach , które wywierają na nich przemożny wpływ, pamiętali o tym, żeby nie ulegać. Moglibyśmy wówczas pogratulować Philipowi Zimbardo stworzenia psychologicznej szczepionki uodparniającej nas na oddziaływanie negatywnych sytuacji społecznych. Napisałem to jednak w trybie przypuszczającym nie tylko dlatego, że nie wiemy na pewno czy tak się stało, ale głównie dlatego że wiemy z dość dużym prawdopodobieństwem, że tak stać się nie mogło. Błądzą wszyscy (ale nie ja) to tytuł książki Elliota Aronsona i Carol Tavris, która dobitnie ukazuje dlaczego usprawiedliwiamy głupie poglądy, złe decyzje i szkodliwe działania. Niestety, ogromna liczba badań potwierdza, że bez względu na wiedzę i wykształcenie potrafimy z niezachwianą pewnością siebie wierzyć, że złudzenia, o których czytamy, dotyczą innych (nie nas), że błędne decyzje podejmują inni (nie my). Dziwiąc się jak ktoś mógł ulec ewidentnej manipulacji utwierdzamy się jednocześnie w przekonaniu, że nam by się to nie mogło przydarzyć, patrząc z odrazą na nieludzkie postępowanie innych, jednocześnie budujemy w sobie niezachwianą wiarę we własną wyższość moralną. Myślę więc, że przemożny wpływ sytuacji ukazany w eksperymencie więziennym także dotyczy innych, ale nie nas… Mogło się również zdarzyć i tak, że ludzie odpowiedzialni za instytucje, w których sytuacja może skłaniać do nieludzkich zachowań, przejęci grozą wniosków z eksperymentu Zimbardo, podjęli jakieś kroki, aby temu zapobiec i zmodyfikowali istniejące systemy kontroli. To również byłaby fantastyczna korzyść płynąca z doświadczeń stanfordzkich studentów. Nie wiem czy tak się stało. Rzeczywistość raczej nie skłania do optymizmu, ale dla pewnego sądu potrzebowalibyśmy danych raczej, nie opinii. W moim przekonaniu, jednym z najbardziej pewnych skutków, jakie spowodowały wnioski z eksperymentu więziennego jest zdjęcie odpowiedzialności z ludzi, którzy sytuacji ulegli. Już to dokonywane przez nich samych, już to przez tych, którym na usprawiedliwieniach zależy. Nie przez przypadek koncepcja Zimbardo spotkała się z tak ogromną popularnością w Niemczech i w Europie Wschodniej – tam gdzie brakowało racjonalnych wyjaśnień, dlaczego tak wielu tak długo traktowało innych z najwyższym okrucieństwem. Hokus – pokus i mieliśmy gotowe wyjaśnienie. Nie mam nic przeciwko ogłaszaniu prawdy o naturze ludzkiej. Nawet jeśli jest bolesna dla naszych wyobrażeń o sobie, należy przyjąć ją z pokorą i zastanowić się jak działać i myśleć, aby ta gorsza część naszej natury nie służyła przeciwko nam samym i innym ludziom. Jeśli jednak ta prawda została zmanipulowana (a wszystko wskazuje na to, że tak), to należy uznać to za okrucieństwo wyrządzone naszej cywilizacji i kulturze. Odkrycia barbarzyństw dokonywanych przez amerykańskich żołnierzy w więzieniu w Abu Ghraib zastały przez wielu potraktowane, jako potwierdzenie wniosków Zimbardo. Stanowiły swoistą, naturalną replikację eksperymentu stanfordzkiego. Zimbardo znalazł się ponownie w świetle reflektorów i jednoznacznie twierdził, że winnymi tych wydarzeń nie są żołnierze, lecz system, który sprzyjał takim zachowaniom. Sugerował też, że zarówno więźniom, jak i strażnikom powinno się zapewnić opiekę terapeutyczną. Słuchałem jego uzasadnień osobiście podczas wykładu inaugurującego rok akademicki na Wydziale Zamiejscowym SWPS we Wrocławiu. Ale wydarzenia w Abu Ghraib miały miejsce w czasie wojny w Iraku, która rozpoczęła się w 2003 roku – niemal 32 dwa lata po ogłoszeniu światu wniosków eksperymentu stanfordzkiego, o którym jego autor w rozmowie z Benem Blumem mówi:
Obecnie jest to najbardziej znane badanie w historii psychologii. Nie ma badań, o których ludzie mówiliby prze 50 lat po ich zakończeniu. Zwykli ludzie o tym wiedzą. Mówią: „Co robisz?” „Jestem psychologiem”. Może to być taksówkarz w Budapeszcie. Może to być właściciel restauracji w Polsce. Wspominam, że jestem psychologiem i mówią: „Czy słyszałeś o tych badaniach?” Ono ma teraz własne życie.[3]
Ano właśnie. Jeśli taksówkarz w Budapeszcie czy właściciel restauracji w Polsce wiedzą, że siła sytuacji jest tak ogromna, że ulegają jej zwykli, dobrzy z natury ludzie, to czy nie wiedzieli tego amerykańscy żołnierze szkoleni do roli strażników więziennych w amerykańskiej armii? Oczywiście nikt już tego dzisiaj nie odplącze, ale czy przypadkiem na rzeczywisty wpływ sytuacji na człowieka (któremu nie da się zaprzeczyć) nie nałożyło się przekonanie o sile tej sytuacji przyjęte w kulturze, w której żyjemy? Mnóstwo badań pokazuje, że tak właśnie jest. Ludzie przekonani o tym, że mają niewielki wpływ na stan swojego zdrowia zaniedbują je, chorują częściej i wcześniej umierają.[4] Ludzie podatni na hipnozę oczekują momentu przejęcia kontroli przez hipnotyzera i kiedy odpowiedni moment następuje zapadają w tzw. trans hipnotyczny. Czy ludzie świadomi tego, że sytuacja może okazać się silniejsza od nich nie będą podobnie oczekiwać tego momentu, w którym już nie mogą się jej oprzeć? Dlaczego mieliby jej nie ulegać? Przecież to łatwiejsze niż ciągła kontrola. Daleki jestem od przekonania, że sytuacja nie ma wpływu na człowieka, i że poddanie w wątpliwość jednego eksperymentu wywraca do góry nogami całą naszą wiedzę. Zbyt wiele jest rzetelnych zreplikowanych badań, aby wysuwać takie twierdzenia. A jednak wnioski z eksperymentu stanfordzkiego rozpowszechnione tak szeroko stworzyły w naszej kulturze wyobrażenie o jej sile, której trudno się oprzeć. Jeśli zostało ono zafałszowane, jeśli uwierzyliśmy, że jesteśmy nawet nieco mniej ludzcy niż rzeczywiście jesteśmy, to jest to niewyobrażalna krzywda dla naszego człowieczeństwa, bo to oznacza, że wielu z nas w sytuacjach skrajnych nie wykorzystuje pełni swojego człowieczeństwa. Jeśli nie sytuacja to co? Wnioski z eksperymentu więziennego są dość jednoznaczne – jeśli przeciętnemu człowiekowi przydzielimy odpowiednią rolę, to będzie się zachowywał zgodnie z jego wyobrażeniem o tej roli, ulegnie konformizmowi sytuacji. Student przebrany w mundur strażnika po pewnym czasie stanie się brutalny w stosunku do tych, których przebrano w uniformy więźniów. Ci ostatni z kolei wejdą potulnie w swoje role podporządkowując się strażnikom. To właśnie z powodu tego nadmiernego identyfikowania się z rolą trzeba było zdaniem Zimbardo przerwać eksperyment. Agresja osiągnęła taką skalę, że stało się to zbyt groźne dla uczestników eksperymentu. Ten ostatni fakt akurat nie ulega najmniejszej wątpliwości. Jeśli jednak nie stworzona sytuacja i przydzielone role, to co doprowadziło studentów grających role strażników do tak okrutnych zachowań w stosunku do swoich kolegów, którym los po prostu wyznaczył inną rolę w tej symulacji? Drobiazgowej i wyczerpującej odpowiedzi na te pytania udzielają Alexander Haslam, Stephen Reicher, Naomi Ranz-Schleifer i Jay Van Bavel w swoim najnowszym, nieopublikowanym jeszcze artykule.[5] Można ją streścić jednym słowem – przywództwo. Ich zdaniem to oddziaływania liderów – autora eksperymentu i opiekuna strażników – Davida Jaffe. Po przeanalizowaniu dostępnych materiałów doszli do przekonania, że bez aktywnej roli w nakłanianiu strażników do brutalnych zachowań, bez budowania przez nich tożsamości grupowej, bez zwalczania bierności wycofujących się, mało aktywnych strażników, rozwój sytuacji w podziemiach stanfordzkiego uniwersytetu byłby zgoła odmienny. Potwierdzają to zresztą wyniki replikacji przeprowadzone przez dwóch pierwszych autorów omawianego artykułu.[6] Zachęcam do lektury obu artykułów, bo analizują sytuację jaka miała miejsce w podczas symulacji więzienia w niezwykle drobiazgowy sposób odwołując się do innych badań i zachęcając czytelnika do samodzielnego sprawdzania ich twierdzeń poprzez konfrontację ze źródłami udostępnionymi w archiwum Uniwersytetu w Stanford.