To tytuł artykułu mojego autorstwa, który ukazał się w Magazynie Na Weekend Dziennika Gazety Prawnej. Zapraszam do lektury!
Mamy dziś nieporównywalnie więcej możliwości zdalnego zdiagnozowania zaburzeń psychicznych u osób publicznych niż pięć dekad temu. Może więc czas odwołać zakaz?
16 lipca 2023 r. w Poznaniu Mikołaj B. na oczach swojej byłej partnerki zastrzelił jej narzeczonego, a następnie postrzelił się w głowę. Napastnik zmarł w szpitalu. Jak się później okazało, miał pozwolenie na broń. Stracił je na krótko z powodu problemów psychicznych, ale odwołał się od wydanej decyzji i ostatecznie mu je przywrócono na podstawie korzystnej opinii lekarskiej. Zdarzenie wywołało gorącą debatę na temat prawa do posiadania broni.
Żyjemy w porządku prawnym, w którym pozwolenie na broń jest wydawane wyłącznie osobom, które w trakcie obowiązkowych badań lekarskich i psychologicznych wykażą się zdrowym układem nerwowym, sprawnym wzrokiem i słuchem i pełnią władz umysłowych. Psycholog orzekający o zdolności do posiadania broni ocenia, czy kandydat jest w pełni odpowiedzialny, stabilny emocjonalnie i zdolny do bezpiecznego jej używania. Badanie ma wykluczyć osoby z zaburzeniami psychicznymi, uzależnieniami czy skłonnościami do impulsywnych, agresywnych zachowań, które mogłyby stanowić zagrożenie dla siebie lub innych. Na osobie, której przyznano pozwolenie na broń, spoczywa obowiązek przedstawienia aktualnego orzeczenia lekarskiego i psychologicznego co pięć lat. Tę praktykę popiera wielu z nas, bowiem badania lekarsko-psychologiczne odgrywają kluczową rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa publicznego i zapobieganiu wydarzeniom podobnym do opisanych na wstępie. Dzięki nim możliwe jest wykluczenie osób, które mogą stanowić zagrożenie dla siebie lub innych.
To tytuł artykułu mojego autorstwa, który ukazał się w Magazynie Na Weekend Dziennika Gazety Prawnej. Zapraszam do lektury!
Dlaczego wiarygodne, zaawansowane technologicznie metody wykrywania kłamstw przegrywają w polskich sądach ze zdyskredytowanymi badaniami?
Podczas konferencji prasowej w Sejmie 28 maja posłowie Koalicji Obywatelskiej Witold Zembaczyński i Konrad Frysztak ustawili przed mównicą wariograf Lafayette LX5000 i wezwali kandydata PiS na prezydenta Karola Nawrockiego do poddania się badaniu „wykrywaczem kłamstw”, argumentując, że to najszybszy i najbardziej obiektywny sposób na zweryfikowanie zarzutów. Karol Nawrocki odmówił propozycji poddania się badaniu wariografem. Jego sztab wydał krótkie oświadczenie, w którym argumentował, że próba wykorzystania “wykrywacza kłamstw” na konferencji prasowej była zabiegiem czysto medialnym i nie ma nic wspólnego z rzetelną weryfikacją faktów.
To wydarzenie wywołało wiele burzliwych dyskusji, ale również wznowiło trwającą od lat 20. XX wieku debatę nad rzetelnością wykrywaczy kłamstwa i ich ograniczeniami w praktyce sądowej, a przy okazji pokazało również niewielką znajomość współczesnych technologii wykrywania kłamstw wśród polityków, dziennikarzy i opinii publicznej.
