Czy powszechne przekonanie, że telewizja „lasuje mózg”, a książki go ratują, jest mitem naszej kultury?

Rys. Jacek Gawłowski

Zapraszam do lektury mojego artykułu, który ukazał się w Magazynie Gazety Wyborczej, 24.07.2026 r.

Czytanie o chwytaniu za klamkę i chwytanie za klamkę – dla naszych neuronów granica między czynnością opisaną a wykonaną jest zaskakująco cienka.

Czy czytanie książek ma jeszcze sens? 59 proc. Polaków nie przeczytało w ciągu poprzedniego roku ani jednej, ale jeśli ktoś przyzna się do tego publicznie, jak Ewa Chodakowska, która stwierdziła, że nie czyta książek, bo teraz sama je pisze, naraża się na zmasowany atak tłumu, który ani nie czyta, ani nie pisze.

Nie zawsze tak było. Artur Schopenhauer, który sam dużo czytał, nie miał oporów, aby w eseju „O czytaniu i książkach” stwierdzić, że czytanie jest jedynie surogatem samodzielnego myślenia. Porównał czytelnika do ucznia, który ołówkiem poprawia linie nakreślone przez nauczyciela. Filozof uważał, że nadmiar czytania pozbawia umysł elastyczności. Jego zdaniem ludzie, którzy spędzają całe dnie na lekturze, tracą zdolność samodzielnego myślenia, podobnie jak osoba, która ciągle jeździ konno, ostatecznie zapomina, jak się chodzi. Krytykował literaturę współczesną określając ją mianem intelektualnej trucizny niszczącej umysł. Schopenhauer uważał, że kluczową umiejętnością jest unikanie lektury tego, co w danej chwili czytają wszyscy (bestsellery, ulotne pisma polityczne czy modne powieści). Potępiał również pisarzy, którzy tworzą dla pieniędzy lub z chęci zdobycia urzędu, uważając ich dzieła za bezwartościowe i szkodliwe dla „prawdziwego pszenicznego ziarna” literatury.

Shopenhauer nie był w swoich poglądach odosobniony. Fryderyk Nietzsche wielokrotnie krytykował uczonych, którzy tylko czytają. Ironizował, że uczeni siedzą w bibliotekach zamiast żyć. Podobnie uważał Ralph Waldo Emerson stwierdzając, że: „Książki są najlepszą rzeczą, jeśli właściwie z nich korzystamy; nadużywane należą do najgorszych.” Henry David Thoreau w swoim Waldenie podobnie, jak Nitzsche, wyśmiewał ludzi, którzy całe życie spędzają na studiowaniu, zamiast żyć. Według niego życie jest ważniejszym nauczycielem niż biblioteka. Współcześnie, nie tyle krytykuje się czytanie książek, które to zajęcie zyskało status swoistej świętości kulturowej, co raczej wskazuje na efektywniejsze substytuty ‒ podcasty, filmiki na Youtubie i ‒ o zgrozo! ‒ media społecznościowe.

Czytaj dalej klikając TUTAJ


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Canceling – pół roku później

Uniwersytet powinien być […] miejscem, w którym nic nie uchroni przed siłą zapytywania, nawet to, co uznaje się aktualnie za określoną figurę demokracji.

Jacques Derrida

Latem 2025 roku studenci psychologii UJ zaprosili mnie do wygłoszenia wykładu poświęconego psychologii opartej na dowodach podczas organizowanej przez nich konferencji. Jesienią, tuż przed samą konferencją wykład odwołali uzasadniając to następująco:

(…) chcemy by przestrzeń naszej Konferencji była miejscem bezpiecznym dla każdej osoby studiującej.

Czytelników, którzy z tymi faktami nigdy się nie zetknęli od razu uprzedzę ‒ nie, nie napadłem na nikogo, nie stosowałem nawet wobec nikogo gróźb karalnych, nie popełniłem żadnego przestępstwa i nie wytoczono przeciwko mnie postępowania karnego. „Potwornością” jakiej się dopuściłem, było umieszczenie na swoim profilu na Facebooku trzech linków z krótkim komentarzem dotyczących osób transpłciowych. Ten mój „występek” sprawił, że studenci poczuli się tak bardzo zagrożeni moją obecnością.

Dr hab. Dobrosława Szumiło-Kulczycka, prof. UJ Rzeczniczka Praw i Wartości Akademickich Uniwersytetu Jagiellońskiego, do której zgłosiłem tę sprawę z prośbą o interwencję, po ponad dwóch miesiącach rozpoznawania sprawy stwierdziła m.in.:

Sytuacja, w której naukowiec został zaproszony do wygłoszenia wykładu podczas wydarzenia naukowego, następnie zaś usunięty przez organizatorów z grona prelegentów, w związku z przypisanymi mu przez nich poglądami, nie mieści się w standardach akademickich.

Dodała ponadto, że:

Informacja w tym przedmiocie wraz z moim stanowiskiem została przeze mnie przekazana Prorektorowi Uniwersytetu Jagiellońskiego do spraw studenckich, p. prof. dr hab. Pawłowi Laidlerowi, jak też p. Rektorowi Uniwersytetu Jagiellońskiego p. prof. dr hab. Piotrowi Jedynakowi.

A także, że:

(…) planowane są dalsze działania, o których powinien Pan zostać powiadomiony bezpośrednio z Rektoratu.

Minęło pół roku. Żadnych informacji, żadnych działań. Poza Rzeczniczką NIKT z UJ nie zajął jakiegokolwiek stanowiska w tej sprawie. Problem przysycha. Najwyraźniej w czasach, w których autorytetami moralnymi dla wielu stają się cyniczni oszuści wybierani na najwyższe państwowe urzędy, obietnice bez pokrycia wygłaszane z wysokości autorytetu jednego z najstarszych uniwersytetów na świecie, nie są niczym zdrożnym. Może to nawet jakiś rodzaj urzędowej dyplomacji, w której obietnica bez pokrycia jest spostrzegana jako forma bardziej elegancka niźli stanowcza, szczera odmowa?

Dla Jacquesa Derridy, którego myśl wykorzystałem, jako motto do tych rozważań, praktykowanie bezwarunkowego pytania o wszystko, kwestionowania wszystkiego było synonimem humanistyki, jak również jego osobistym aktem wiary. W swoim Uniwersytecie bezwarunkowym pisał:

Wyznanie wiary, zobowiązanie, obietnica czy podjęta odpowiedzialność nie odwołują się do dyskursów wiedzy, lecz do dyskursów performatywnych, wytwarzających zdarzenia, o których nam mówią.

Może należałoby tę wypowiedź cytować jednak już tylko w czasie przeszłym?

Prawo efektu to fundamentalna zasada behawioryzmu sformułowana przez Edwarda Thorndike’a w 1898 roku na podstawie obserwacji zwierząt i ludzi. Mówi ona, że zachowania, po których następują satysfakcjonujące konsekwencje, są częściej powtarzane w przyszłości. Canceling studenckich aktywistów (lub też aktywistów inspirujących studentów) przyniósł efekt w Krakowie nie pierwszy już raz. Skutecznie scancelowano wykład dr Magdaleny Grzyb ale również niemieckiej pisarki Herty Müller. Prawo efektu sprawi, że kolejni wykładowcy będą usuwani pod dyktando aktywistów, podobnie jak prawo efektu decyduje o tym, że działania terrorystyczne na całym świecie przynoszą spodziewany skutek.

Ale aktywiści to nie jedyna grupa beneficjentów prawa efektu. Są nimi bez wyjątku akademiccy urzędnicy pełniący najwyższe funkcje na uczelniach. Przemilczanie, kunktatorstwo, zamiatanie pod dywan, przesuwanie odpowiedzialności to strategie, które przynoszą pożądany efekt ‒ mniejsze zamieszanie i hałas wokół tego co robią. Święty spokój. Dlaczego mieliby zatem postępować wbrew temu co jest skuteczne?

Odpowiedź jest uderzająco prosta ‒ bo są ludźmi, a ludzie w przeciwieństwie do zwierząt, są w stanie w imię wyznawanych przez siebie wartości przekraczać granice biologii, własnych przyzwyczajeń i nawyków. To właśnie ta zdolność transcendencji zapewnia im dumne określenie „ludzi”.

P.S. W odpowiedzi udzielonej studentom cancelującym mój wykład napisałem m.in.:

Wierzę, że wydarzenie to na trwałe zapisze się w niechlubnej historii cancelingu, który ma miejsce na najstarszym polskim uniwersytecie.

Zrobię wiele, aby tak właśnie się stało.

Wcześniejsze posty dotyczące cancelingu i wolności słowa:

Cancel culture w natarciu

Przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim – Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów

Oświadczenie Klubu Sceptyków Polskich przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim

Cenzura na UJ. Wybitny psycholog ostro: „To naganna decyzja”

Canceling na uniwersytecie – rozmowa z Racjonalista.tv

Tomasz Witkowski w obronie wolności słowa

Canceling – stanowisko dr hab. Dobrosławy Szumiło-Kulczyckiej, prof. UJ Rzeczniczki Praw i Wartości Akademickich Uniwersytetu Jagiellońskiego

Psycholog kontra cenzurze „poprawności” – rozmowa we Wnikliwym Kanale

A Cancelling at Poland’s Jagiellonian University


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

„Wpychał mi krzyż do gardła”. Przerażające relacje ofiar polskich egzorcystów | RAPORT SPECJALNY

Raport specjalny TVP Info o nadużyciach polskich egzorcystów, przy którego przygotowaniu współpracowałem: dlaczego egzorcyzmy to przemoc i czym grożą osobom chorym psychicznie.

Na początku tego roku uczestniczyłem w przygotowaniu Raportu Specjalnego poświęconego nadużyciom polskich księży egzorcystów. Autorem reportażu przygotowanego dla TVP jest Jakub Hnat. Z pewnym opóźnieniem zapraszam do obejrzenia tego niełatwego w odbiorze i dość niecodziennego materiału.

O czym jest ten raport

Raport TVP Info pokazuje, co dzieje się w przykościelnych salkach podczas egzorcyzmów. W Polsce działa około 120 księży egzorcystów, ale nikt nie wie, ilu ludzi poddaje się tym rytuałom, i nikt tego nie kontroluje. Reportaż Jakuba Chnata opiera się na świadectwach kobiet, które latami poddawano egzorcyzmom, oraz na nagraniach z ich przebiegu.

Gdy oglądam te nagrania, nie mam wątpliwości, że widzę przemoc, i to przemoc poniżającą młode kobiety. To w gruncie rzeczy psychiatria z czasów średniowiecza, bo wtedy wymyślono te metody. Przestrzegam też przed uznawaniem zachowań egzorcyzmowanych za udawanie. Ich objawy są często rzeczywiste i poza ich kontrolą, a wywołuje je to, co robią z nimi egzorcyści.

Najgroźniej jest wtedy, gdy na egzorcyzmy trafiają osoby rzeczywiście chore psychicznie. Dla kogoś, kto ma urojenia, są one rzeczywistością psychiczną, a rytuał wypędzania demonów najpewniej pogłębi jego stan psychotyczny, i to bardzo mocno. Dlatego popieram postulat, by zakazać egzorcyzmów wobec dzieci i osób z zaburzeniami psychicznymi.