[7] Jeśli jednak mają rację, to oznacza to, że Zimbardo nie tylko jest winny dostarczenia usprawiedliwień tym z nas, którzy ulegli sytuacji zachowując się w sposób nieludzki. Jest winy również umniejszenia roli wszystkich tych, którzy nakłaniali nas do tego z pozycji formalnych i nieformalnych przywódców. Być może przez przekłamania, których sie dopuścił nie rozumiemy dzisiaj dokładnie wzajemnego oddziaływania tych wszystkich czynników, które doprowadzają ludzi do granic ich człowieczeństwa, a co za tym idzie, nie potrafimy nauczyć się im zapobiegać. Jeśli dla niektórych czytelników moje słowa oskarżenia brzmią zbyt mocno lub nadmiernie górnolotnie, to warto, aby pamiętali, że twierdzenia Zimbardo były wykorzystywane do interpretacji zachowań ludzi w tak bezprecedensowych wydarzeniach historii ludzkości jak holokaust i inne zbrodnie ludobójstwa (o czym jeszcze więcej w dalszej części tego tekstu). Co eksperyment więzienny uczynił nauce? Skandal wokół eksperymentu stanfordzkiego będzie miał prawdopodobnie również wieloletnie negatywne konsekwencje dla zaufania opinii publicznej do nauki i wartości wyników naukowych. Kiedy prowadzę wykłady lub zajęcia w krótkim czasie po wyborach, których rezultatów nie przewidziały żadne sondaże, w odpowiedzi na moją argumentację opartą na wynikach badań słyszę podobne pytania: „A te badania to mają taką samą wartość jak te ostatnie sondaże wyborcze?” Kiedy media nagłośniały wyniki projektu replikacyjnego Briana Noseka, które nie potwierdziły wyników ponad 60% znanych w psychologii społecznej eksperymentów,[8] wątpliwości były podobne. Jeszcze trudniej było radzić sobie z zastrzeżeniami kiedy wybuchł skandal związany z fałszowaniem wyników przez holenderskiego psychologa społecznego Diderika Stapela.[9] Wówczas słyszałem zastrzeżenia formułowane wprost: „Te wyniki, na które się powołujesz mają znaczenie tak długo, jak ktoś znowu nie odkryje, że zostały sfałszowane”. Tyle, że o sondażach ludzie bardzo szybko zapominają, o Noseku niewielu słyszało i też szybko jego wyniki badań ulatują z pamięci, podobnie jak oszustwa Stapela. Eksperyment więzienny znają niemal wszyscy od prawie 50 lat – nawet taksówkarz w Budapeszcie i właściciel restauracji w dalekiej Polsce i pewnie słyszał o nich również żołnierz amerykański. Kiedy informacje o jego sfałszowaniu (taki przekaz usłyszy większość) dotrze w pole uwagi odbiorców, zostanie w ich umysłach skojarzone w sposób trwały z badaniami psychologicznymi. A dotrze, bo książka Thibaulta Le Texier, głównie za sprawą której wybuchł ten skandal, zostanie wkrótce sfilmowana (w tym celu powstała), a za chwilę pewnie też przetłumaczona na kilka języków. Temat już podchwyciły media, lada moment o skandalu zaczną pisać tabloidy. Spodziewam się tak silnego uderzenia, jakiego psychologia jeszcze w swojej historii chyba nie otrzymała. Jest jeszcze jedna trudność, która towarzyszy ludziom, którzy tak jak ja, starają się opierać swoją działalność na wynikach badań psychologii i szerzej, nauk społecznych. Zarówno w przypadku publikacji wyników projektu replikacyjnego, czy skandalu wokół fałszerstw Stapela, każdy z nas mógł nawet z pewną dumą odeprzeć owe zarzuty twierdząc, że słabości naszej nauki odkryliśmy i ujawniliśmy my sami – jej przedstawiciele. Tak długo, jak długo będą one demaskowane, oznaczać to będzie siłę, nie słabość nauki. Co prawda nie zawsze jestem tego tak bardzo pewien, bo liczba i zakres skandali niestety rośnie[10], ale na użytek doraźnego poradzenia sobie z tymi zastrzeżeniami twierdzenie takie często okazuje się wystarczające. W przypadku fałszerstw Zimbardo nie ma żadnego usprawiedliwienia. Mimo pojawiających się od początku wątpliwości, środowisko naukowe wyniosło go na piedestał i zapewniło mu tam stałe miejsce. Głównym demaskatorem fałszerstw Zimbardo jest wspomniany kilkakrotnie Le Texier. Jak sam o tym opowiada, swoją pracę nad materiałami źródłowymi rozpoczął kierując się motywami ekonomicznymi. Eksperyment więzienny wydawał mu się wiarygodnym, ugruntowanym przez świat akademicki wydarzeniem, które stanowiło świetny materiał na książkę i film. Ma co prawda pewne przygotowanie akademickie, twierdzi jednak, że:
Nie interesowało mnie doświadczenie w roli badacza, ale w roli reżysera. Nie miałem do tego akademickiego lub epistemologicznego podejścia, a moi producenci tym bardziej. Rozmawialiśmy o finansowaniu, inscenizowaniu, przetwarzaniu obrazów, aktorstwie i doświadczeniach widzów.[11]
Dopiero, kiedy Le Texier dotarł do uczestników tamtych wydarzeń, kiedy zaczął składać rozsypane puzzle, okazało się, że rozbieżności są nie do zaakceptowania. W rezultacie zamiast książki i scenariusza o eksperymencie więziennym, powstała książka o fałszerstwach z nim związanych, a w dalszej perspektywie autor zapowiada jeszcze poważniejszą analizę podstaw psychologii społecznej i badań, które ją ukonstytuowały. Dzisiaj musimy się zmierzyć z faktem, że przekłamania w dziedzinie, która się zajmujemy pozostawały nieujawnione przez blisko 50 lat. Nie jest to łatwe zadanie. Jak uzasadnimy sobie fakt, że zignorowaliśmy słowa Leona Festingera, twórcy dysonansu poznawczego, który po opublikowaniu wyników doświadczeń Zimbardo stwierdził, że nie był to żaden eksperyment tylko zwykły happening? Dlaczego nie przyjrzeliśmy się uważniej słowom Ericha Fromma, który w tym samym czasie, po zapoznaniu się z wynikami oświadczył:
Autorzy uważają, że [eksperyment] udowadnia, że sama sytuacja może w ciągu kilku dni przekształcić zwykłych ludzi w nędzne, uległe jednostki lub w bezlitosnych sadystów. Wydaje mi się, że eksperyment dowodzi, jeśli w ogóle czegokolwiek, że jest raczej przeciwnie.[12]
Wątpliwości narastały, zgłaszano kwestie metodologiczne, takie, jak trafność ekologiczna badań, kryteria selekcji osób badanych. W 2001 roku, trzy lata przed tym, kiedy zostały ujawnione niesławne wydarzenia w Abu Ghraib, dwoje psychologów z Wielkiej Brytanii, Alex Haslam i Stephen Reicher podjęło próbę replikacji pierwotnego eksperymentu. Wyniki okazały się być zgoła odmienne od tych uzyskanych przez Zimbardo. Więźniowie zjednoczyli się, żądając od strażników dodatkowych przywilejów. Ci ostatni z kolei stawali się coraz bardziej bierni i bezwolni.[13] Kiedy autorzy replikacji próbowali opublikować swoje wyniki w British Journal of Psychology, odkryli, że Zimbardo dowiedziawszy się o tym, napisał do redaktorów starając się powstrzymać publikację twierdząc, że ich wynik są szalbiercze. Mimo to, artykuł ukazał się w 2006 roku, chociaż z komentarzem Zimbardo, który stwierdzał:
Uważam, że to rzekome „badanie terenowe psychologii społecznej” jest szalbiercze i nie zasługuje na akceptację środowiska psychologów społecznych w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych czy gdziekolwiek, z wyjątkiem psychologii mediów.[14]