To tytuł rozmowy przeprowadzonej ze mną przez red. Cezarego Łasiczkę dla radia TOK FM 17.07.2025 o godz. 9:00. Aby posłuchać podcastu kliknij ikonkę poniżej:
Rozmawialiśmy o projekcie ustawy o zawodzie psychoterapeuty i samorządzie zawodowym, przygotowanym przez Ministerstwo Zdrowia. Uważam, że z perspektywy pacjentów projekt niewiele zmienia: utrwala sytuację, w której psychoterapię może prowadzić osoba po niemal dowolnych studiach magisterskich – także po teologii czy pedagogice. Zmienia natomiast sporo dla stowarzyszeń terapeutycznych, które prowadzą komercyjne, kilkuletnie szkolenia, niekiedy w ramach pseudonaukowych koncepcji.
Psychoterapeutą powinien być psycholog kliniczny, który dodatkowo zdobył umiejętność prowadzenia terapii. Trudno mi sobie wyobrazić terapeutę, który nie zna fizjologii układu nerwowego ani dynamiki emocji. Mówiłem też o pacjentach, którzy czują się skrzywdzeni: dziś mogą liczyć głównie na sądy koleżeńskie stowarzyszeń, a na sali sądowej słyszałem, że kodeksy etyczne do niczego terapeutów nie zobowiązują. Najprostszym rozwiązaniem byłoby objęcie pacjentów psychoterapii opieką rzecznika praw pacjenta.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Terapia bywa droga. Specjalistów brakuje. Nie każdy ma dostęp do psychoterapeuty, ale każdy może nauczyć się, jak dbać o zdrowie psychiczne – swoje i bliskich. Dr Tomasz Witkowski wyjaśnia, dlaczego książka stworzona z myślą o krajach rozwijających się dziś może pomóc także w Polsce. W czym tkwi jej największa wartość?
Jak dbać o zdrowie psychiczne. Jedyny taki podręcznik
Przemysław Kołodziej: Na rynku jest bardzo dużo książek psychologicznych, zarówno naukowych, jak i popularnonaukowych. Podręczników, poradników, pozycji coachingowych. Wiele z nich obiecuje, że dowiemy się, jak dbać o zdrowie psychiczne. Dlaczego potrzebujemy jeszcze jednej i dlaczego akurat Tam, gdzie nie ma psychiatry?
Dr Tomasz Witkowski*: Jest to książka absolutnie wyjątkowa. Stanowi pokłosie wieloletnich doświadczeń Vikrama Patela z pracy z bardzo prostymi ludźmi – takimi, którzy czasami po prostu potrafili pisać i czytać – w krajach rozwijających się, w Afryce i Azji. W miejscach, gdzie nie ma psychiatrów i dostępu do profesjonalnej pomocy w zakresie problemów psychicznych. Podręcznik został dostosowany do osób, które nie mają szerszej wiedzy, jeśli chodzi o funkcjonowanie psychiki, psychiatrię, psychologię itd.
Jest to chyba najczęściej używany poradnik tego typu na świecie, a do tego darmowy. Przetłumaczono go już na ponad 15 języków. Czymś podobnym jest dużo starsza pozycja Where There Is No Doctor. Tamta praca skupiała się na wiedzy medycznej, ale przyświecał jej podobny cel. Przygotowano ją z myślą o wykorzystaniu na tych obszarach naszego globu, gdzie nie ma dostępu do lekarzy i profesjonalnej opieki medycznej. Istnieją więc dwa podręczniki do pomagania sobie i innym. Jeden z zakresu pierwszej pomocy medycznej i drugi z zakresu pomocy psychiatrycznej.
Dla pracowników służby zdrowia, dla rodziny, dla każdego
Do kogo w Polsce kierowana jest ta książka? Kto może korzystać z narzędzi, które są w niej proponowane?
Książka pierwotnie była adresowana do pracowników podstawowej służby zdrowia, pielęgniarzy, pielęgniarek czy innego personelu medycznego. I nadal świetnie sprawdzi się w tej roli. Jednocześnie jest to tom, który każdy powinien mieć w swoich zbiorach i sięgać po niego wtedy, gdy coś niepokojącego dzieje się z jego bliskim czy nim samym. Otrzymujemy całościowe kompendium, napisane bardzo przystępnym językiem. Przedstawia metody do wykorzystania i dostosowania do każdych warunków w domu chorego.