O tym, jak psychologia i religia zagospodarowują ludzkie cierpienie, piszę w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”, a o pseudoterapiach w „Zakazanej psychologii”.

To nie pierwszy materiał filmowy na temat, w którego przygotowaniu pomagałem. Już kilkanaście lat temu reż. Konrad Szołajski mierzył się z nim w swoim filmie dokumentalnym. Jeszcze wcześniej wypowiadałem się w materiale przygotowywanym przez BBC. Zadziwiające, że mimo upływu lat nic się w tym względzie nie zmieniło. Egzorcyzmy w pewnych kręgach nadal cieszą się sporą popularności, a księża-egzorcyści swobodą działania i bezkarnością.

Posty o podobnej tematyce:

Walka z szatanem

Prawo nie chroni rozumu – wywiad


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

„Tryptyk haniebny” w Akademickim Klubie Książki WSKZ

W dniu 24 lipca o godzinie 18:00 we Wrocławiu, w bibliotece Wyższej Szkoły Kształcenia Zawodowego mieszczącej się w budynku Sky Tower (wejście od ul Gwiaździstej 66) odbędzie się spotkanie poświęcone mojej najnowszej powieści Tryptyk haniebny w ramach Akademickiego Klubu Książki WSKZ. Serdecznie zapraszam!

Szczegóły spotkania: TUTAJ

A także w wydarzeniu na Facebooku: https://www.facebook.com/events/1348957766884574

Spójrzcie na ten obraz: czy to my, czy cienie?

Czy to w ogniu, czy w mroku nasze przeznaczenie?

ZAMÓW KSIĄŻKĘ

Wyobraź sobie obraz tak zatrważający, że trzeba go wymazać z historii. Legenda o zaginionym malowidle polskiego ucznia Hieronima Boscha stała się ramą opowieści o misternie splecionych ze sobą losach bohaterów, w świecie, w którym honor jest towarem, a sprawiedliwość ma twarz kata.

Tomasz Witkowski zabiera czytelnika w podróż przez czternastowieczną Europę Środkową, gdzie dym alchemicznych pieców miesza się z fetorem lochów i wonią strachu skazańców. Nie jest to typowa powieść historyczna, lecz wnikliwe studium Żądzy, Zła i Pogardy.

Żądza. Jakub, prosty syn kowala, wkracza na ścieżkę alchemicznej transmutacji u boku nieprzeniknionego Maxentiusa Renatusa. Czy ich pogoń za kamieniem filozoficznym jest poszukiwaniem doskonałości, czy jedynie genialnym oszustwem zaspokajającym pragnienie bogactwa w rządzonym przez chciwość świecie?

Zło. Teofilakt, niziołek o dobrym sercu i twarzy anioła, pragnie służyć Bogu. Odrzucony przez bliskich, sponiewierany jarmarcznym życiem, trafia w wir dworskich intryg i zakazanych namiętności. Czy z żywej zabawki przeobrazi się w demiurga kierującego losami innych?

Pogarda. Kat, najbardziej pogardzany człowiek w królestwie, a zarazem jedyny pozbawiony złudzeń, spisuje swą spowiedź. Spoglądając na świat z wysokości Kruczego Kamienia, odkrywa prawdziwe oblicze natury ludzkiej: największe okrucieństwo nie kryje się w sali tortur, lecz w sercach tych, którzy łaknąc krwi skazańców, jednocześnie drżą przed dotykiem oprawcy. Czy uda mu się odejść na własnych warunkach?

Tryptyk haniebny jest książką inną niż wszystkie, jest literackim zwierciadłem odbijającym nasze najgłębsze lęki i pragnienia; opowieścią o wewnętrznych zmaganiach, moralnych wyborach i o cyklu wiecznych powrotów, w którym ofiary zamieniają się rolami z oprawcami, a prawda jest warta tyle, ile czysta woda, której nikt nie pożąda…

Napisany na podstawie pierwszej części Tryptyku scenariusz zatytułowany Kowal i alchemik otrzymał Nagrodę Stowarzyszenia Autorów ZAiKS w kategorii audio podczas Międzynarodowego Festiwalu Kina Niezależnego Off Camera w konkursie scenariuszowym Script Pro w 2023 roku.

Ciekawostką związaną z przygotowaniem książki do druku jest fakt, że wykorzystany na okładce obraz Alchemik poszukujący kamienia filozoficznego zaprezentowano publicznie tylko raz, podczas paryskiego Salonu w 1848 roku, w tym samym, w którym został namalowany przez Jeana Hegesippe Vettera. Od tego czasu znajduje się w magazynie francuskiego muzeum.

Przeczytaj fragment:

Tryptyk_haniebny_prologPobierz

Nie szukamy prawdy, lecz sensu. Dlatego łatwo nas oszukać – przeczytaj rozmowę o Tryptyku haniebnym klikając na logo poniżej

To nie jest powieść historyczna, choć korzysta ze średniowiecznego kostiumu. Tomasz Witkowski pokazuje świat, w którym wiedza staje się narzędziem przemocy, a prawdę można wymusić zamiast odkryć. „Tryptyk haniebny” działa jak mroczny obraz Boscha – symboliczny i niepokojąco aktualny, bo ostatecznie mówi nie o przeszłości, lecz o tym, jak łatwo system usprawiedliwia zadawanie bólu.

Michał Chudoliński, TRANSMUTACJA PRZEMOCY – Zapraszam do lektury przedpremierowej recenzji mojej powieści klikając na poniższy link: mttps://esensja.pl/ksiazka/recenzje/tekst.html?id=37706

Trójka bohaterów i trzy odmiany hańby? Sięgnijcie po książkę, bo odpowiedź na to skojarzenie, to nie tylko rozwinięcie tytułów poszczególnych rozdziałów: Żądza, Zło, Pogarda, ale też podążanie za narracją, która dyskretnie i celnie analizuje uniwersalne ludzkie namiętności. Bo Żądza (Część I) to nie tylko pobudzone zmysły, żarliwość w wypełnianiu i spełnianiu pragnień, czy skrajne zaangażowanie w egoistycznie pojmowane miejsce w społeczności, ale także namysł nad tym, czym ta ludzka namiętność jest. Podobnie Zło (Część II) to nie tylko ludzkie draństwo, ba, nikczemność, którą trudno wytrzymać (nawet) w lekturze, ale to również próba oceny, jakie skutki/szkody przynosi. I wreszcie Pogarda (Część III) to nie tylko brak szacunku, nieopanowana pycha, traktowanie innych wyłącznie za pomocą przemocy i zniewag, lecz także przestroga. Bardzo bardzo współczesna. Na tu i teraz. Tryptyk. Trzy historie. Trzy ludzkie namiętności. A wszystko zajmująco połączone. Bardzo sprawną narracją debiutanta. Inspirowaną dodatkowo malarstwem.

Mietek Kowalcze, LUDZKIE PRAGNIENIA I NAMIETNOŚCI – Zapraszam do lektury recenzji klikając na link: Moja Brama

To nie jest książka, która zachwyciła mnie formalnym szaleństwem. To raczej książka bardzo dobrze ustawiona: wie, dokąd idzie, nie przeszarżowuje, nie zaciemnia na siłę i nie udaje trudniejszej, niż jest. A potem, kiedy człowiek myśli, że ma do czynienia z dobrą, przystępną opowieścią historyczną, trzecia część dopowiada coś znacznie ciemniejszego: spokojnie, to nie była tylko opowieść. To był akt oskarżenia.

Endryou Poczopko

Osadzenie akcji w średniowieczu wydaje się pretekstem do tego aby snuć w gruncie rzeczy aktualne rozważania o kondycji człowieka, pozbawione przy tym jakichkolwiek złudzeń. O tym, że żaden wybór, a przynajmniej te istotne, nie jest zero-jedynkowy. Że często musimy wybierać między złem i…jeszcze większym złem. O tym, że nasze życie składa się w dużej mierze z przypadkowych zdarzeń i naszego złudzenia kontroli nad nimi. Wreszcie, że słowo „człowiek” tylko w nielicznych przypadkach brzmi dumnie, a w pozostałych jesteśmy po prostu platońskimi cieniami na ścianie jaskini, gdzie rzeczywistość w niczym nie przypomina wypowiadanych na głos pustych deklaracji i frazesów. Smutna to książka, ale jakże prawdziwa i poruszająca.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

Są to opowieści o różnych powodach odrzucenia przez społeczeństwo przy jednoczesnej wielkiej jego hipokryzji; o konfrontowaniu się przez bohaterów z własną niemocą (wobec pragnienia omnipotencji lub… normalności) i jednoczesnym zdobywaniu władzy. Świetna narracja i język opisów. Wciąga „historyczność” tej powieści (cudzysłów dla podkreślenia klimatu i szczegółów historycznych, które osadzają rzecz w swoim czasie). Niezwykła aktualność. W każdej części można zobaczyć świat współczesny z dylematami ludzkimi oraz haniebną stroną człowieka.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

Jest to bardzo uczciwa i wyjątkowa powieść. Wszystko się zgadza – zarówno spójna budowa fabuły jak i wyrazista galeria postaci. Zaskoczyło mnie jak lekko się ją czyta. Książka jest napisana precyzyjnie i elegancko. Jest rytmicznie i estetycznie. Stylizacja językowa mocno osadza czytelnika w fabule. Doceniam subtelnie, według mnie, nakreślone przemiany bohaterów. Nikt nie poczuje się oszukany, natomiast ten kto doświadczył podobnych refleksji poczuje ucisk w mostku. Uwierzyłam w każdą stronę, nawet w te przez które wiodły bogate opisy. Narrator ma wyobraźnię, doświadczenie i dystans cechujące tych nielicznych, którzy to co zawiłe potrafią przekazać w zrozumiały sposób. Czułam się przez większość książki niejako w gotowości, że zaraz wydarzy się coś dramatycznego. I kiedy się zdarzyło, to przeczołgało mnie tak jak lubię. Ta powieść rejestruje zarówno historyczną rzeczywistość jak i to co ponadczasowe.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

Sięgając po tą książkę nie miałam żadnych oczekiwań. Autora znam z zupełnie innej literatury, ale skusiłam się z ciekawości, nie żałuję. (…) Jest to książka napisana na bardzo wysokim poziomie.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

To bardzo sprawnie napisana powieść, w której średniowiecze stanowi jedynie tło dla opowieści o sprawach ponadczasowych. Wraz z rozwojem fabuły pojawiają się pytania o naturę człowieka, o rolę uczuć i żądz, o znaczenie prawdy, kłamstwa, uczciwości i niesprawiedliwości. Książka skłania również do refleksji nad tym, jak oceniamy innych ludzi i jak często nasze sądy okazują się mylne. To powieść inteligentna, autorefleksyjna i nienachalnie zmuszająca do myślenia. Szczerze polecam.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

ZAMÓW KSIĄŻKĘ

„Średniowiecze to tylko kostium”. Tomasz Witkowski po premierze „Tryptyku haniebnego” w Legnicy – przeczytaj wywiad z autorem opublikowany w portalu Lca.pl klikając na zdjęcie poniżej

Odporność psychiczna – co ją buduje, jak chronić dzieci przed kryzysem?  – rozmowa z Janem Pińskim

Druga rozmowa z Janem Pińskim: jak budować odporność psychiczną dzieci, które sygnały kryzysu są naprawdę ważne, jak szkodzą media społecznościowe i dlaczego rozdrapywanie traumy bywa groźniejsze od samej traumy.