I wygląda na to, ze społeczność akademicka posłuchała rady autorytetu. Najwyraźniejszy jednak sygnał do tego, aby przyjrzeć się przebiegowi eksperymentu więziennego i wnioskom z niego płynącym, pochodził od Carlo Prescotta, zwolnionego warunkowo z więzienia w San Quentin, który konsultował projekt eksperymentu stanfordzkiego pod kątem jego zgodności z realiami więziennymi. W 2005 roku opublikował w The Stanford Daily artykuł zatytułowany “The Lie of the Stanford Prison Experiment,” ujawniając w nim fakt, że większość sposobów znęcania się nad więźniami, które opisywał Zimbardo, pochodziła z jego więziennych doświadczeń i nie została wynaleziona przez studentów odgrywających swoje role. Ktoś ich zatem musiał tego nauczyć.[15] Najwyraźniej jednak i ten opis albo nie dotarł do uczonych, albo został przez nich zignorowany, bo w przeglądzie opublikowanym w 2014 roku przez Richarda Griggsa i Jareda Bartelsa okazało się, że niemal wszystkie podręczniki wprowadzenia do psychologii zawierają interpretację eksperymentu dokonaną przez Zimbardo. Większość przedstawia ją całkowicie bezkrytycznie.[16] Cytowany już wcześniej Ben Blum, zaciekawiony powodami, dla których autorzy tych podręczników, stojący na straży rzetelności wiedzy psychologicznej, zdecydowali się zamieścić opis wątpliwego eksperymentu, postanowił ich o to osobiście zapytać. Dwóch z nich stwierdziło, że w pierwszych wydaniach swoich podręczników pominęli ten opis, ze względu na jego niską wartość naukową, ale ostatecznie ulegli wpływom i naciskom recenzentów i nauczycieli i uwzględnili go w kolejnych wydaniach. Inny autor stwierdził, że głównym powodem był fakt, że przygotowywał go do druku w czasie, kiedy w mediach huczało z powodu wydarzeń w Abu Ghraib. Inni, jeszcze bardziej krytycznie nastawieni autorzy uznali, że mimo wszystko ma on dużą wartość pedagogiczną.[17] Zimbardo jest szczególnie popularny w Polsce, na Węgrzech, Czechach i we Włoszech (nie przez przypadek pojawia się w jego wypowiedzi budapeszteński taksówkarz i polski właściciel restauracji). Tej popularności nie zawdzięcza wyłącznie sobie. Możliwa jest ona dzięki silnemu bezkrytycznemu poparciu środowisk naukowych. Tytuł doktora honoris causa przyznała mu między innymi warszawska SWPS i Uniwersytet im. Karola w Pradze. Prawdopodobnie wkrótce, prowadząc zajęcia, powołując się na wyniki rzetelnych badań przeprowadzonych przez uczciwych ludzi i przekonując do praktyk opartych na dowodach usłyszę: „Te twoje wyniki badań są pewnie tyle warte co ten słynny eksperyment więzienny”. I naprawdę nie będę wiedział co odpowiedzieć. Dlaczego tak wielu z nas, przez tak długi czas, mając tak wiele wskazówek w zasięgu wzroku nie zweryfikowała tej historii? Dlaczego ja sam tego nie zrobiłem, a eksperyment więzienny pojawia się w moich wczesnych książkach? Usprawiedliwiam się myślą, że zajmowałem się w tym czasie oczyszczaniem naszej dziedziny z innych bzdur, ale kiepskie to usprawiedliwienie. Istotą nauki jest sceptycyzm, również w stosunku do największych autorytetów. Największe koszty tej afery, jak zwykle w podobnych przypadkach, poniosą jednak młodzi ludzie, ci którzy związali z zawodem psychologa swoją przyszłość, którzy są przekonani o wartości nauk behawioralnych, którzy będą szukać na rynku pracy miejsca dla siebie, a jeśli już je znajdą będa musieli wykazać rzetelność twierdzeń na których się opierają i metod, któymi się posługują. To oni będą spotykać się na co dzień z nieufnością wobec naszej dziedziny. Ich głosu nie usłyszymy, ale wielu z nich poniesie niezasłużoną karę za uczynki, z którymi nie mają kompletnie nic wspólnego. Skandal wokół eksperymentu więziennego podobnie jak wokół innych wspomnianych tutaj pobieżnie i jeszcze innych, które opisałem dokładniej w swoich książkach pokazał wielką słabość, a wręcz niewydolność społecznego systemu kontroli nauki. Ale nie tylko. Najdobitniej chyba ze wszystkich dotychczasowych pokazał, że kariera naukowa rządzi się tymi samymi prawami, co kariery celbrytów. Zimbardo od samego początku zabiegał o uwagę mediów i nagłośnienie swoich przedsięwzięć. Mogliby się od niego sporo nauczyć twórcy współczesnych reality show. Zanim jego badanie się rozpoczęło, udzielił zgody telewizyjnej stacji z San Francisco KRON na sfilmowanie zaaranżowanych aresztowań i wysyłał im systematycznie komunikaty prasowe w trakcie trwania symulacji. Zbiegiem okoliczności przyniosła mu ona więcej uwagi mediów, niż mógł sobie to wyobrazić. 21 sierpnia, zaledwie dzień po przedterminowym zakończeniu badania, miała miejsce próba ucieczki z więzienia San Quentin, położonego o godzinę drogi od Stanford. Zainicjował ją George Jackson, radykalny czarny działacz i autor bestsellerowej książki Soledad Brother. Rezultatem tej próby była śmierć trzech funkcjonariuszy więzienia i trzech więźniów, wśród których znalazł się on sam. Krótko po tych wydarzeniach, korzystając z zainteresowania opinii publicznej KRON zorganizował telewizyjną debatę pomiędzy Zimbardo a naczelnikiem więzienia San Quentin. Trzy tygodnie później, afro-amerykańscy więźniowie w stanowym więzieniu w Attica w Nowym Jorku przejęli kontrolę nad obiektem domagając się lepszego traktowania. Na zlecenie gubernatora Nelsona Rockefellera próbowano odzyskać siłą kontrolę nad więzieniem. Zrzucono z helikopterów pojemniki z gazem łzawiącym, a setki funkcjonariuszy organów ścigania i uzbrojeni strażnicy Attica strzelali na oślep w kłęby dymu zabijając i raniąc zarówno więźniów jak i zakładników. Wszystko to działo się w czasach, kiedy doniesienia o masowych strzelaninach nie były jeszcze normą w amerykańskich agencjach informacyjnych. Interwencja w Attica była szokującym opinię publiczną rozlewem krwi – jednym z najbardziej krwawych od czasów wojny secesyjnej, jak stwierdziła później specjalna komisja stanu Nowy Jork. Opinia publiczna domagała się wyjaśnień, a eksperyment Zimbardo zdawał się je oferować, stawiając strażników i więźniów na tym samym moralnym poziomie, jako wzajemne ofiary systemu, choć w rzeczywistości prawie wszystkie zabójstwa w Attica zostały popełnione przez strażników i oficerów. Dzięki intensywnym zabiegom autora eksperymentu i zbiegowi okoliczności opowieść o strażnikach więziennych tracących pod wpływem sytuacji wszelkie zahamowania i terroryzowanych uległych więźniach, za sprawą dwudziestominutowej specjalnej audycji w NBC, przyciągnęła uwagę szerokiej opinii publicznej Ameryki. Co ciekawe, pierwsze pisemne relacje z eksperymentu więziennego zostały opublikowane jednocześnie w czasopiśmie naukowym oraz w The New York Times Magazine, co pozwoliło zdobyć im odpowiedni rozgłos. Większość szczegółów dotyczących jego metodologii nie było do niedawna dostępnych. Kariera medialna toczyła się niczym kula śnieżna, której nie były w stanie powstrzymać obiekcje i zastrzeżenia pojedynczych naukowców, o których pisałem wcześniej. W 1990 roku stał się gospodarzem serii programów nagrywanych przez PBS, które do dzisiaj cieszą się dużą popularnością. Jego sława przekroczyła granice. Znany polski filozof, Zygmunt Bauman cytował eksperyment Zimbardo w opublikowanej w 1989 roku książce Modernity and the Holocaust. Opis eksperymentu stanfodzkiego i badania Milgrama posłużyły również historykowi Christopherowi Browningowi, który na ich podstawie, w książce Ordinary Men wyjaśniał, że zbrodnie nazistowskie były rezultatem oddziaływania czynników sytuacyjnych. W 2001 roku został prezydentem American Psychological Association i doczekał się ekranizacji stworzonej na podstawie jego eksperymentu – Das Experiment. Kiedy w 2004 roku wyszły na jaw nadużycia w Abu Ghraib, Zimbardo wyruszył w trasę z wykładami, w podczas których przekonywał, że winą za nie powinniśmy obarczać system, nie jednostki, które znalazły się w tych okolicznościach. Wystąpił również w roli biegłego świadka w procesie Ivana „Chip” Friederika, sierżanta nadzorującego pracę strażników, którzy dokonywali tych skandalicznych nadużyć, składając zeznania na jego korzyść. Nie zawahał się przy tym wyjść z roli świadka stwierdzając: „przyjmuję postawę prokuratora po to, aby postawić przed sądem system.” Ostatecznie w 2007 roku opublikował na ten temat książkę zatytułowaną Efekt Lucyfera, która wkrótce stała się bestsellerem. Wygląda na to, że to głównie te wydarzenia przyczyniły się do rozwoju kariery i wzmocnienia pozycji Zimbardo dużo bardziej, niż wyniki jego pracy akademickiej. Co z tego wyniknie? Lucyfer, którego wymyślił Zimbardo będzie zacierał ręce z zadowolenia i krztusił się swoim diabelskim śmiechem, kiedy przewrotnie powiem, że za skandal wokół eksperymentu więziennego nie jest winny jego autor, lecz… okoliczności. A przynajmniej znacznie mu to ułatwiły. Przyczyną, za sprawą której będziemy musieli się w najbliższym czasie zmierzyć z tym skandalem (który ma szanse stać się równie głośnym jak sam eksperyment, którego dotyczy), jest powszechny w nauce problem dostępu do tak zwanych danych surowych. Początki dyskusji wśród psychologów nad dostępnością danych surowych i ich rzetelnością sięgają początków lat 60. XX wieku. Miałem w tej dyskusji swój bardzo niewielki udział przeprowadzając pewne doświadczenie pokazujące na ile psychologowie naukowcy są skłonni dzielić się swoimi danymi.