Może z niego korzystać w zasadzie każdy dorosły, który potrafi czytać i ma podstawowe lub średnie wykształcenie. Tam, gdzie nie ma psychiatry ułatwia zrozumienie zaburzeń psychicznych osób nam bliskich. Wskazuje konkretnie, w jaki sposób można im pomóc. Ale książka ta ma też charakter profilaktyczny. Nie tylko poszerza naszą świadomość związaną z zaburzeniami i sytuacjami, w których mogą one wystąpić. Daje nam także narzędzia do większej dbałości o własne zdrowie psychiczne.
Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Miło mi poinformować, że długo wyczekiwany przez czytelników audiobook trzeciego tomu mojej trylogii 15 marca 2025 roku trafi do sieci dystrybucyjnej. Audiobook tomu pierwszego i drugiego są już dostępne w większości sklepów internetowych. Książkę zrealizowało Studio Audio Tales. Czytają: Andrzej Hausner i Tomasz Budyta. Zapraszam do słuchania!
Odwaga jest dzisiaj chyba w odwrocie. Także odwaga pisania, mówienia ale także odwaga konfrontowania się z argumentami innych. Czy bez takiej odwagi można prowadzić badania naukowe? Czy bez takiej odwagi możliwy jest rozwój? Książka, którą trzymasz w dłoni jest odważna, bo odważny jest jej Autor. Dlatego ją polecam. Przeczytaj, o ile jesteś odważny.
Tomasz Witkowski od lat bierze pod lupę psychologię, przyglądając się jej dokonaniom z dużą dawką zdrowego sceptycyzmu. Potrafi przystępnie opisać zarówno błędy popełniane przez badaczy, jak i zawiłości naukowej statystyki czy działanie najnowszych technologii. Warto przeczytać i (krytycznie) przemyśleć!
Z recenzji Jana Stradowskiego, Radio TOK FM
W III tomie Zakazanej psychologii Witkowski demaskuje działalność naukowców, których nadrzędnym celem nie jest bynajmniej dążenie do poznania i ujawniania prawdy, ale raczej samolubne zaspokajanie osobistych potrzeb. Żądza sławy, intelektualizacja, uznanie własnej nieomylności, a także brak zgody na publikowanie negatywnych wyników badań czy wreszcie niechęć do krytycznego spojrzenia na posiadane umiejętności warsztatowe to tylko kilka przykładów z bogatego katalogu zarzutów stawianych małym wielkim uczonym. Formułując tak mocne tezy, Witkowski bardzo dba o to, by żadna z nich nie pozostała bez merytorycznego uzasadnienia.
Z recenzji Anety Zawadzkiej, Forum Akademickie
Udane łączenie popularyzacji wiedzy psychologicznej z krytyką popełnianych błędów i nierzetelności badaczy jest trudnym zadaniem. Wiele zależy od tego jaką koncepcję nauki wyznajemy i jaką perspektywę czasu uwzględniamy. Tomasz Witkowski, krytyk i popularyzator psychologii, zajmuje się nierzetelnością w badaniach psychologicznych. Ostrzega przed nadmiernymi generalizacjami, błędami, a nawet oszustwami. Okazuje się bowiem, że chociaż uczeni są w dość korzystnej sytuacji, bo hipotezy i teorie umierają za nich, to jednak niektórzy mogą zbytnio przywiązywać się do martwych hipotez.
Z recenzji prof. Czesława S. Nosala
Popularyzacja psychologii niestety roi się od błędnych interpretacji i mitów. Aby nie przyzwalać na to siedząc cicho, Tomasz Witkowski w swojej znakomitej książce odważnie stawia czoło tym problemom. Naukowcy, specjaliści od zdrowia psychicznego, studenci i laicy, którym zależy na oddzieleniu pseudonauki od nauki, powinni przeczytać tę książkę.