Zapraszam do wysłuchania drugiej już rozmowy, którą dla swojego kanału przeprowadził ze mną Jan Piński.

O czym rozmawialiśmy

Zamiast pytać, jak chronić dzieci przed kryzysem, lepiej zapytać, jak budować ich odporność. Gdy kryzys już wybuchnie, zostaje gaszenie pożaru. Różnimy się wprawdzie wrodzoną siłą układu nerwowego, ale umiejętności radzenia sobie z trudnościami nabywamy przez całe życie. Pokazał to już Aaron Antonovsky, który pytał, dlaczego część ocalałych z obozów zagłady zdołała potem założyć rodziny i normalnie żyć, a część utknęła w traumie. Odpowiedzią okazała się odporność psychiczna – i z pewnością nie buduje się jej, usuwając dzieciom z drogi wszystkie przeszkody.

Najlepsze wyniki dają programy, w których współpracują szkoła, nauczyciele i rodzice. Ostrzegam przy tym przed nadwrażliwym wyłapywaniem „sygnałów kryzysu”. Uwagę powinny zwrócić raczej gwałtowne zmiany: nastroju, wagi, kontaktów z rówieśnikami, a przede wszystkim problemy ze snem.

Rozmawiamy też o szkole, która wciąż działa według dziewiętnastowiecznego pruskiego wzorca i uczy posłuszeństwa zamiast krytycznego myślenia, oraz o mediach społecznościowych – świecie porównań, hejtu i ostracyzmu, do którego wpuszczamy dzieci, wyrządzając im ogromną krzywdę. Opowiadam o zjawisku „cyfrowych samookaleczeń”, w którym nastolatek atakuje sam siebie z fałszywego konta, by sprawdzić, czy ktokolwiek stanie w jego obronie.

Na koniec wracam do tezy, którą powtarzam od lat: psychika, podobnie jak ciało, potrafi sama zabliźnić ranę. Przekonanie, że traumę trzeba „wydobyć i przepracować”, to jeden z najszkodliwszych mitów pop-psychologii. Terapia rozdrapująca stare rany bywa wtórną traumatyzacją.

Szerzej o modach, które psychologia sprzedaje rodzicom i pacjentom, piszę w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”, a o tym, kiedy terapia szkodzi, w „Psychoterapii bez makijażu”.

Posty o podobnej tematyce:

Co możesz zrobić, gdy nie masz dostępu do psychiatry

Cyberchondria. Kiedy zamiast u lekarza szukamy diagnozy u influencera na TikToku

Kiedy gabinet staje się pułapką – rozmowa z Holistic News

Psychoterapia a religia

Zaburzeni psycholodzy! Fakt czy mit? – rozmowa we Wnikliwym Kanale

Pop-psychologia, która nas „diagnozuje”, zapewnia poczucie wyjątkowości i legitymizuje nieradzenie sobie z trudnościami

Psychika sama sobie radzi z traumami – rozmowa w podcaście Balans

Internet diagnozuje szybciej niż psycholog. Czy ustawa nadąża za algorytmami?

Psychologia, która KRZYWDZI. Dlaczego „pomoc” bywa zagrożeniem?

DDA – syndrom, którego nie ma. Ekspert: psychologia ulega modom

„Głód cudów i upadek autorytetów”. Dlaczego pacjenci wybierają szarlatanów zamiast lekarzy? 

Potrzebujemy więcej przyjaciół i mniej specjalistów


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Psychologia, która krzywdzi – rozmowa z Janem Pińskim

Rozmowa z Janem Pińskim o tym, dlaczego psychoterapia nie jest panaceum, ilu pacjentów wychodzi z gabinetu w gorszym stanie i jak wybrać terapeutę, który ma większą szansę pomóc niż zaszkodzić.

Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą dla swojego kanału przeprowadził ze mną Jan Piński.

O czym rozmawialiśmy

Mój sceptycyzm wobec psychologii zaczął się już na pierwszym roku studiów. W liceum, w klasie biologiczno-chemicznej, nauczono mnie, że w nauce zwykle obowiązuje jedna dominująca teoria, a gdy okazuje się błędna, wypiera ją lepsza. W psychologii zastałem kilkanaście konkurujących koncepcji osobowości, a wykładowcy radzili, by wybrać tę, która nam „pasuje”. To nie jest nauka. Z tego niepokoju wyrosła „Zakazana psychologia” – miała być jedną małą książką, a stała się trylogią, i nawet ona nie wyczerpała tematu.

Psychoterapia nie jest panaceum. Dostępne badania pokazują, że 10–20% pacjentów wychodzi z gabinetu w gorszym stanie niż do niego weszło. Średnio co trzeci przerywa terapię i znika – nie wiemy, czy dlatego, że mu pomogła, czy dlatego, że mu zaszkodziła. W leczeniu depresji odsetek takich zniknięć sięga nawet 60%. Jeden z przeglądów wykazał, że zaledwie 3% badań nad skutecznością psychoterapii w ogóle mierzyło skutki negatywne. To tak, jakbyśmy badali leki, nie pytając o działania uboczne.

Jak więc wybrać terapeutę? Najlepiej zacząć od psychologa klinicznego i jego diagnozy. Terapeuta powinien w ciągu kilku spotkań postawić diagnozę, ustalić z nami cel i orientacyjny czas terapii, mieć ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej i pracować metodami opartymi na dowodach. Więcej takich wskazówek zebrałem w „poradniku pacjenta terapii eksperymentalnych” w drugim tomie „Zakazanej psychologii”.

Rozmawiamy też o tym, co w psychologii jest twardą nauką – prawa uczenia się, zapamiętywania i spostrzegania – oraz o tym, co jest modą: o naddiagnozowaniu ADHD u dzieci, które po prostu dojrzewają wolniej od rówieśników, i o „dyktaturze szczęścia”, w której smutek i żałoba uchodzą za usterki do naprawienia w terapeutycznym pit stopie. Tymczasem negatywne emocje są naturalną, ewolucyjnie ukształtowaną częścią naszego życia.

Pod koniec mówię o stoicyzmie, który przebija spomiędzy wersów „Tryptyku haniebnego”, i o polskim, bezpłatnym wydaniu podręcznika Vikrama Patela „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, przygotowanym z inicjatywy Klubu Sceptyków Polskich.

Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii zebrałem w „Psychoterapii bez makijażu”, a o modach i pseudonauce w psychologii piszę w „Zakazanej psychologii”.

Posty o podobnej tematyce:

Co możesz zrobić, gdy nie masz dostępu do psychiatry

Cyberchondria. Kiedy zamiast u lekarza szukamy diagnozy u influencera na TikToku

Kiedy gabinet staje się pułapką – rozmowa z Holistic News

Psychoterapia a religia

Zaburzeni psycholodzy! Fakt czy mit? – rozmowa we Wnikliwym Kanale

Pop-psychologia, która nas „diagnozuje”, zapewnia poczucie wyjątkowości i legitymizuje nieradzenie sobie z trudnościami

Psychika sama sobie radzi z traumami – rozmowa w podcaście Balans

Internet diagnozuje szybciej niż psycholog. Czy ustawa nadąża za algorytmami?

Psychologia, która KRZYWDZI. Dlaczego „pomoc” bywa zagrożeniem?

DDA – syndrom, którego nie ma. Ekspert: psychologia ulega modom

„Głód cudów i upadek autorytetów”. Dlaczego pacjenci wybierają szarlatanów zamiast lekarzy? 

Potrzebujemy więcej przyjaciół i mniej specjalistów


Psychoterapia bez makijażu – okładka

Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii i rozmowy z terapeutami zebrałem w książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”. Książka w księgarni Bonito »

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Nie szukamy prawdy, lecz sensu. Dlatego łatwo nas oszukać – rozmowa o „Tryptyku haniebnym”

Nie dajemy się oszukać wyłącznie dlatego, że ktoś mówi przekonująco. Często sami szukamy opowieści, która uspokoi lęk, nada życiu sens i pozwoli wierzyć, że istnieje proste rozwiązanie. Tomasz Witkowski, autor „Tryptyku haniebnego” w rozmowie z Patrycją Krzeszowską, tłumaczy, dlaczego od średniowiecznych alchemików po współczesnych sprzedawców cudów wciąż działa na nas ten sam mechanizm.

Patrycja Krzeszowska: Jest pan psychologiem i autorem wielu książek naukowych. Skąd pomysł na napisanie powieści historycznej Tryptyk haniebny?

Prof. Tomasz Witkowski: Literatura jest dla mnie symulatorem rozwiązań dylematów moralnych. O ile teksty naukowe czy popularnonaukowe opisują i wyjaśniają rzeczywistość, o tyle literatura piękna, której bardzo dużo czytam i którą niezwykle sobie cenię, jest sposobem myślowego eksperymentowania z rzeczywistością.

„Symulator” to dobre słowo, określające miejsce, gdzie można bezkarnie próbować rozwiązywać bardzo trudne sytuacje, nierzadko graniczne, z którymi w życiu wcale, lub rzadko mamy do czynienia. A co za tym idzie: uczuć, emocji, pasji, afektów towarzyszących konfrontacji z dylematami, które sami rzadko przeżywamy. Dzięki literaturze dojrzewamy moralnie.

W Tryptyku haniebnym średniowiecze wydaje się bardziej lustrem współczesności niż rekonstrukcją historyczną. Co chciał Pan przekazać o dzisiejszym człowieku, opowiadając historię osadzoną sześćset lat temu?

To, na czym znam się najlepiej i o czym piszę od lat, to hipokryzja i obłuda. Hipokryzję naukowców, terapeutów i szerzej, ludzi, którzy deklarują, że chcą pomagać innym, piętnuję również w pozostałych swoich książkach. Historia opowiedziana w Tryptyku haniebnym jest uniwersalna.

Dlaczego dzieje się sześćset lat temu? Dlatego, że współczesność, przynajmniej ta, którą znamy w Europie Środkowej na przełomie XX i XXI wieku, oferuje stosunkowo niewiele sytuacji granicznych.

Średniowiecze, ze względu na ówczesne kontrasty i ogromne trudności codziennego życia, walkę o przetrwanie wśród ludzi i w przyrodzie, stanowi tło pozwalające silniej uwypuklić ludzkie dylematy, dzięki czemu stają się wyrazistsze niż w naszych obecnych wyborach.

Zaryzykuję stwierdzenie, że większość przedstawicieli współczesnego pokolenia, żyjącego w Europie Środkowej, przez całe swoje życie nie stanie przed choćby połową dylematów tak trudnych, jak te, z którymi mierzą się bohaterowie mojej książki. 

Czytaj dalej klikając TUTAJ

Spójrzcie na ten obraz: czy to my, czy cienie?

Czy to w ogniu, czy w mroku nasze przeznaczenie?