[18] Do dzisiaj problem ten nie został rozwiązany – badacze w ogromnej liczbie przypadków nie są zobligowani do udostępniania danych surowych (czyli danych, które służyły im do obliczeń i innych materiałów, podobnych do tych, które niedawno udostępniło archiwum Uniwersytetu w Stanford). Najwyraźniejszym obecnie głosem nawołującym do udostępniania danych surowych jest Peer Reviewers’ Openness Initiative[19] – oddolna inicjatywa, do której przystąpili recenzenci stojący na stanowisku, że do każdego recenzowanego artykułu powinny być dołączane dane surowe lub wiarygodne uzasadnienie odmowy (niektóre dane są tzw. danymi wrażliwymi i nie zawsze prawo pozwala na ich udostępnianie). W marcu, kiedy ostatni raz sprawdzałem, na liście sygnatariuszy znajdowało się 435 podpisów, choć poza moim nie znalazłem tam ani jednego nazwiska recenzenta z Polski. Inicjatorzy przedsięwzięcia zapoczątkowanego pod koniec 2014 roku opublikowali w styczniu 2016 roku artykuł zatytułowany The Peer Reviewers’ Openness Initiative: incentivizing open research practices through peer review, w którym wyczerpująco przedstawiają jego założenia.[20] Pomimo tych nowych trendów, nadal bardzo wielu uczonych opiera się żądaniom udostępniania danych. „To zagrożenie dla naukowców, kiedy pomyślą, że ich dane będą dostępne”, mówi Heather Piwowar, która opisuje siebie jako „naukowca, który studiuje naukowców”. Jest współzałożycielką ImpactStory, organizacji non-profit, która próbuje złagodzić niektóre problemy związane z dostępem do danych. „Wiele badań pokazuje, że naukowcy nie udostępniają swoich danych gdy ich koledzy o to proszą, lub nawet gdy jest to wymagane przez czasopismo”.[21] O tym, że zmiany są pozorne świadczy też afera jaka wybuchła wokół Gerta Stormsa, belgijskiego psychologa, który po zażądaniu danych surowych był zmuszany do ustąpienia z pozycji recenzenta jednego z flagowych pism American Psychological Association.[22] Ja sam w marcu tego roku otrzymałem z International Review of Advances in Business, Management and Law propozycję zrecenzowania pracy badawczej. Zgodnie z zasadami ustalonymi przez Peer Reviewers’ Openness Initiative poprosiłem redakcję aby przesłała do autorów artykułu prośbę o udostępnienie danych surowych lub uzasadnienie ich odmowy. Do dzisiaj nie otrzymałem z redakcji pisma żadnej wiadomości. Cóż, kilkuset recenzentów na całym świecie da się bez problemu zignorować. Na ich miejsce czekają zastępy innych, niekoniecznie aż tak małostkowych… Wręcz zżera mnie ciekawość, czy skandal wokół eksperymentu więziennego doprowadzi do jakichkolwiek istotnych zmian w tym względzie, czy uczeni zrezygnują ze swoich przywilejów, które nadal, podobnie jak w czasach, gdy Zimbardo przeprowadzał swoją symulację, chronią ich przed wścibskim wzrokiem innych uczonych. Na przeciwnej szali leżą zaufanie do wyników badań naukowych i prawda. Dokąd zmierzamy? „Posągi powstają przez odejmowanie” stwierdził kiedyś filozof – Proklos Ateńczyk. Nie sposób ująć tego trafniej. Żadna, najpiękniejsza nawet bryła najszlachetniejszego marmuru nigdy nie stała się przedmiotem adoracji, zanim nie odjęto od niej zbędnej materii. Jak głosi tradycja, w pełni świadom był tego również Michał Anioł, twórca majestatycznego posągu Dawida. Indagowany o sekret swojego geniuszu przez papieża miał odrzec parafrazując słowa Proklosa – „to bardzo proste, wystarczyło usunąć wszystko, co nie było Dawidem”. Istotą pracy rzeźbiarza jest to, co Nassim Taleb w odniesieniu do nauki nazywa epistemologią subtraktywną. Polega ona na usuwaniu z nauki wszystkiego tego co się nie sprawdza, co się okazuje zbędne, fałszywe. Jego myśl jest pochodną myśli pirronistów – filozoficznej szkoły sceptycznej i William z Ockham, który zapisał się w historii myśli filozoficznej za sprawą swojej słynnej „brzytwy”. Tymczasem nowożytne nauki społeczne nie odkryły jeszcze tego, co jest oczywistym dla każdego artysty pracującego z dłutem w ręku. Piękno i prostota naszych teorii nie przebija się przez gąszcz pustych słów i pokrętnych objaśnień opartych na wątpliwej reputacji wynikach badań. Celność sformułowań naukowych zaciemnia egzystencja dziesiątek nietrafionych konstruktów i prawd, które dostały się do nauki w podobny sposób jak twierdzenia Zimbardo. Pokrywają one naszą dziedzinę kolejnymi warstwami fałszywych i bardzo modnych twierdzeń, podobnie jak czasem zimą śnieg pokrywa w nocy chodniki i ulice wyczyszczone poprzedniego dnia. Budzimy się i ponownie stajemy przed tym samym zadaniem co wczoraj. Ale jeśli nie będziemy tego robić, wkrótce śniegu będzie zbyt wiele, aby sobie z nim poradzić. Tylko systematyczne, codzienne żmudne odśnieżanie ma sens. Psychologia z desperacją dopomina się o gruntowne porządki. [1] T. Witkowski. Zakazana psychologia. Nauka kultu cargo i jej owoce. CiS, Stare Groszki 2012. [2] https://pl.wikipedia.org/wiki/Eksperyment_wi%C4%99zienny [3] https://medium.com/s/trustissues/the-lifespan-of-a-lie-d869212b1f62 [4] Zobacz np.: A. Keller, K. Litzelman, L.E. Wisk, T. Maddox, E.R. Cheng, P.D. Creswell, W.P. Witt, Does the Perception that Stress Affects Health Matter? The Association with Health and Mortality. “Health Psychology”, 31, 2012, s. 677–684; H. Nabi, M. Kivimäki, G.D. Batty, M.J. Shipley, A. Britton, E.J. Brunner, J. Vahtera, C. Lemogne, A. Elbaz, A. Singh-Manoux, Increased Risk of Coronary Heart Disease Among Individuals Reporting Adverse Impact of Stress on their Health: the Whitehall II Prospective Cohort Study, “European Heart Journal”, 34, 2013, s. 2697–2705. [5] https://psyarxiv.com/b7crx [6] http://www.bbcprisonstudy.org/pdfs/bjsp(2006)tyrannny.pdf [7] https://searchworks.stanford.edu/catalog?f%5Bcollection%5D%5B%5D=6022627 [8] http://www.neurobigos.pl/2015/09/30/czy-psychologia-jest-bezuzyteczna/ http://nauka.metodolog.pl/ponad-polowa-psychologicznych-badan-nie-przechodzi-testu-replikacji/ [9] https://forbiddenpsychology.wordpress.com/2014/06/26/from-the-archives-of-scientific-fraud-diederik-stapel/ [10] Więcej na ten temat w mojej najnowszej książce T. Witkowski, Zakazana psychologia. Tom III. W druku. [11] https://www.contretemps.eu/entretien-texier-experience-stanford/ [12] Fromm, E. (1973). The Anatomy of Human Destructiveness. Fawcett Books. [13] http://www.bbcprisonstudy.org/pdfs/bjsp(2006)tyrannny.pdf [14] http://www.bbcprisonstudy.org/faq.php?p=122 [15]  https://stanforddailyarchive.com/cgi-bin/stanford?a=d&d=stanford20050428-01.2.24&e=——-en-20–1–txt-txIN——- [16] Griggs, R.A. (2014). Coverage of the Stanford Prison Experiment in introductory psychology textbooks. Teaching of Psychology, 41, 195-203. [17] https://medium.com/s/trustissues/the-lifespan-of-a-lie-d869212b1f62 [18] Dyskusję tę, obejmującą lata 1962-2015, jak również własny eksperyment dotyczący dostępu do tych danych, opisałem w dwóch moich książkach: T. Witkowski, Zakazana psychologia wyd. cyt., oraz T. Witkowski, M. Zatonski. Psychology Gone Wrong: The Dark Sides of Science and Therapy, Brown Walker Press, Boca Raton: 2015, s. 51-60. [19] https://opennessinitiative.org/the-initiative/ [20] R.D. Morey i in., The Peer Reviewers’ Openness Initiative: incentivizing open research practices through peer review. „Royal Society Open Science”, 3, 2018, s. 1-7. [21] V. Schlesinger, Scientists Threatened by Demands to Share Data. “Aljazeera America”, October 2013: http://america.aljazeera.com/articles/2013/10/10/scientists-threatenedbydemandstosharedata.html [22] Pisałem o tej sprawie obszerniej tutaj: https://tomwitkow.wordpress.com/2017/07/07/a-scientist-pushes-psychology-journals-toward-open-data/
Zakazana psychologia, t. III – okładka

Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Właśnie rozpoczyna się jeden z najciekawszych eksperymentów w historii psychologii!

Wielkiego szumu narobiła niedawno ciepła jeszcze książka francuskiego dokumentalisty Thibault Le Texiera zatytułowana Histoire D’Un Mensonge (Historia kłamstwa), w której autor ujawnia kulisy słynnego eksperymentu więziennego, zwanego również eksperymentem stanfordzkim, przeprowadzonego w 1971 roku przez Philipa Zimbardo. Le Texier przesłuchał i przejrzał nagrania wideo i audio zdeponowane w Zimbardo’s online archive at Stanford University (archiwum zawiera 994 pozycji wśród których jest 49 nagrań wideo i 54 zapisów dźwiękowych). Każdy może powtórzyć to, co zrobił Le Texier i sprawdzić, czy jego wnioski są właściwe. A są niewesołe. Francuski dokumentalista odkrył, że „król jest nagi”, a powtarzane we wszystkich chyba podręcznikach świata twierdzenia o naturze ludzkiej sformułowane na podstawie tego eksperymentu dalekie od prawdy. Philip Zimbardo manipulował sytuacją w taki sposób, aby uzyskać to, co założył. Materiały i wypowiedzi uczestników eksperymentu nie pozostawiają co do tego wiele złudzeń. Psychologii przyjdzie zmierzyć się z kolejną wielką porażką. I tutaj właśnie zaczyna się jeden z najciekawszych eksperymentów w historii psychologii. Jak zareagują uczeni? Potępią tego którego wynieśli na piedestał, czy będą bronić i usprawiedliwiać? Uznają, że mechanizmy kontroli w nauce są w fatalnej kondycji, czy będą twierdzić że jedno (kolejne już) zgniłe jabłko nie oznacza, że cała psychologia jest zła? A może przypiszą nauce zasługę Le Texiera twierdząc, że to kolejny dowód na to, że nauka jest mechanizmem samonaprawialnym? Robi się naprawdę ciekawie! Ale najważniejsze pytanie, które mam w głowie, to czy po całym tym szumie wokół Philipa Zimbardo cokolwiek w systemie kontroli nauki ulegnie zmianie? Czy wielcy uczeni poza wyrażaniem swoich stanowisk zainicjują jakieś zmiany? Kiedy kilka lat temu, Brian Nosek ogłosił rezultaty słynnego projektu replikacyjnego, z którego wynikało, że ponad 60% wyników ze 100 słynnych eksperymentów z psychologii społecznej nie udało się zreplikować, w światku psychologów zawrzało. Część uczonych, szczególnie młodych udzieliła mu wsparcia, inni atakowali bezpardonowo, jeszcze inni szukali wymówek i usprawiedliwień dla tak fatalnego stanu rzeczy. Trójka polskich psychologów społecznych – Adrian Wójcik, Aleksandra Cisłak i Dariusz Doliński opublikowali z tej okazji artykuł zatytułowany Psychologia to nie ściema, który ukazał się w portalu Wyborcza.pl. W pierwszym zdaniu stawiali retoryczne pytanie: „Czy sprawny kłamca[1] i różnice w wynikach badań mogą ośmieszyć naukę?” Natychmiast zareagowałem przygotowując replikę na ich stanowisko w którym tak oto odpowiadałem na ich pytanie: „Rozsądny i myślący człowiek nie może udzielić innej odpowiedzi niż przecząca: >>Nie, nie mogą<<. Nie jest ona jednak w żaden sposób miarodajna, bowiem samo pytanie zawiera ukryte tezy, które fałszują rzeczywistość, próbując narzucić czytelnikowi punkt widzenia autorów. Jeden sprawny kłamca i różnice w wynikach badań nie mogą ośmieszyć nauki, ale wielu sprawnych kłamców i zrezygnowanie z powtarzania wyników badań (replikacji) nie tylko ośmieszają naukę, ale stanowią dla niej ogromne zagrożenie.” Afera jaka wybuchła wokół eksperymentu stanfordzkiego ośmiesza naszą dziedzinę nauki, bo pokazuje, że przez blisko 50 lat nie potrafiliśmy ani wykryć oszustwa, ani zreplikować wyników jednego z najsłynniejszych w historii psychologii badań. Nie potrafiliśmy też wykorzystać dotychczasowych skandali w naszej dziedzinie, aby dokonać istotnych zmian. Pokazuje też, że kariera naukowa ma dzisiaj więcej wspólnego z karierą celebrytów, niż z karierą ludzi, którzy dążenie do prawdy umiejscawiają na szczycie swojej hierarchii wartości. Zimbardo skrzywdził nie tylko psychologię jako dziedzinę nauki. Przyniósł także ogromną szkodę całej naszej kulturze i cywilizacji. Uwierzyliśmy mu, że jesteśmy mniej ludzcy niż rzeczywiście jesteśmy. Z niepotrzebną pokorą przyjęliśmy tę „prawdę”. Ilu z nas pod wpływem stworzonych przez niego dogmatów „uległo” sytuacji? Ilu usprawiedliwiało zachowania tych, którym odstąpienie od człowieczeństwa było na rękę? Pamiętam fascynujący wykład Zimbardo, który wygłosił we Wrocławiu podczas inauguracji roku akademickiego na Wydziale Zamiejscowym SWPS we Wrocławiu. Dzisiaj wiem, że to nie kto inny jak on przekonał mnie i tysiące innych do istnienia Lucyfera – upadłego anioła, którego sam wymyślił. W przygotowaniu bardziej obszerny tekst odsłaniający kulisy stafordzkiego eksperymentu więziennego. Zapraszam do śledzenia mojago bloga. Więcej o aferze wokół eksperymentu Stanfordzkiego: Wywiad online z Le Texier: https://www.contretemps.eu/entretien-texier-experience-stanford/ Artykuł Bena Bluma: https://medium.com/s/trustissues/the-lifespan-of-a-lie-d869212b1f62 Artykuł w LiveScience: https://www.livescience.com/62832-stanford-prison-experiment-flawed.html Artykuł w The Psychologist: https://thepsychologist.bps.org.uk/time-change-story https://exposenews.info/world/2018/06/28/philip-zimbardo-defends-the-stanford-jail-experiment-his-most-well-known-work.html https://psyarxiv.com/b7crx Griggs, R.A. (2014). Coverage of the Stanford Prison Experiment in introductory psychology textbooks. Teaching of Psychology, 41, 195-203. http://www.prisonexp.org/response [1] Chodziło o historię psychologa społecznego, Diederika Stapela, autora blisko 60 artykułów naukowych napisanych na podstawie sfabrykowanych danych. Więcej: https://forbiddenpsychology.wordpress.com/2014/06/26/from-the-archives-of-scientific-fraud-diederik-stapel/  
Zakazana psychologia, t. III – okładka

Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Przesąd, empiria, nauka – wykład

Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania mojego wykładu, który wyglosiłem w ramach wydarzeń towarzyszących tegorocznemu Marszowi dla nauki.

O czym jest ten wykład

Ewolucja nie ukształtowała naszych mózgów jako narzędzi idealnych do uprawiania nauki i racjonalnego opisu świata. W wykładzie pokazuję błędy percepcji i rozumowania, które mamy wpisane w nasze ewolucyjne dziedzictwo, i tłumaczę, dlaczego – jeśli chcemy stawiać rzeczywistości dobre pytania i iść naprzód z odkryciami – musimy z nimi nieustannie walczyć.


Zakazana psychologia, t. I – okładka

O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Ewolucja sztucznej inteligencji – wykład wygłoszony podczas V Wrocławskich Dni Darwina

Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania wykładu, któy wygłosiłem podczas Dni Darwina organizowanych przez Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów oraz Uniwersytet Wrocławski z okazji urodzin wielkiego przyrodnika. Tym razem opowiadałem o Ewolucji sztucznej inteligencji. Temat ten poruszałem już wielokrotnie. Mniej więcej rok temu w magazynie FOCUS opublikowałem artykuł zatytułowany Tylko maszyna zrozumie człowieka.  W lutym w cyklu Człowiek 2.0 emitowanym przez radio TOK FM ukazała się audycja prowadzona przez redaktora naukowego magazynu  FOCUS – Jana Stradowskiego z moim udziałem Czy komputery zastąpią psychologów i psychoterapeutów. W sierpniu w POLITYCE ukazał się mój artykuł Komputer zrozumie samobójcę, a w październiku w NIEZBĘDNIKU INTELIGENTA POLITYKI obszerny przegląd zatytułowany Algorytmy psychoterapii. Na wirtualnej kozetce. Niedawno w magazynie SŁUZBA ZDROWIA ukazał się wywiad ze mną zatytułowany Sztuczna inteligencja przejrzy nas na wylot. Serdecznie zapraszamy do lektury materiałów archiwalnych, ale przede wszystkim do wysłuchania mojego najnowszego wykładu.27332596_979031312254325_203415325889411019_n  

O czym jest ten wykład

Rozwój na drodze do sztucznej inteligencji nieprawdopodobnie przyspieszył, ale nie powinniśmy się spodziewać odbicia człowieka – zresztą sami ludzie nie chcieliby podobnych do siebie androidów. Tak jak skrzydła ważki różnią się od skrzydeł ptaka, a myśliwiec nie macha skrzydłami jak orzeł, sztuczna inteligencja osiągnie swoje zdolności najpewniej inną drogą niż ludzki umysł. Nie traktowałbym też całkiem serio obaw niektórych wielkich naukowców – historia nauki i techniki pokazuje, że nawet najwięksi mylili się w swoich prognozach.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Moje wykłady w ramach „Marszu dla nauki” – Warszawa i Wrocław

22.04.2018 po raz kolejny odbędzie się na całym świecie, w tym również w Polsce, Marsz dla nauki, na który serdecznie zapraszam. Wcześniej jednak będą miały miejsce wydarzenia towarzyszące.

22.04.2018 po raz kolejny odbędzie się na całym świecie, w tym również w Polsce, Marsz dla nauki, na który serdecznie zapraszam. Wcześniej jednak będą miały miejsce wydarzenia towarzyszące. W tym roku zostałem poproszony przez organizatorów o wygłoszenie wykładów w Warszawie i we Wrocławiu. Zapraszam zatem również na mój wykład i oczywiście dyskusję:

Przesąd, empiria, nauka.

O potrzebie upowszechnianie naukowego obrazu świata

Tomasz Witkowski

Mózg człowieka jest niezwykle sprawnym instrumentem poszukującym związków przyczynowo-skutkowych.  To wynik działania ewolucji, w toku której osobniki szybciej identyfikujące takie związki miały większe szanse na przeżycie. Ale efektem ubocznym tej funkcji jest dostrzeganie zależności i wzorców również tam, gdzie ich nie ma. Pozbawiony narzędzi krytycznego myślenia mózg ludzki generuje przesądy, pseudonaukowe twierdzenia. Czy nie powinniśmy zaakceptować ich jako naturalnego wytworu sprawnie działającego umysłu? Podczas wykładu Tomasz Witkowski pokaże, w jaki sposób „nieszkodliwe” przesądy i pseudonaukowe twierdzenia wpływają na naszą rzeczywistość i porządek społeczny prowadząc w skrajnych przypadkach do ogromnych kosztów, nieszczęść a nawet śmierci wielu ludzi. Te negatywne efekty to wynik tolerancji dla pseudonauki w obszarze takich nauk, jak psychologia, medycyna, ale również w naukach technicznych, prawie i bankowości. Wykłady odbędą się: Warszawa, ul. Dobra 55, 12 kwietnia 2018 roku, godz. 16:45 Wydarzenie na FB: https://www.facebook.com/events/120410358808244/ Wrocław, 14 kwietnia 2018 roku, godz. 12:50 Wydział Biotechnologii Uniwersytetu Wrocławskiego, ul.  Fryderyka Joliot-Curie 14a , sala 1.03 Wydarzenie na FB: https://www.facebook.com/events/220575268714526/ Zapraszam do śledzenia wydarzeń towarzyszących na stronach organizatorów: http://www.marszdlanauki.pl/ oraz na Facebooku: https://www.facebook.com/Marszdlanaukipolska/ Image result for march for science
Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Art & Science

To tytuł 78 odcinka programu Sonda 2 poświęcony błędom, w którym miałem przyjemność uczestniczyć na zaproszenie redaktora Tomasza Rożka. W programie próbowaliśmy m. in. odpowiedzieć na pytania: Czy ludzie dzielą się na ścisłowców i humanistów? Gdzie w mózgu znajdują się ośrodki odpowiedzialne za zdolności matematyczne? Jak wychowywać dzieci aby rozwijać ich zdolności?  I wiele innych. Aby obejrzeć ten odcinek, po prostu kliknij w zdjęcie.          
Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Czego za kilkanaście lat będzie się wstydził obecny student psychologii, a z czego będzie dumny?

Od wielu lat jestem zapraszany na konferencje studenckie i jeśli tylko mogę, biorę w nich udział, bo wśród studentów i świeżo upieczonych absolwentów widzę więcej wiary w naszą dziedzinę i szczerych chęci uczynienia jej lepszą, niż wśród naukowców i praktyków…