ZAMÓW KSIĄŻKĘ

Wyobraź sobie obraz tak zatrważający, że trzeba go wymazać z historii. Legenda o zaginionym malowidle polskiego ucznia Hieronima Boscha stała się ramą opowieści o misternie splecionych ze sobą losach bohaterów, w świecie, w którym honor jest towarem, a sprawiedliwość ma twarz kata.

Tomasz Witkowski zabiera czytelnika w podróż przez czternastowieczną Europę Środkową, gdzie dym alchemicznych pieców miesza się z fetorem lochów i wonią strachu skazańców. Nie jest to typowa powieść historyczna, lecz wnikliwe studium Żądzy, Zła i Pogardy.

Żądza. Jakub, prosty syn kowala, wkracza na ścieżkę alchemicznej transmutacji u boku nieprzeniknionego Maxentiusa Renatusa. Czy ich pogoń za kamieniem filozoficznym jest poszukiwaniem doskonałości, czy jedynie genialnym oszustwem zaspokajającym pragnienie bogactwa w rządzonym przez chciwość świecie?

Zło. Teofilakt, niziołek o dobrym sercu i twarzy anioła, pragnie służyć Bogu. Odrzucony przez bliskich, sponiewierany jarmarcznym życiem, trafia w wir dworskich intryg i zakazanych namiętności. Czy z żywej zabawki przeobrazi się w demiurga kierującego losami innych?

Pogarda. Kat, najbardziej pogardzany człowiek w królestwie, a zarazem jedyny pozbawiony złudzeń, spisuje swą spowiedź. Spoglądając na świat z wysokości Kruczego Kamienia, odkrywa prawdziwe oblicze natury ludzkiej: największe okrucieństwo nie kryje się w sali tortur, lecz w sercach tych, którzy łaknąc krwi skazańców, jednocześnie drżą przed dotykiem oprawcy. Czy uda mu się odejść na własnych warunkach?

Tryptyk haniebny jest książką inną niż wszystkie, jest literackim zwierciadłem odbijającym nasze najgłębsze lęki i pragnienia; opowieścią o wewnętrznych zmaganiach, moralnych wyborach i o cyklu wiecznych powrotów, w którym ofiary zamieniają się rolami z oprawcami, a prawda jest warta tyle, ile czysta woda, której nikt nie pożąda…

Napisany na podstawie pierwszej części Tryptyku scenariusz zatytułowany Kowal i alchemik otrzymał Nagrodę Stowarzyszenia Autorów ZAiKS w kategorii audio podczas Międzynarodowego Festiwalu Kina Niezależnego Off Camera w konkursie scenariuszowym Script Pro w 2023 roku.

Ciekawostką związaną z przygotowaniem książki do druku jest fakt, że wykorzystany na okładce obraz Alchemik poszukujący kamienia filozoficznego zaprezentowano publicznie tylko raz, podczas paryskiego Salonu w 1848 roku, w tym samym, w którym został namalowany przez Jeana Hegesippe Vettera. Od tego czasu znajduje się w magazynie francuskiego muzeum.

Przeczytaj fragment:

Tryptyk_haniebny_prologPobierz

To nie jest powieść historyczna, choć korzysta ze średniowiecznego kostiumu. Tomasz Witkowski pokazuje świat, w którym wiedza staje się narzędziem przemocy, a prawdę można wymusić zamiast odkryć. „Tryptyk haniebny” działa jak mroczny obraz Boscha – symboliczny i niepokojąco aktualny, bo ostatecznie mówi nie o przeszłości, lecz o tym, jak łatwo system usprawiedliwia zadawanie bólu.

Michał Chudoliński, TRANSMUTACJA PRZEMOCY – Zapraszam do lektury przedpremierowej recenzji mojej powieści klikając na poniższy link: mttps://esensja.pl/ksiazka/recenzje/tekst.html?id=37706

To nie jest książka, która zachwyciła mnie formalnym szaleństwem. To raczej książka bardzo dobrze ustawiona: wie, dokąd idzie, nie przeszarżowuje, nie zaciemnia na siłę i nie udaje trudniejszej, niż jest. A potem, kiedy człowiek myśli, że ma do czynienia z dobrą, przystępną opowieścią historyczną, trzecia część dopowiada coś znacznie ciemniejszego: spokojnie, to nie była tylko opowieść. To był akt oskarżenia.

Endryou Poczopko

Osadzenie akcji w średniowieczu wydaje się pretekstem do tego aby snuć w gruncie rzeczy aktualne rozważania o kondycji człowieka, pozbawione przy tym jakichkolwiek złudzeń. O tym, że żaden wybór, a przynajmniej te istotne, nie jest zero-jedynkowy. Że często musimy wybierać między złem i…jeszcze większym złem. O tym, że nasze życie składa się w dużej mierze z przypadkowych zdarzeń i naszego złudzenia kontroli nad nimi. Wreszcie, że słowo „człowiek” tylko w nielicznych przypadkach brzmi dumnie, a w pozostałych jesteśmy po prostu platońskimi cieniami na ścianie jaskini, gdzie rzeczywistość w niczym nie przypomina wypowiadanych na głos pustych deklaracji i frazesów. Smutna to książka, ale jakże prawdziwa i poruszająca.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

Są to opowieści o różnych powodach odrzucenia przez społeczeństwo przy jednoczesnej wielkiej jego hipokryzji; o konfrontowaniu się przez bohaterów z własną niemocą (wobec pragnienia omnipotencji lub… normalności) i jednoczesnym zdobywaniu władzy. Świetna narracja i język opisów. Wciąga „historyczność” tej powieści (cudzysłów dla podkreślenia klimatu i szczegółów historycznych, które osadzają rzecz w swoim czasie). Niezwykła aktualność. W każdej części można zobaczyć świat współczesny z dylematami ludzkimi oraz haniebną stroną człowieka.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

Jest to bardzo uczciwa i wyjątkowa powieść. Wszystko się zgadza – zarówno spójna budowa fabuły jak i wyrazista galeria postaci. Zaskoczyło mnie jak lekko się ją czyta. Książka jest napisana precyzyjnie i elegancko. Jest rytmicznie i estetycznie. Stylizacja językowa mocno osadza czytelnika w fabule. Doceniam subtelnie, według mnie, nakreślone przemiany bohaterów. Nikt nie poczuje się oszukany, natomiast ten kto doświadczył podobnych refleksji poczuje ucisk w mostku. Uwierzyłam w każdą stronę, nawet w te przez które wiodły bogate opisy. Narrator ma wyobraźnię, doświadczenie i dystans cechujące tych nielicznych, którzy to co zawiłe potrafią przekazać w zrozumiały sposób. Czułam się przez większość książki niejako w gotowości, że zaraz wydarzy się coś dramatycznego. I kiedy się zdarzyło, to przeczołgało mnie tak jak lubię. Ta powieść rejestruje zarówno historyczną rzeczywistość jak i to co ponadczasowe.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

Sięgając po tą książkę nie miałam żadnych oczekiwań. Autora znam z zupełnie innej literatury, ale skusiłam się z ciekawości, nie żałuję. (…) Jest to książka napisana na bardzo wysokim poziomie.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

To bardzo sprawnie napisana powieść, w której średniowiecze stanowi jedynie tło dla opowieści o sprawach ponadczasowych. Wraz z rozwojem fabuły pojawiają się pytania o naturę człowieka, o rolę uczuć i żądz, o znaczenie prawdy, kłamstwa, uczciwości i niesprawiedliwości. Książka skłania również do refleksji nad tym, jak oceniamy innych ludzi i jak często nasze sądy okazują się mylne. To powieść inteligentna, autorefleksyjna i nienachalnie zmuszająca do myślenia. Szczerze polecam.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

ZAMÓW KSIĄŻKĘ

„Średniowiecze to tylko kostium”. Tomasz Witkowski po premierze „Tryptyku haniebnego” w Legnicy – przeczytaj wywiad z autorem opublikowany w portalu Lca.pl klikając na zdjęcie poniżej

Obejrzyj zdjęcia z premiery książki, która miała miejsce 21 maja 2026 r. w Legnickiej Bibliotece Publicznej im. T. Gumińskiego

„Tryptyk haniebny” w Kłodzku z mieczem katowskim w tle!

Muzeum Ziemi Kłodzkiej w Kłodzku

Spotkanie z czytelnikami w Kłodzku poświęcone mojej powieści będzie miało charakter niezwykły, bo towarzyszyć będzie mu ekspozycja XVII-wiecznego miecza katowskiego, który należy do zbiorów muzeum. To nie przypadek, bowiem miecz katowski gra w powieści bardzo ważną rolę.

Ile razy wznoszę ten miecz, tyle razy proszę o życie wieczne dla grzesznika

Inskrypcja na mieczu

Zapraszam serdecznie na spotkanie! Szczegóły poniżej:

Zadeklaruj swój udział w wydarzeniu na Facebooku: „Tryptyk haniebny” – spotkanie z autorem Tomaszem Witkowskim | Facebook

Spójrzcie na ten obraz: czy to my, czy cienie?

Czy to w ogniu, czy w mroku nasze przeznaczenie?

ZAMÓW KSIĄŻKĘ

Wyobraź sobie obraz tak zatrważający, że trzeba go wymazać z historii. Legenda o zaginionym malowidle polskiego ucznia Hieronima Boscha stała się ramą opowieści o misternie splecionych ze sobą losach bohaterów, w świecie, w którym honor jest towarem, a sprawiedliwość ma twarz kata.

Tomasz Witkowski zabiera czytelnika w podróż przez czternastowieczną Europę Środkową, gdzie dym alchemicznych pieców miesza się z fetorem lochów i wonią strachu skazańców. Nie jest to typowa powieść historyczna, lecz wnikliwe studium Żądzy, Zła i Pogardy.

Żądza. Jakub, prosty syn kowala, wkracza na ścieżkę alchemicznej transmutacji u boku nieprzeniknionego Maxentiusa Renatusa. Czy ich pogoń za kamieniem filozoficznym jest poszukiwaniem doskonałości, czy jedynie genialnym oszustwem zaspokajającym pragnienie bogactwa w rządzonym przez chciwość świecie?

Zło. Teofilakt, niziołek o dobrym sercu i twarzy anioła, pragnie służyć Bogu. Odrzucony przez bliskich, sponiewierany jarmarcznym życiem, trafia w wir dworskich intryg i zakazanych namiętności. Czy z żywej zabawki przeobrazi się w demiurga kierującego losami innych?

Pogarda. Kat, najbardziej pogardzany człowiek w królestwie, a zarazem jedyny pozbawiony złudzeń, spisuje swą spowiedź. Spoglądając na świat z wysokości Kruczego Kamienia, odkrywa prawdziwe oblicze natury ludzkiej: największe okrucieństwo nie kryje się w sali tortur, lecz w sercach tych, którzy łaknąc krwi skazańców, jednocześnie drżą przed dotykiem oprawcy. Czy uda mu się odejść na własnych warunkach?

Tryptyk haniebny jest książką inną niż wszystkie, jest literackim zwierciadłem odbijającym nasze najgłębsze lęki i pragnienia; opowieścią o wewnętrznych zmaganiach, moralnych wyborach i o cyklu wiecznych powrotów, w którym ofiary zamieniają się rolami z oprawcami, a prawda jest warta tyle, ile czysta woda, której nikt nie pożąda…

Napisany na podstawie pierwszej części Tryptyku scenariusz zatytułowany Kowal i alchemik otrzymał Nagrodę Stowarzyszenia Autorów ZAiKS w kategorii audio podczas Międzynarodowego Festiwalu Kina Niezależnego Off Camera w konkursie scenariuszowym Script Pro w 2023 roku.

Ciekawostką związaną z przygotowaniem książki do druku jest fakt, że wykorzystany na okładce obraz Alchemik poszukujący kamienia filozoficznego zaprezentowano publicznie tylko raz, podczas paryskiego Salonu w 1848 roku, w tym samym, w którym został namalowany przez Jeana Hegesippe Vettera. Od tego czasu znajduje się w magazynie francuskiego muzeum.

Przeczytaj fragment:

Tryptyk_haniebny_prologPobierz

To nie jest powieść historyczna, choć korzysta ze średniowiecznego kostiumu. Tomasz Witkowski pokazuje świat, w którym wiedza staje się narzędziem przemocy, a prawdę można wymusić zamiast odkryć. „Tryptyk haniebny” działa jak mroczny obraz Boscha – symboliczny i niepokojąco aktualny, bo ostatecznie mówi nie o przeszłości, lecz o tym, jak łatwo system usprawiedliwia zadawanie bólu.

Michał Chudoliński, TRANSMUTACJA PRZEMOCY – Zapraszam do lektury przedpremierowej recenzji mojej powieści klikając na poniższy link: mttps://esensja.pl/ksiazka/recenzje/tekst.html?id=37706

To nie jest książka, która zachwyciła mnie formalnym szaleństwem. To raczej książka bardzo dobrze ustawiona: wie, dokąd idzie, nie przeszarżowuje, nie zaciemnia na siłę i nie udaje trudniejszej, niż jest. A potem, kiedy człowiek myśli, że ma do czynienia z dobrą, przystępną opowieścią historyczną, trzecia część dopowiada coś znacznie ciemniejszego: spokojnie, to nie była tylko opowieść. To był akt oskarżenia.

Endryou Poczopko

Osadzenie akcji w średniowieczu wydaje się pretekstem do tego aby snuć w gruncie rzeczy aktualne rozważania o kondycji człowieka, pozbawione przy tym jakichkolwiek złudzeń. O tym, że żaden wybór, a przynajmniej te istotne, nie jest zero-jedynkowy. Że często musimy wybierać między złem i…jeszcze większym złem. O tym, że nasze życie składa się w dużej mierze z przypadkowych zdarzeń i naszego złudzenia kontroli nad nimi. Wreszcie, że słowo „człowiek” tylko w nielicznych przypadkach brzmi dumnie, a w pozostałych jesteśmy po prostu platońskimi cieniami na ścianie jaskini, gdzie rzeczywistość w niczym nie przypomina wypowiadanych na głos pustych deklaracji i frazesów. Smutna to książka, ale jakże prawdziwa i poruszająca.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

Są to opowieści o różnych powodach odrzucenia przez społeczeństwo przy jednoczesnej wielkiej jego hipokryzji; o konfrontowaniu się przez bohaterów z własną niemocą (wobec pragnienia omnipotencji lub… normalności) i jednoczesnym zdobywaniu władzy. Świetna narracja i język opisów. Wciąga „historyczność” tej powieści (cudzysłów dla podkreślenia klimatu i szczegółów historycznych, które osadzają rzecz w swoim czasie). Niezwykła aktualność. W każdej części można zobaczyć świat współczesny z dylematami ludzkimi oraz haniebną stroną człowieka.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

Jest to bardzo uczciwa i wyjątkowa powieść. Wszystko się zgadza – zarówno spójna budowa fabuły jak i wyrazista galeria postaci. Zaskoczyło mnie jak lekko się ją czyta. Książka jest napisana precyzyjnie i elegancko. Jest rytmicznie i estetycznie. Stylizacja językowa mocno osadza czytelnika w fabule. Doceniam subtelnie, według mnie, nakreślone przemiany bohaterów. Nikt nie poczuje się oszukany, natomiast ten kto doświadczył podobnych refleksji poczuje ucisk w mostku. Uwierzyłam w każdą stronę, nawet w te przez które wiodły bogate opisy. Narrator ma wyobraźnię, doświadczenie i dystans cechujące tych nielicznych, którzy to co zawiłe potrafią przekazać w zrozumiały sposób. Czułam się przez większość książki niejako w gotowości, że zaraz wydarzy się coś dramatycznego. I kiedy się zdarzyło, to przeczołgało mnie tak jak lubię. Ta powieść rejestruje zarówno historyczną rzeczywistość jak i to co ponadczasowe.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

ZAMÓW KSIĄŻKĘ

„Średniowiecze to tylko kostium”. Tomasz Witkowski po premierze „Tryptyku haniebnego” w Legnicy – przeczytaj wywiad z autorem opublikowany w portalu Lca.pl klikając na zdjęcie poniżej

„Tryptyk haniebny” we Wrocławiu!

Spotkanie z czytelnikami poświęcone mojej powieści już 18 czerwca o godz. 17:30. Serdecznie zapraszam!

Filia nr 58, MEDIATEKA
Plac Teatralny 5
50-051 Wrocław
tel.: 71 347 12 82, 71 347 12 68

Zadeklaruj swój udział w wydarzeniu na Facebooku: https://www.facebook.com/events/1965469670736552

Spójrzcie na ten obraz: czy to my, czy cienie?

Czy to w ogniu, czy w mroku nasze przeznaczenie?

ZAMÓW KSIĄŻKĘ

Wyobraź sobie obraz tak zatrważający, że trzeba go wymazać z historii. Legenda o zaginionym malowidle polskiego ucznia Hieronima Boscha stała się ramą opowieści o misternie splecionych ze sobą losach bohaterów, w świecie, w którym honor jest towarem, a sprawiedliwość ma twarz kata.

Tomasz Witkowski zabiera czytelnika w podróż przez czternastowieczną Europę Środkową, gdzie dym alchemicznych pieców miesza się z fetorem lochów i wonią strachu skazańców. Nie jest to typowa powieść historyczna, lecz wnikliwe studium Żądzy, Zła i Pogardy.

Żądza. Jakub, prosty syn kowala, wkracza na ścieżkę alchemicznej transmutacji u boku nieprzeniknionego Maxentiusa Renatusa. Czy ich pogoń za kamieniem filozoficznym jest poszukiwaniem doskonałości, czy jedynie genialnym oszustwem zaspokajającym pragnienie bogactwa w rządzonym przez chciwość świecie?

Zło. Teofilakt, niziołek o dobrym sercu i twarzy anioła, pragnie służyć Bogu. Odrzucony przez bliskich, sponiewierany jarmarcznym życiem, trafia w wir dworskich intryg i zakazanych namiętności. Czy z żywej zabawki przeobrazi się w demiurga kierującego losami innych?

Pogarda. Kat, najbardziej pogardzany człowiek w królestwie, a zarazem jedyny pozbawiony złudzeń, spisuje swą spowiedź. Spoglądając na świat z wysokości Kruczego Kamienia, odkrywa prawdziwe oblicze natury ludzkiej: największe okrucieństwo nie kryje się w sali tortur, lecz w sercach tych, którzy łaknąc krwi skazańców, jednocześnie drżą przed dotykiem oprawcy. Czy uda mu się odejść na własnych warunkach?

Tryptyk haniebny jest książką inną niż wszystkie, jest literackim zwierciadłem odbijającym nasze najgłębsze lęki i pragnienia; opowieścią o wewnętrznych zmaganiach, moralnych wyborach i o cyklu wiecznych powrotów, w którym ofiary zamieniają się rolami z oprawcami, a prawda jest warta tyle, ile czysta woda, której nikt nie pożąda…

Napisany na podstawie pierwszej części Tryptyku scenariusz zatytułowany Kowal i alchemik otrzymał Nagrodę Stowarzyszenia Autorów ZAiKS w kategorii audio podczas Międzynarodowego Festiwalu Kina Niezależnego Off Camera w konkursie scenariuszowym Script Pro w 2023 roku.

Ciekawostką związaną z przygotowaniem książki do druku jest fakt, że wykorzystany na okładce obraz Alchemik poszukujący kamienia filozoficznego zaprezentowano publicznie tylko raz, podczas paryskiego Salonu w 1848 roku, w tym samym, w którym został namalowany przez Jeana Hegesippe Vettera. Od tego czasu znajduje się w magazynie francuskiego muzeum.

Przeczytaj fragment:

Tryptyk_haniebny_prologPobierz

To nie jest powieść historyczna, choć korzysta ze średniowiecznego kostiumu. Tomasz Witkowski pokazuje świat, w którym wiedza staje się narzędziem przemocy, a prawdę można wymusić zamiast odkryć. „Tryptyk haniebny” działa jak mroczny obraz Boscha – symboliczny i niepokojąco aktualny, bo ostatecznie mówi nie o przeszłości, lecz o tym, jak łatwo system usprawiedliwia zadawanie bólu.

Michał Chudoliński, TRANSMUTACJA PRZEMOCY – Zapraszam do lektury przedpremierowej recenzji mojej powieści klikając na poniższy link: mttps://esensja.pl/ksiazka/recenzje/tekst.html?id=37706

To nie jest książka, która zachwyciła mnie formalnym szaleństwem. To raczej książka bardzo dobrze ustawiona: wie, dokąd idzie, nie przeszarżowuje, nie zaciemnia na siłę i nie udaje trudniejszej, niż jest. A potem, kiedy człowiek myśli, że ma do czynienia z dobrą, przystępną opowieścią historyczną, trzecia część dopowiada coś znacznie ciemniejszego: spokojnie, to nie była tylko opowieść. To był akt oskarżenia.

Endryou Poczopko

Osadzenie akcji w średniowieczu wydaje się pretekstem do tego aby snuć w gruncie rzeczy aktualne rozważania o kondycji człowieka, pozbawione przy tym jakichkolwiek złudzeń. O tym, że żaden wybór, a przynajmniej te istotne, nie jest zero-jedynkowy. Że często musimy wybierać między złem i…jeszcze większym złem. O tym, że nasze życie składa się w dużej mierze z przypadkowych zdarzeń i naszego złudzenia kontroli nad nimi. Wreszcie, że słowo „człowiek” tylko w nielicznych przypadkach brzmi dumnie, a w pozostałych jesteśmy po prostu platońskimi cieniami na ścianie jaskini, gdzie rzeczywistość w niczym nie przypomina wypowiadanych na głos pustych deklaracji i frazesów. Smutna to książka, ale jakże prawdziwa i poruszająca.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

Są to opowieści o różnych powodach odrzucenia przez społeczeństwo przy jednoczesnej wielkiej jego hipokryzji; o konfrontowaniu się przez bohaterów z własną niemocą (wobec pragnienia omnipotencji lub… normalności) i jednoczesnym zdobywaniu władzy. Świetna narracja i język opisów. Wciąga „historyczność” tej powieści (cudzysłów dla podkreślenia klimatu i szczegółów historycznych, które osadzają rzecz w swoim czasie). Niezwykła aktualność. W każdej części można zobaczyć świat współczesny z dylematami ludzkimi oraz haniebną stroną człowieka.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

Jest to bardzo uczciwa i wyjątkowa powieść. Wszystko się zgadza – zarówno spójna budowa fabuły jak i wyrazista galeria postaci. Zaskoczyło mnie jak lekko się ją czyta. Książka jest napisana precyzyjnie i elegancko. Jest rytmicznie i estetycznie. Stylizacja językowa mocno osadza czytelnika w fabule. Doceniam subtelnie, według mnie, nakreślone przemiany bohaterów. Nikt nie poczuje się oszukany, natomiast ten kto doświadczył podobnych refleksji poczuje ucisk w mostku. Uwierzyłam w każdą stronę, nawet w te przez które wiodły bogate opisy. Narrator ma wyobraźnię, doświadczenie i dystans cechujące tych nielicznych, którzy to co zawiłe potrafią przekazać w zrozumiały sposób. Czułam się przez większość książki niejako w gotowości, że zaraz wydarzy się coś dramatycznego. I kiedy się zdarzyło, to przeczołgało mnie tak jak lubię. Ta powieść rejestruje zarówno historyczną rzeczywistość jak i to co ponadczasowe.