Od wielu lat jestem zapraszany na konferencje studenckie i jeśli tylko mogę, biorę w nich udział, bo wśród studentów i świeżo upieczonych absolwentów widzę więcej wiary w naszą dziedzinę i szczerych chęci uczynienia jej lepszą, niż wśród naukowców i praktyków zajmujących się nią od lat. Wielu z tych  ostatnich dawno już okopało się na swoich stanowiskach i bywa niestety, że stanowią spore zagrożenie dla tych pierwszych. Wobec niezepsutych jeszcze i ciągle niewinnych umysłów częściej stosują podstępną indoktrynację w miejsce nauki krytycznego myślenia i sceptycyzmu. Zakładam jednak, że studenci, do których kieruję te słowa wyobrażają sobie siebie za kilkanaście lat, jako ludzi wykonujących zawód psychologa, który cieszy się niekłamanym szacunkiem społecznym. Nie tanią popularnością budowaną na domniemaniach o wiedzy tajemnej o funkcjonowaniu ludzkiej psychiki, którą rzekomo my psychologowie posiedliśmy, lecz respektem w obliczu realnych efektów, jakie przynosi stosowanie psychologii. Pierwsza rada, jaką chciałbym skierować do studentów psychologii pochodzi nie od jednego z prominentnych przedstawicieli naszej dziedziny, lecz od człowieka, od którego należałoby się spodziewać myślenia sprzecznego z założeniami sceptycyzmu i racjonalizmu. Jest nim przywódca duchowy buddystów – Tenzin Gyatso, 14 Dalajlama. Kiedy wyraził zgodę na przeprowadzenie badań nad medytującymi mnichami, jego współwyznawcy zastanawiali się z trwogą co będzie jeśli wyniki badań nie potwierdzą ich wierzeń. Miał on wówczas powiedzieć:
Jeśli analiza naukowa w sposób konkluzywny wykaże, że niektóre nasze twierdzenia są fałszywe, wówczas porzucimy je[1].
Sceptycyzm, którego mogłoby pozazdrościć wielu naukowców, szczególnie tych, którzy w ramach naszej dziedziny rozwijają bezwartościowe koncepcje nie znajdujące potwierdzenia w badaniach. Podtrzymują oni w ten sposób paradygmat uprawiania nauki, o którym socjolog Jeremy Freese twierdził, że:
jest bardziej wampiryczny niż empiryczny – nie da się go zabić zwykłymi danym.
A bywa i gorzej, bo część naukowców nie tylko chroni bezużyteczne koncepcje przed bezlitosną empirią ale wręcz je wzmacnia fałszując dane lub pokrętnie je interpretując. Takimi „bytami – zombie” w naszej dziedzinie są chociażby: – testy projekcyjne ze słynnym testem Rorschacha na czele[2]; – psychoanaliza wraz z koncepcjami pochodnymi[3]; – wszędobylskie bezmyślnie wykorzystywane pojęcie stresu i mity o jego wpływie na zdrowie[4]; – debriefing psychologiczny[5]; – mit dzieciństwa[6]; – profilowanie psychologiczne na potrzeby psychologii sądowej[7]; – uproszczenia psychologii pozytywnej[8]; – mit o skali skuteczności psychoterapii[9]; – i wiele, wiele innych. W przeciwieństwie do czasów, kiedy ja studiowałem psychologię, dzisiaj, aby wyrobić sobie rzeczywisty obraz naszej dziedziny, student może wyczyścić ją z fałszywych naleciałości dzięki lekturze niektórych książek dostępnych w języku polskim[10]. Aby ten obraz stał się jeszcze bardziej klarowny powinien jednak przeczytać ich dużo, dużo więcej tych dostępnych na razie tylko w języku angielskim[11]. W tytułach wielu z nich zwraca uwagę słowo „mity”, bo docieranie do sedna naszej dziedziny przypomina w istocie zdzieranie warstw narosłych jeden na drugim mitów. Niektóre łuszczą się w wyniku upływu czasu i napływających informacji, inne przywarły uporczywie i nie chcą dać się oderwać. W takim stanie pokolenie moje i moich poprzedników przekazuje wam dziedzictwo psychologii. Nie mamy zbyt wiele powodów do dumy. Przynajmniej ja tej dumy nie odczuwam. Dlatego chciałbym Wam przekazać coś, czego nikt nie przekazał mnie, kiedy byłem w Waszym wieku i na Waszym miejscu, a co może uchronić Was za kilkanaście, kilkadziesiąt nawet lat od dojmującego uczucia kaca, polegającego na tym, ze zajmowaliście się czymś co było podejrzane moralnie lub nieuczciwe intelektualnie. My, współcześni psychologowie zamiast powodów do dumy mamy sporo poczucia wstydu, bo ukryliśmy wiele brzydkich kart historii psychologii i przemilczeliśmy wiele kompromitujących wydarzeń. Życiorysy psychologów, o których czytacie w waszych podręcznikach, usilnie domagają się korekty. Dla przykładu: Zygmunt Freud – całkowicie sfabrykował 5 z 18 przypadków, na podstawie których sformułował swoją koncepcję genezy histerii. W pozostałych 13 przypadkach skłamał odnośnie rezultatu prowadzonej psychoterapii. Fabrykowanie danych kontynuował przez całe życie[12]. Robert Yerkes – aktywnie uczestniczył w działalności stowarzyszeń eugenicznych nawołując do identyfikacji za pomocą testów IQ i eliminacji „gorszych” jednostek[13]. Lewis Terman – j.w[14]. Henry Murray – prowadził skrajnie nieetyczne badania w ramach tajnego programu CIA znanego pod kryptonimem MKUltra, którego celem było doskonalenie metod torturowania jeńców. W wyniku tych eksperymentów jeden z badanych przez niego studentów (Ted Kaczynski) został terrorystą[15]. Donald Olding Hebb – j.w. skrajnie nieetyczne eksperymenty nad deprywacją sensoryczną[16]. Martin E.P. Seligman – fałszowanie na potrzeby propagandy APA wyników badań nad efektywnością psychoterapii. Aktywne i kłamliwe zaprzeczanie zaangażowania APA w program doskonalenia metod torturowania więźniów zainicjowany przez CIA po atakach na WTC[17]. Mamy też cały czas powody do tego aby wstydzić się tego, jak uprawiamy naszą dziedzinę. Należą do nich w szczególności: – całkowity brak kontroli danych surowych i aktywne przeciwstawianie się próbom jej narzucenia[18]; – brak publikowania negatywnych wyników badań[19]; – niedostateczna liczba replikacji[20]; – produkcja nauki śmieciowej[21]; – bezmyślne stosowanie procedury testowania hipotez zerowych[22]; – odejście od badania zachowania w kierunku introspekcji[23]; – proliferatywność[24]; – prymat mody nad potrzebą syntezy i zrozumienia[25]; – nieuzasadniona niechęć do technologii[26]; – i wiele, wiele innych. Są trzy dość oczywiste scenariusze rozwoju obecnej sytuacji w psychologii – pogorszenie, brak zmian, polepszenie. Analiza praktyk zarówno psychologów naukowców, jak i praktyków nie pozwala mieć złudzeń co do tego, że zostanie zrealizowany ostatni scenariusz. A przynajmniej nie w ciągu najbliższych kilkunastu lat, podczas których będzie się rozwijała Wasza kariera. Co w takiej sytuacji można zrobić? Zakładając, że mimo wszystko nie chcecie rezygnować z zawodu psychologa, macie co najmniej trzy możliwe ścieżki:
  1. Ścieżka trzech „mądrych małp”. Nie widzę nic złego, nie słyszę nic złego, nie mówię nic złego. Aby podążać tą ścieżką wystarczy wybrać swoją specjalizację naukową lub dział psychologii stosowanej, przyjąć zwyczaje i zasady już obowiązujące i podążać za nimi. Dobrze jest też wybrać swojego guru, którego będziecie naśladować. To ścieżka, która gwarantuje rozwój kariery w każdym obszarze. Wyuczone w środowisku mechanizmy obronne będą skuteczne w odniesieniu do większości wątpiących o jakości naszej dziedziny. Jeśli większość z Was wybierze tę ścieżkę, to za kilkanaście lat nadal będziemy słyszeć opinie pod adresem psychologii, że to nie jest nauka, że nie dysponuje narzędziami potrafiącymi przewidywać zachowanie ludzi. Poziom szacunku społecznego nie zmieni się w stosunku do tego, na jaki zasługuje dzisiaj, a prawdopodobnie nawet się obniży. Przybędzie ludzi niezadowolonych z jakości usług oferowanych przez psychologów. Pozostaną też niewygodne jednostki, które będą zadawały kłopotliwe pytania i podważały sensowność tego co robimy. Będziecie się wstydzić dokładnie tego samego, czego ja wstydzę się dzisiaj. Takie będą koszty wyboru tej ścieżki.
  2. Ścieżka „róbmy swoje”. Rozejrzyjcie się uważnie w swojej dziedzinie, wybierzcie taki jej obszar, co do którego jesteście pewni, że charakteryzuje go najwyższa możliwa rzetelność, a wyniki badań potwierdzają jego skuteczność. Następnie poświęćcie się pracy w tym obszarze dążąc do uzyskiwania najlepszych możliwych rezultatów, najsolidniejszymi znanymi Wam metodami. Zyskacie szacunek wielu. Na mijanych na korytarzu przedstawicieli naszej dziedziny uprawiających nieco „podejrzane” jej obszary będziecie patrzyli z wyższością, ale również z tolerancją. To sposób postępowania wielu wybitnych uczonych. Wybór tej ścieżki zmienia bardzo niewiele w odbiorze naszej dziedziny przez otoczenie zdominowane przez przedstawicieli ścieżki pierwszej. Przeciętny człowiek będzie Was spostrzegał jako reprezentanta podejrzanej dziedziny, która niewiele ma do zaoferowania. O ile sami nie będziecie mieli sobie wiele do zarzucenia, powody wstydu pozostaną takie same jak w przypadku ścieżki pierwszej.