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski – opinia o książce (5239273) | Lubimyczytać.pl

ZAMÓW KSIĄŻKĘ

„Średniowiecze to tylko kostium”. Tomasz Witkowski po premierze „Tryptyku haniebnego” w Legnicy – przeczytaj wywiad z autorem opublikowany w portalu Lca.pl klikając na zdjęcie poniżej

„Średniowiecze to tylko kostium”. Tomasz Witkowski po premierze „Tryptyku haniebnego” w Legnicy

Zapraszam do lektury rozmowy, którą przeprowadziła ze mną Lilla Sadowska, a która ukazała się w legnickim portalu Lca.pl.

LS: Premiera „Tryptyku haniebnego” odbyła się właśnie w Legnicy. To pana literacki debiut w świecie powieści historycznej. Skąd w ogóle wziął się pomysł na taką książkę?

Tomasz Witkowski: To właściwie nie było planowane. Kilka lat temu odezwał się do mnie młody scenarzysta i zaproponował wspólne napisanie scenariusza filmowego. Pomyślałem wtedy, że to coś zupełnie nowego, czego wcześniej nie robiłem. Napisaliśmy scenariusz, który do dziś nie został zrealizowany, ale właśnie wtedy chyba złapałem bakcyla fikcji literackiej. Potem przyszła pandemia, więcej czasu spędzanego w domu i zacząłem pisać kolejne rzeczy.

Czyli „Tryptyk haniebny” wyrósł trochę ze scenariuszy?

Myślę, że bardzo mocno. Zwłaszcza jeśli chodzi o dialogi. Pisząc scenariusze człowiek musi nauczyć się opowiadać historię rozmową, emocją, atmosferą. Szczególnie trudne są scenariusze audio, gdzie praktycznie wszystko trzeba przekazać dialogiem albo dźwiękiem. Nie można po prostu napisać, że bohater stoi przed czerwonym budynkiem. Trzeba znaleźć sposób, żeby odbiorca sam to poczuł.

W tej książce średniowiecze wydaje się jednak tylko tłem dla czegoś dużo bardziej współczesnego.

Bo dokładnie taki był zamysł. Średniowiecze jest tutaj trochę kostiumem. Zmieniają się stroje, dekoracje i realia, ale człowiek właściwie się nie zmienia. Nadal mamy przesądy, manipulację, łatwe obietnice i ludzi, którzy chcą wierzyć w proste odpowiedzi na trudne pytania. My często myślimy, że zabobony skończyły się setki lat temu. A ja mam wrażenie, że dziś po prostu wyglądają inaczej. W książce są alchemicy, którzy obiecują ludziom rzeczy niemożliwe i budzą ogromne emocje. Dzisiaj też mamy takich współczesnych „alchemików”. Tylko działają w innych przestrzeniach.

Mocno wybrzmiewa też temat hipokryzji.

Bo to chyba najważniejszy temat tej książki. Hipokryzja ludzi. Ona się właściwie nie zmienia od wieków. Zmieniają się tylko kostiumy i narzędzia. Z jednej strony mamy ludzi wykonujących rzetelną pracę, posiadających ogromną wiedzę i kompetencje, a z drugiej strony tych, którzy oferują szybkie recepty na szczęście, sukces czy samorealizację. I bardzo często to właśnie oni dostają największy poklask.

W książce pojawiają się kowale, alchemicy, religijne lęki, strach przed diabłem. Czy podczas pisania dużo czytał pan o średniowieczu?

Tak, chociaż im więcej czytałem, tym bardziej przekonywałem się, że nasze wyobrażenie o średniowieczu jest bardzo stereotypowe. Mówimy „ciemne wieki”, a tymczasem pod wieloma względami tamten świat był zaskakująco otwarty. Ludzie podróżowali po całej Europie, mieli dużą swobodę przemieszczania się. Nawet obyczajowość była momentami bardziej liberalna niż w późniejszych epokach. Oczywiście było też mnóstwo brutalności, przemocy i strachu. Ale człowiek nadal pozostawał człowiekiem. I chyba właśnie to najbardziej mnie interesowało.

Nie obawia się pan, że część czytelników może powiedzieć: „Witkowski przez lata ostrzegał przed manipulacją i pseudonauką, a teraz sam sięga po świat zabobonów”?

Ale przecież te mechanizmy nigdy nie zniknęły. One tylko zmieniły formę. Ja się do krytyki już przyzwyczaiłem. Zawsze znajdą się ludzie, którzy będą próbowali wszystko interpretować po swojemu. Ta książka nie jest pochwałą zabobonów. Wręcz przeciwnie. Ona pokazuje, jak bardzo człowiek potrzebuje prostych odpowiedzi, wiary w niezwykłość i tłumaczenia świata emocjami zamiast wiedzą. I mam wrażenie, że dziś nadal działa to dokładnie tak samo.

A czego chciałby pan, żeby czytelnik po tej książce poczuł albo zrozumiał?

Nie chciałbym nikomu niczego narzucać. Najlepiej, kiedy czytelnik sam znajduje w książce własne znaczenia. Ale jeśli miałbym wskazać jedną rzecz, to chyba właśnie refleksję nad tym, jak niewiele się zmieniliśmy przez setki lat.

 Lilla Sadowskal.sadowska@lca.pl

Zdjęcia: Wojciech Obremski

https://lca.pl/pl/961_kultura/129707_tomasz-witkowski-ludzie-od-sredniowiecza-prawie-sie-nie-zmienili.html

Opis książki, darmowy fragment, opinie czytelników, recenzje poznasz klikając na okładkę poniżej:

Tańce wśród ognia i kopce z kamieni wznoszone przez szympansy. Czy inne zwierzęta są religijne?

W latach 60. zeszłego wieku słynna prymatolog Jane Goodall odkryła, że zwierzęta posługują się narzędziami. Wywołało to w świecie nauki wstrząs tak silny, że paleoantropolog Louis Leakey stwierdził: „Musimy na nowo zdefiniować narzędzie, człowieka albo szympansa”. Dziś rosnąca liczba dowodów na rytualne zachowania zwierząt stawia nas przed podobnym wyzwaniem w odniesieniu do duchowości.

Tradycyjne ujęcia religii wykluczają zwierzęta ze sfery sacrum. Przeczą temu nowe odkrycia, które sugerują, że współczesna ludzka religijność stanowi przedłużenie zachowań obserwowanych u naszych zwierzęcych kuzynów. 

W ich świetle granica między gatunkami w sferze doświadczenia religijnego jest płynna.

Szympansy i taniec wodospadu

W 2001 i 2005 roku Jane Goodall raportowała o niezwykłych zachowaniach szympansów w Parku Narodowym Gombe w Tanzanii. Obserwowała ona małpy, które na widok wodospadów lub nagłych ulew wykonywały gwałtowne, rytmiczne ruchy i zaczynały się kołysać.

To, co jednak najbardziej zaintrygowało badaczy, to zachowanie małp po zakończeniu gwałtownego tańca. Jane Goodall oraz Mary Lee Jensvold, była dyrektor Chimpanzee and Human Communication Institute, opisują szympansy siedzące nieruchomo przez długi czas i wpatrujące się w nurt wody. Goodall zauważa, że ich duchowość wydaje się zamknięta wewnątrz, a rytmiczny taniec jest jedynym sposobem jej ekspresji.

Uczone sugerują, że w tych momentach zwierzęta mogą doświadczać czegoś podobnego do strumienia świadomości lub poczucia przepływu czasu, co jest fundamentem ludzkich mitów o życiodajnej mocy wody.

Fascynacja szympansów potęgą natury nie ogranicza się zresztą tylko do wody. Badaczka Jill Pruetz z Iowa State University raportowała w 2010 roku o niezwykłych reakcjach szympansów z grupy w Fongoli w Senegalu na pożary sawanny. Podczas gdy większość zwierząt ucieka w panice, szympansy wykazują spokój, monitorując ruch ognia. Dominujące samce wykonują wobec płomieni „taniec ognia” – powolne, przesadne popisy siły, przypominające te spod wodospadów. To zachowanie wykracza daleko poza instynkt przetrwania.

Donovan Schaefer z University of Pennsylvania, autor książki „Religious Affects”, interpretuje podobne zachowania jako prekursory doświadczenia numinotycznego – specyficznego przeżycia w obliczu zjawiska, które budzi jednocześnie fascynację i trwogę, a które dziewiętnastowieczny filozof religii, legendarny badacz religijności Rudolf Otto, określił mianem „mysterium tremendum et fascinans”. Według Schaefera „mysterium tremendum et fascinans” to nic innego jak ucieleśniona odpowiedź na sprawczość ognia, postrzeganego jako potężna siła. W kontrowersyjnej tezie Goodall zakłada, że szympansy mogą być tak samo uduchowione jak ludzie, lecz brakuje im możliwości opowiedzenia o tych uczuciach.

Ciąg dalszy artykułu w GAZECIE WYBORCZEJ.


Inteligencja makiaweliczna – okładka

O ewolucyjnych korzeniach ludzkiej natury piszę w książce „Inteligencja makiaweliczna. Rzecz o pochodzeniu natury ludzkiej”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Tryptyk haniebny – mój debiut powieściowy

Mam ogromną przyjemność poinformować o narodzinach mojej dwudziestej książki! To wydarzenie dla mnie szczególne bo…

…to moja pierwsza powieść, a więc debiut!

…bo zbiegły się z moimi własnymi urodzinami.

…bo to, bądź co bądź, jubileuszowa książka.

…bo udało się zdobyć na okładkę reprodukcję wymarzonego, dotąd niewystawianego obrazu.

…bo to zwieńczenie długiej i trudnej pracy.

PREMIERA już 21 maja 2026 roku o godz. 17:00 w Legnickiej Bibliotece Publicznej im. T. Gumińskiego. Zapraszam serdecznie!

TRYPTYK HANIEBNY – w ognia blasku czy w mroku nasze przeznaczenie?

Wyobraź sobie obraz tak zatrważający, że trzeba go wymazać z historii. Legenda o zaginionym malowidle polskiego ucznia Hieronima Boscha stała się ramą opowieści o misternie splecionych ze sobą losach bohaterów, w świecie, gdzie honor jest towarem, a sprawiedliwość ma twarz kata.

Tomasz Witkowski zabiera czytelnika w podróż przez czternastowieczną Europę Środkową, w której dym alchemicznych pieców miesza się z fetorem lochów i wonią strachu skazańców. To nie jest typowa powieść historyczna – to wnikliwe studium Żądzy, Zła i Pogardy.

Żądza. Jakub, prosty syn kowala, u boku nieprzeniknionego Maxentiusa Renatusa wkracza na ścieżkę alchemicznej transmutacji. Czy ich pogoń za kamieniem filozoficznym jest poszukiwaniem doskonałości, czy jedynie genialnym oszustwem zaspokajającym pragnienie bogactwa w rządzonym przez chciwość świecie?

Zło. Teofilakt, niziołek o dobrym sercu i twarzy anioła, pragnie służyć Bogu. Odrzucony przez bliskich, sponiewierany jarmarcznym życiem, trafia w wir dworskich intryg i zakazanych namiętności. Czy z żywej zabawki przeistoczy się w demiurga kierującego losami innych.

Pogarda. Kat, najbardziej pogardzany w królestwie, a zarazem jedyny człowiek pozbawiony złudzeń, spisuje swą spowiedź. Spoglądając na świat z wysokości Kruczego Kamienia, odkrywa prawdziwe oblicze natury ludzkiej: największe okrucieństwo kryje się nie w sali tortur, lecz w sercach tych, którzy łaknąc krwi skazańców, jednocześnie drżą przed dotykiem oprawcy. Czy uda mu się odejść na własnych warunkach?

Tryptyk haniebny – książka inna niż wszystkie – literackie zwierciadło odbijające nasze najgłębsze lęki i pragnienia. Opowieść o wewnętrznych zmaganiach, moralnych wyborach i o cyklu wiecznych powrotów, w którym ofiary zamieniają się rolami z oprawcami, a prawda jest warta tyle, ile czysta woda, której nikt nie pożąda…

Spójrz na ten obraz. Rozpoznasz w nim siebie czy jedynie cień?

Napisany na podstawie pierwszej części Tryptyku scenariusz zatutyłowany Kowal i alchemik otrzymał Nagrodę Stowarzyszenia Autorów ZAiKS w kategorii audio podczas Międzynarodowego Festiwalu Kina Niezależnego Off Camera w konkursie scenariuszowym Script Pro w 2023 roku.

Książkę wydało Wydawnictwo Bez Maski.

Już w przedsprzedaży! ZAMÓW KSIĄŻKĘ

Przeczytaj fragment:

To nie jest powieść historyczna, choć korzysta ze średniowiecznego kostiumu. Tomasz Witkowski pokazuje świat, w którym wiedza staje się narzędziem przemocy, a prawdę można wymusić zamiast odkryć. „Tryptyk haniebny” działa jak mroczny obraz Boscha – symboliczny i niepokojąco aktualny, bo ostatecznie mówi nie o przeszłości, lecz o tym, jak łatwo system usprawiedliwia zadawanie bólu.

Michał Chudoliński, TRANSMUTACJA PRZEMOCY – Zapraszam do lektury przedpremierowej recenzji mojej powieści klikając na poniższy link: mttps://esensja.pl/ksiazka/recenzje/tekst.html?id=37706

Przeczytaj cytaty z książki, poznaj oceny i opinie czytelników klikając na link poniżej:

Tryptyk haniebny – Tomasz Witkowski | Książka w Lubimyczytac.pl – Opinie, oceny, ceny

To nie jest książka, która zachwyciła mnie formalnym szaleństwem. To raczej książka bardzo dobrze ustawiona: wie, dokąd idzie, nie przeszarżowuje, nie zaciemnia na siłę i nie udaje trudniejszej, niż jest. A potem, kiedy człowiek myśli, że ma do czynienia z dobrą, przystępną opowieścią historyczną, trzecia część dopowiada coś znacznie ciemniejszego: spokojnie, to nie była tylko opowieść. To był akt oskarżenia.

Endryou Poczopko

The Apparent Mental Causation of Science and Pseudoscience

To tytuł mojego artykułu, który ukazał się w jubileuszowym numerze Skeptical Inquirer. Zapraszam do lektury!

Inne moje artykuły w Skeptical Inquirer:

O wynikach Many Labs 2 w „Skeptical Inquirer”

Recenzja „Psychology Led Astray” w „Skeptical Inquirer”

„Psychology Gone Wrong” w „Skeptical Inquirer”

SKEPTICAL INQUIRER o „osiągnięciach” naszego wymiaru „sprawiedliwości”

A Scientist Pushes Psychology Journals toward Open Data


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Co możesz zrobić, gdy nie masz dostępu do psychiatry

Tak zatytułowano rozmowę, którą dla Gazety Wyborczej przeprowadził ze mną Kasper Kalinowski. Zapraszam do lektury!

Półroczna kolejka do psychiatry? Wkrótce polski podręcznik samopomocy

Kasper Kalinowski: Skąd pomysł na wydanie w Polsce podręcznika do samopomocy dla osób chorych psychicznie?

Dr Tomasz Witkowski: To nie tylko samopomoc, to też instruktaż, jak pomóc bliskim.

Inspiracją jest książka „Where There Is No Psychiatrist” prof. Vikrama Patela i prof. Charlotte Hanlon. I związany z nią model myślenia o „psychicznej pierwszej linii”, która jest odpowiedzią na banalny i brutalny fakt – w wielu miejscach świata specjalistów jest za mało, by „klasyczna psychiatria” mogła pomóc zażegnać kryzys zdrowia psychicznego.

Gdy Patel zaczynał pracę jako psychiatra, wyjechał do Zimbabwe, gdzie pisał doktorat. W tym kraju przypadał jeden psychiatra na 1,5 mln mieszkańców. W Czadzie, Erytrei i Angoli było jeszcze gorzej – tam jeden psychiatra przypadał na cały kraj.

Patel postanowił dać potrzebującym podręcznik. Nie ma w nim metod niepotwierdzonych naukowo porad czy opinii. To zbiór metod dostępnych dla przeciętnego człowieka. Nie trzeba być specjalistą, by je zastosować.

Podręcznik powstał na wzór wcześniejszego i sprawdzonego na całym świecie „Where there’s no doctors” („Kiedy nie ma lekarza”) , który jest uniwersalnym, kompendium medycznym opisującym większość sytuacji zdrowotnych, medycznych, urazów, chorób podstawowych oraz sposobów radzenia sobie w sytuacji, kiedy nie ma dostępu do lekarza.

Kim jest Vikram Patel?

– To niesamowity człowiek. Był bardzo chorowitym dzieckiem, kilka razy otarł się o śmierć. Gdy postanowił zostać lekarzem, stwierdzono, że nie dożyje przecież czasu rozpoczęcia studiów medycznych.

Nie tylko skończył studia, ale został jednym z najbardziej znanych psychiatrów na świecie. W 2015 r. tygodnik „Time” uznał go jednym ze 100 najbardziej wpływowych ludzi świata.

To Patel pokazał Zachodowi skalę cierpienia psychicznego w krajach rozwijających się. Do pewnego czasu uważano, że np. depresja dotyczy tylko cywilizacji zachodniej.

To m.in. Patel i jego współpracownicy odkryli, że depresja dotyka w takim samym stopniu ludzi z krajów biednych, jak ludzi Zachodu.

W Zimbabwe spotkał Dixona Chibandę, jednego z kilku psychiatrów w tym kraju. Jego pacjentka popełniła samobójstwo tylko dlatego, że nie miała 10 dolarów na bilet, żeby móc przyjechać do szpitala. To mocno wstrząsnęło początkującym psychiatrą.

Chibanda  zainicjował wówczas projekt „ławki przyjaźni”. To specjalnie oznaczone ławki, które są ustawiane w pobliżu przychodni czy w innych miejscach publicznych. Postanowił przeszkolić nieprofesjonalistów, żeby mogli pomagać osobom z problemami psychicznymi. Przydzielono mu do pomocy kilkanaście kobiet po pięćdziesiątce po kursach z profilaktyki AIDS. W Afryce to grupa, która cieszy się największym zaufaniem społecznym.

Jeśli ktoś ma jakiś problem, przysiada na ławce i zaczyna rozmawiać z jedną z nich. Okazało się, że metoda sprawdza się bardzo dobrze. Badania pokazały, że u połowy osób korzystających z tej formy pomocy nastąpiła redukcja objawów depresji.

Teraz Patel organizuje podobne interwencje w różnych miejscach świata – pomaga np. cierpiącym na depresję poporodową w Pakistanie.

Przykłady aktywności Patela i jego współpracowników, najczęściej wolontariuszy, można mnożyć. Badania pokazują, że są skuteczniejsze od formalnych systemów opieki zdrowotnej.

Właśnie te metody będę mogli poznać polscy czytelnicy?

– Tak, m.in. metody, które są stosowane na ławkach przyjaźni. Z grupą wolontariuszy kończymy pracę nad polskim wydaniem podręcznika Patela i Hanlon, który będzie nosił tytuł „Tam gdzie nie ma psychiatry”. W ciągu kilku tygodni każda osoba będzie go mogła za darmo ściągnąć ze strony http://www.tamgdzieniemapsychiatry.wordpress.com.

To wstyd, że nie wydano go dotychczas w Polsce. Jest dostępny w kilkunastu różnych językach na całym świecie.

Czytaj dalej klikając TUTAJ.

Więcej o projekcie, którego celem jest oddanie w ręce polskiego użytkownika bezpłatnej książki Vikrama Patela, na stronie:

www.tamgdzieniemapsychiatry.wordpress.com

Inne posty, w których poruszałem tę problematykę:

Remedium na kolejki do psychiatry i psychologa? Nauka!

Tam, gdzie nie ma psychiatry. Także w Polsce

Tam, gdzie nie ma psychiatry – rozmowa o projekcie

„Tam, gdzie nie ma psychiatry” już wkrótce trafi do rąk Polaków


Giganci psychologii – okładka

Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

A Cancelling at Poland’s Jagiellonian University

Odpowiadając studentom UJ na mój cancelling w październiku 2025 r., wyraziłem nadzieję, że ich akt zapisze się w niechlubnej historii takich wydarzeń. Moje nadzieje się spełniają, bo historię opisującą to wydarzenie opublikował Genspect – najbardziej wiarygodna organizacja zajmująca się medycyną i psychologią transpłciową.

My lecture on Evidence-Based Psychology was too much for trans activists, by Tomasz Witkowski

“The topics you discuss in your books have always been close to me; they were close to me primarily because of the fight against disinformation, post-truth and the decline of the authority of the academy. After four years of studies at my institution, I recognize many of the sins that you have written about. I like what you do and I want to work with it!”

This is what the president of the PRAGMA Scientific Club, who is also a student of psychology at Jagiellonian University, wrote to me in August 2025, the year he asked me to give the key lecture at the student-doctoral conference “Psychodebutions.” I agreed and we exchanged several more e-mails determining the details of my speech, including the topic of the lecture: Evidence-based psychology. Our exchanges included many equally enthusiastic words of appreciation about my work, and I began preparing the presentation and lecture.