  3. Nonkonformistyczna ścieżka „pod prąd”. Nie polega na przeciwstawianiu się wszystkim, lecz na rozumowym podważaniu obiegowych racji większości i działaniu zgodnie z nakazami rozumu. Wiąże się z największymi kosztami, bo większość karze nonkonformistów przynajmniej ostracyzmem społecznym. Można zyskać szacunek jednostek i raczej pewny brak akceptacji większości. Gwarantuje sporą liczbę zagorzałych wrogów. Godna polecenia tym, którzy lubią być uczciwi w stosunku do siebie bez względu na koszty. Jedyna ścieżka, która gwarantuje jakiekolwiek zmiany w naszej dziedzinie i redukcję powodów odczuwania wstydu.Image result for august landmesser
Wiedząc zatem dość dokładnie, czego możemy w przyszłości się wstydzić, warto zastanowić się nad tym, z czego będziemy mogli być dumni. A ponieważ niewątpliwe osiągnięcia psychologii w zakresie polepszania ludzkiego życia giną dzisiaj pod natłokiem hałaśliwych marketingowych haseł usług psychologicznych o wątpliwej reputacji, warto sprawdzić, na ile wyraźnie są one identyfikowane. Aby to zrobić, weź udział w krótkim quizie. W tym celu zaloguj się na stronie www.kahoot.com, znajdź quiz zatytułowany „Psychologia wokół nas” (https://play.kahoot.it/#/?quizId=69fa53b5-b642-44a1-a7b3-035a10d425b6w) i odpowiedz na postawione w nim pytania. Porównaj swój wynik z odpowiedziami 49 słuchaczy wykładu, którzy wzięli udział w quizie (25,73% poprawnych odpowiedzi, 74,27 błędnych, średni wynik 876,73 punkty, najlepsi uczestnicy odpowiedzieli poprawnie na 3 spośród 5 pytań). Wszystkie wymienione w quizie zastosowania psychologii w sposób bezprecedensowy zwiększyły nasze bezpieczeństwo, uratowały setki tysiące istnień ludzkich, przyczyniły się do niebywałych oszczędności materialnych.[27] Prawdopodobnie większość z nich jest nawet nam, psychologom kompletnie nieznana, chociaż każdy z nas bez trudu jest w stanie przywołać w pamięci wizerunek Freuda – człowieka, który pchnął psychologię i psychoterapię na zupełnie niewłaściwe tory. Wyobrażając go sobie prawdopodobnie zobaczymy to samo zdjęcie, o którym pisze Nicholas A. Cummings:
Gdy mistrz zmarł, ortodoksyjna freudowska psychoanaliza osiągnęła szczyt konformizmu, nigdy więcej nie obserwowany w tak skrajnych formach w dziedzinie zdrowia psychicznego. Każdy praktykujący psychoanalityk miał w swoim gabinecie portret Zygmunta Freuda. To zawsze było to samo zdjęcie, zrobione w szczytowym momencie jego kariery, przedstawiające go z dobrze przyciętą brodą i w surducie. Freud palił pięć cygar każdego dnia pracy, a jego krawiec uszył mu pięć pionowych przegródek w kieszeni na piersi, aby mógł je pomieścić. Tak więc, jego męscy naśladowcy kazali krawcom wszywać pięć saszetek po wewnętrznej stronie swoich płaszczy.[28]
Dzisiaj trudno jest pozbyć się z psychologii podobnie bezwartościowych bzdur, a natarczywość marketingowa usług psychologicznych o wątpliwej reputacji jest prawdopodobnie odwrotnie proporcjonalna w stosunku do ich efektywności. Tworząc następne mity, pokrywają kolejnymi warstwami nieporozumień to, co rzeczywiście w psychologii działa i jest skuteczne. To, czy nadal będą zagłuszały rzeczywiste dokonania zależeć będzie również od Waszego przyzwolenia i tolerancji na promowanie tego, co pokrętne i złudne. [1] https://blogs.scientificamerican.com/guest-blog/is-buddhism-the-most-science-friendly-religion/ [2] Lilienfeld, S. O., Wood, J. M., Garb, H.N., Status naukowy technik projekcyjnych. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2002. [3] Eysenck, H.J., Zmierzch i upadek imperium Freuda. WiR PARTNER, Kraków 2002; Grünbaum, A., Podstawy psychoanalizy. Krytyka filozoficzna. UNIVERSITAS, Kraków 2004. [4] Doublet, S., The Stress Myth. Science and Humanities, Chesterfield 1999. [5] Witkowski, T., Psychology Led Astray: Cargo Cult in Science and Therapy. BrownWalker, Boca Raton 2016, rozdz. 9. [6] Paris, J., The myth of childhood. Routledge, 2000. [7] https://www.theguardian.com/science/2010/sep/14/psychological-profile-behavioural-psychology [8] B. Ehrenreich, Smile or die. How positive thinking fooled america and the world. Granta Publications, London 2009. [9] T. Dineen, Manufacturing Victims: What Psychology Industry is Doing to People (2007), 48. Retrieved from http://tanadineen.com/documents/MV3.pdf [10] Oto przykładowa lista: Andreski, S., Czarnoksięstwo w naukach społecznych. Oficyna Naukowa, Warszawa 2002. Arkowitz, H., Lilienfeld S.O., Zdrowie psychiczne. Mity i fakty. Wydawnictwo CiS, Warszawa-Stare Groszki 2018. Eysenck, H.J., Zmierzch i upadek imperium Freuda. WiR PARTNER, Kraków 2002. Garstka, T. Psychopedagogiczne mity. Jak zachować naukowy sceptycyzm w edukacji i wychowaniu. Jarret, C., Mózg 41 największych mitów. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2017. Lilienfeld, S.O., Lynn, S.J., Ruscio, J., Beyerstein, B.L., 50 wielkich mitów psychologii popularnej. Wydawnictwo CiS, Warszawa-Stare Groszki 2011. Kagan, J., Trzy złudne przekonania. Wydawnictwa WAM, Kraków 2008. Masson, J., Przeciw terapii. Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2004. Persaud, R., Pozostać przy zdrowych zmysłach. Jacek Santorski & Co Agencja Wydawnicza, Warszawa 2006. Satel, S., Lilienfeld, S.O., Pranie mózgu. Uwodzicielska moc (bezmyślnych) neuronauk. Wydawnictwo CiS, Warszawa-Stare Groszki 2017. Witkowski, T., Zakazana psychologia. Pomiędzy nauką a szarlatenerią. Tom I. Biblioteka Moderatora, Taszów 2009. Witkowski, T., Zakazana psychologia. Nauka kultu cargo i jej owoce Tom II. Wydawnictwo CiS, Warszawa-Stare Groszki 2013. Witkowski, T., Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach. Wydawnictwo Bez Maski, Wrocław 2018. [11] Przykładowa lista: Clancy, S.A., The trauma myth. The truth about sexual abuse of children – and its aftermath. Basic Books, New York 2010. Dineen, T., Manufacturing Victims: What Psychology Industry is Doing to People (2007), 48. Retrieved from http://tanadineen.com/documents/MV3.pdf Doublet, S., The Stress Myth. Science and Humanities, Chesterfield 1999. Ehrenreich, B., Smile or die. How positive thinking fooled america and the world. Granta Publications, London 2009. Eisner, D. A., The Death of Psychotherapy: From Freud to Alien Abductions. Praeger, Westport, CT 2000. Paris, J., The myth of childhood. Routledge, 2000. Forde, R.A., Bad Psychology: How Forensic Psychology Left Science Behind. Jessica Kingsley Publishers, London 2018. [12] T. Witkowski Zakazana psychologia. Pomiędzy szarlatanerią a nauką. Biblioteka Moderatora, Taszów 2009; T. Witkowski, M. Zatonski, Psychology Gone Wrong: The Dark Sides of Science and Therapy, Brown Walker Press, Boca Raton 2015. [13] Tamże. [14] Tamże. [15] Witkowski, T., Zakazana psychologia. O cnotach, przywarach i uczynkach małych wielkich uczonych. (w przygotowaniu). [16] Tamże. [17] Tamże. [18] https://tomaszwitkowski.pl/wp-content/uploads/2017/07/artykuc582.pdf [19] Witkowski, Zatonski, Psychology Gone Wrong. Rozdz. 4 wyd. cyt. [20] Tamże, Rozdz. 6. [21] Tamże. [22] Witkowski, Psychology Led Astray. Rozdz. 4 wyd. cyt. [23] Tamże, Rozdz. 3. [24] Tamże. [25] Budzicz, Ł., Wartość poznawcza badań empirycznych w psychologii społecznej. Rozprawa doktorska UAM, Poznań 2015. [26] Witkowski, T., Algorytmy psychoterapii. Na wirtualnej kozetce. „Polityka – Niezbędnik inteligenta”, 3 października 2017. [27] Więcej na ten temat w: Witkowski, T., Zakazana psychologia. T. 2 wyd. cyt. oraz Witkowski, T., Psychologia, jeszcze nauka, czy już tylko agresywny marketing? „Psychologia Ekonomiczna,” 7, 2015.  DOI: https://doi.org/10.15678/PJOEP.2015.07.05 [28] Once the master had died, orthodox Freudian psychoanalysis reached a zenith of conformity never to be seen again to that extreme in the field of mental health. Every practicing psychoanalyst had hanging in his office a portrait of Sigmund Freud. It was always the same photo, taken at the height of his career, sporting a well-trimmed beard and frock coat. Freud smoked five cigars during every workday, and he had his tailor sew a series of five vertical pouches inside his breast pocket to hold them. Yes,  his male followers all had their tailors replicate the five pouches on the inside of their coats.  
Zakazana psychologia, t. II – okładka

O tym, jak psychologia upodabnia się do nauki kultu cargo, piszę w drugim tomie „Zakazanej psychologii. Nauka kultu cargo i jej owoce”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.