Then, just a month before the conference, I received an e-mail from him canceling my lecture. He explained, “Facebook posts about transgender people recently shared by you harm their well-being, and we want the space of our Conference to be a safe place for every student.” Instead, he proposed holding the lecture “on a different date and under different conditions.” Only two days after it was announced that I would no longer be participating in the conference, this lecture too was cancelled.

I was surprised. I have never hidden my views. Since I have published 19 books, maintain a regular blog, and have my essays published a few times a year in both the mainstream Polish press and the international press, learning about my views is hardly an insurmountable obstacle for the average student. In my publications I warn against the hasty decision to transition, especially among minors, and highlight the danger to women’s rights posed by men identifying as transwomen, etc. So, what was so outrageous about these Facebook posts?

Czytaj dalej na stronach GENSPECT klikając TUTAJ

Inne posty dotyczące mojego cancelingu:

Cancel culture w natarciu

Przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim – Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów

Oświadczenie Klubu Sceptyków Polskich przeciwko cancelingowi na Uniwersytecie Jagiellońskim

Cenzura na UJ. Wybitny psycholog ostro: „To naganna decyzja”

Canceling na uniwersytecie – rozmowa z Racjonalista.tv

Tomasz Witkowski w obronie wolności słowa

Canceling – stanowisko dr hab. Dobrosławy Szumiło-Kulczyckiej, prof. UJ Rzeczniczki Praw i Wartości Akademickich Uniwersytetu Jagiellońskiego

Jaki student, taki pracownik? Rozpieszczone umysły wchodzą na rynek

Psycholog kontra cenzurze „poprawności” – rozmowa we Wnikliwym Kanale


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Kiedy terapia staje się antyterapią

To tytuł książki autorstwa Anny Bimer złożonej z rozmów poświęconych negatywnym skutkom psychoterapii. Miałem ten zaszczyt być jednym z rozmówców autorki, a efekt tej współpracy znajdziecie w książce. Zapraszam do lektury w imieniu autorki oraz własnym!

Po kliknięciu na okładkę zostaniecie przekierowani na stronę książki w portalu Lubimyczytać.pl

Psychoterapia, podobnie jak leki, czasem przynosi niepożądane efekty i skutki uboczne. Tę książkę czytelnik może potraktować jako ulotkę pomocniczą dla pacjenta, wsparcie i poradnik.

Rynek usług psychoterapeutycznych nie wymaga reklamy. Trudno dziś o zawód o większym etosie niż psychoterapeuta. Czasem to cywilny spowiednik, kiedy indziej przyjaciel na godziny albo doświadczony przewodnik, zasługujący na zaufanie w kwestii udzielania porad fundamentalnych: „Jak żyć?”. Psychoterapia rozsupłuje wewnętrzne konflikty, uczy, jak rozumnie zapanować nad emocjami, a także pomaga wyzwolić się z krępujących gorsetów obyczajów i nakazów, odważnie obalać kolejne tabu. Aż… sama zyskała miano tabu. Dziesięcioro wyjątkowych fachowców w tej dziedzinie stara się tutaj owo tabu przełamać – odważnie opowiada, że czasem popełniają błędy, przyznają, że nie każdy nadaje się do uprawiania tego zawodu, tym bardziej że wielu jest dziś w Polsce samozwańców, którzy podszywają się pod psychoterapeutów. Szukając pomocy, można więc bardzo źle trafić, zostać potraktowanym nieprofesjonalnie, a nawet być nadużytym i latami zmagać się z wyimaginowanym problemem. Dlatego zalecenie brzmi: „Przed użyciem zapoznaj się z ulotką”.

Opis wydawcy


Psychoterapia bez makijażu – okładka

Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii i rozmowy z terapeutami zebrałem w książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”. Książka w księgarni Bonito »

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Dlaczego niektórzy mądrzy ludzie wierzą w boga?

To tytuł mojego eseju, który ukazał się w antologii Wiara rozumnych wydanej nakładem wydawnictwa STAPIS. W imieniu własnym oraz wydawcy zapraszam serdecznie do lektury książki!

Ta książka powstała ze zdziwienia. Ze zdumienia, że można być człowiekiem rozumnym, a zarazem gorliwie wierzącym. Że można godzić wiarę z rozumem i nie widzieć między nimi sprzeczności. Początkowo publikacja miała zawierać wyłącznie wypowiedzi osób niewierzących. Ku mojemu zaskoczeniu jeden z zaproszonych autorów okazał się człowiekiem wierzącym. Nie zrezygnowałem jednak z jego eseju. Przeciwnie – zaprosiłem także innych. Tak powstał tom, w którym spotykają się obie strony światopoglądowego sporu. Książki ateistyczne krytykują wiarę, teologiczne ją wzmacniają. Tutaj, na kartach jednego dzieła, konfrontują się dwa nurty polskiego sporu o religię. Jedni dziwią się, że można być mądrym i wierzyć, drudzy – że można być mądrym i nie wierzyć. Warto poznać ich argumenty, choćby po to, by odnaleźć wśród nich własne myśli i, być może, zbliżyć się do własnej prawdy.

Stanisław Pisarek

wydawca

Dlaczego niektórzy mądrzy ludzie wierzą w boga?

Najkrótsza odpowiedź, jakiej jestem w stanie udzielić, brzmi: „Z tego samego powodu co zwierzęta”. Ładunek nieporozumień skondensowany w tej odpowiedzi jest jednak tak ogromny, że grozi natychmiastową eksplozją. Jak śmiesz porównywać mądrych ludzi do zwierząt? Przecież zwierzęta nie wierzą w boga! To wulgarne uproszczenie! Słyszę świst nadlatujących zewsząd strzał, ale nie będę się przed nimi bronił. Sprawię, że chybią celu.

Podchodząc do tytułowego pytania nieco bardziej analitycznie, należałoby doprecyzować określenie „mądrzy”. Psychologia dopiero od niedawna zajmuje się badaniem mądrości, ale daleka jest jeszcze od precyzyjnego pomiaru tej cechy, dlatego też w celach badawczych posługuje się starym pojęciem inteligencji, wyrażanym precyzyjnie za pomocą ilorazu inteligencji. Nie chcę tutaj przekonywać, że są to cechy tożsame. Żeby być mądrym, trzeba być inteligentnym, ale nie wystarczy być inteligentnym, aby być mądrym. Inteligentni ludzie dość często zachowują się w głupi sposób. Dla potrzeb tego eseju wykorzystajmy rozróżnienie zaproponowane przez jednego z badaczy inteligencji i mądrości Roberta Sternberga: „Inteligencja to ostrość noża. Mądrość to umiejętność jego użycia w odpowiednim czasie i celu”. Za mądrych uznamy zatem ludzi inteligentnych, którzy potrafią lepiej niż inni z tej inteligencji korzystać.

Przedarłszy się przez tę pierwszą barierę, sprawdźmy, czy zawarta w pytaniu presupozycja jest prawdziwa – „mądrzy ludzie wierzą w boga”. Jeszcze do niedawna w psychologii pokutował mit „głupiego wierzącego”, powstały i podtrzymywany przez stosunkowo małą (rzędu 0,2–0,3), ale stabilną ujemną korelację pomiędzy religijnością a IQ. Jednak próby wyjaśnień mówiące, że przyczyną wysokiej religijności jest niedostatek inteligencji, okazały się mało przekonujące. Wnikając w istotę zagadnienia, zawsze natrafimy na zmienne moderujące te rezultaty, takie jak na przykład nonkonformizm wysoko skorelowany z inteligencją, który jednak lepiej wyjaśniał niską religijność niż samo IQ. Badając zjawisko, odkrywano też zaskakujące rezultaty, takie jak ten mówiący o wysokiej korelacji ujemnej spektrum autyzmu i religijności. Ten ciekawy wynik jest dość łatwy do interpretacji. Osoby autystyczne charakteryzuje niewykształcona prawidłowo teoria umysłu – umiejętność stworzenia myślowej reprezentacji umysłu innych jednostek. To dlatego autyści nie potrafią stworzyć i utrzymać wizji boga w swoich umysłach i zdecydowana większość z nich jest ateistami lub agnostykami.

Dość słabo broni się też teza, że większość naukowców porzuca religijny światopogląd. Co prawda wśród członków amerykańskiej National Academy of Sciences, zrzeszającej najwybitniejszych naukowców amerykańskich z dziedziny nauk przyrodniczych i matematycznych, wierzący w boga osobowego stanowią tylko 7%, a niewierzący aż 72,2%, ale jeśli uwzględnimy bardzo szeroką kategorię naukowców, tj. wszystkich prowadzących prace badawcze, a nie tylko członków National Academy of Sciences, to według badań Pew Research Center z 2009 roku naukowcy wierzący w boga stanowią aż 33%.[1] Badania z 2017 roku, uwzględniające grupę 279 polskich naukowców ze stopniem doktora i doktora habilitowanego, pokazały, że jest wśród nich aż 56,3% wierzących w boga osobowego. Najwięcej wierzących było wśród chemików (80%), geografów (76,2%), matematyków i informatyków (73,1%) oraz medyków (64,5%). Część badanych (6,5%) uznała, że ich pogląd najlepiej wyraża zdanie: „Nie wierzę w osobowego Boga, ale wierzę w pewnego rodzaju siłę wyższą”. Deklaracje ateizmu złożyło tylko 18,3% badanych, agnostycyzm jako swoją postawę wskazało 7,2%. Co ciekawe, w wielu różnych badaniach najmniej religijni okazywali się psychologowie, a więc przedstawiciele „nauki o duszy” (psyche – logos).[2] Uwzględniając wszystkie te dane, nie sposób nie zgodzić się z twierdzeniem, że mądrzy ludzie wierzą, a przynajmniej wielu z nich. Do tych liczb warto dodać dość spektakularne przypadki naukowców i myślicieli, którzy osobami głęboko wierzącymi stali się w wyniku swoich badań i przemyśleń, żeby wspomnieć chociażby Francisa Collinsa – genetyka, lidera projektu Human Genome, jednego z najważniejszych żyjących genetyków, który w młodości był ateistą, ale pod wpływem lektur i refleksji nad moralnością przyjął chrześcijaństwo. Podobnie postąpił Allan Sandage, astronom, ojciec współczesnej kosmologii, który w wieku 50 lat, po latach badań nad kosmosem, doszedł do wniosku, że istnienie Boga jest najlepszym wyjaśnieniem precyzji praw fizyki, i również przyjął chrześcijaństwo.

Ciąg dalszy w książce Wiara rozumnych dostępnej do kupienia TUTAJ


[1] Larson, E., Witham, L. Leading scientists still reject God. Nature 394, 313, 1998. https://doi.org/10.1038/28478

[2] A. Gołąb, Wiara lub niewiara polskich naukowcóe w boga, a ich poglądy na relację między nauką a religią. Roczniki Psychologiczne, XX, 1, 2017, 63-79. DOI: http://dx.doi.org/10.18290/rpsych.2017.20.1-3pl



Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.