Z recenzji prof. Elizabeth Loftus
To, że jak nigdy w historii żyjemy bogato, zdrowo i bezpiecznie, jest pochodną rozwoju nauki. Nawet mieszkańcy slumsów Kalkuty, żyją dziś lepiej niż w czasach potęgi Mogołów. Ale ta trwająca nieustannie rewolucja naukowa poddaje nasze codzienne życie wielkiej próbie dostosowania się do niej. Nasze przyzwyczajenia, obyczaje, wagi, które przypisujemy poszczególnym podstawowym wartościom, ulegają radykalnym zmianom, wywołując u niektórych z nas dyskomfort z samego życia. Dlatego tak wielką rolę odgrywają nauki społeczne, szczególnie te, których bezpośrednim celem jest nie tylko zrozumieć powody takiego stanu, ale i pomóc indywidualnemu człowiekowi zmierzyć się z otaczającą go rzeczywistością. Tomasz Witkowski napisał książkę ukazującą cienie jednej z takich nauk – psychologii. Zakazana Psychologia pokazuje mroczny obraz szalbierstwa intelektualnego, naukowego oszustwa prowadzącego, do wyrządzania szukającym pomocy szkody, czasami nieodwracalnej. Zmiany cywilizacyjne ostatnich lat prowadzą do powstawania szalbierstw naukowych nie tylko w naukach społecznych. Obchodzimy właśnie okrągłą rocznicę skandalu z zimną fuzją, a renomowane czasopisma Science i Nature musiały nie tak dawno odwoływać kilkanaście prac cudotwórcy mikroelektroniki. O tych, ukrytych w cieniu, grzechach nauki powinno się mówić pełnym głosem.
Z recenzji prof. Łukasza A. Turskiego
To świetnie napisana książka, a bogata dokumentacja sprawia, że jest ona również doskonałym przewodnikiem po źródłach. Każdy psycholog, każdy student psychologii i każdy laik, który interesuje się psychologią, odniesie ogromną korzyść po jej przeczytaniu. I chociaż w znacznej mierze jest poświęcona potępianiu skandalicznych występków które mają miejce w wielu obszarach naszej dyscypliny, a także piętnowaniu fałszywych i nastawionych na zysk terapii i technik oferowanych złaknionej publice, to ostatecznie jest to książka, która broni honoru psychologi opartej na nauce. Gorąco polecam!
Z recenzji prof. Jamesa Alcocka
Witkowski nie jest dzieckiem z baśni, którego okrzyk: „Król jest nagi”, można zignorować, ośmieszyć, czy uznać za wybryk niesfornego malca. Jest on adwersarzem bardzo niebezpiecznym, doskonale znającym „od wewnątrz” mechanikę szalbierstwa uprawianego w imię nauki i rozumu. A tego już się nie da zignorować.
Z recenzji dr. Romana Zawadzkiego
Bardzo dobra książka. Otwiera oczy. Okazuje się, że nie zawsze można wierzyć profesorom z dyplomem… Nie zawsze można zaufać lekarzom, a ludzie którzy obiecują pomóc, często tak naprawdę nas krzywdzą. A wszystko to w pogoni za pieniędzmi i sławą.
Recenzja czytelnicza
Znakomita książka, która powinna być lekturą obowiązkową dla wszystkich interesujących się psychologią, czy naukami społecznymi w ogóle. Autor obnaża pseudonaukowe teorie, pobudza do myślenia krytykując psychoterapię czy NLP, a także zwraca uwagę na metodologiczne kłopoty z psychologią. Lektura Zakazanej psychologii jest intelektualną ucztą zmuszającą do krytycznego myślenia.
Recenzja czytelnicza
Tomasz Witkowski pokazuje ciemną stronę nauki, gdzie żądza sławy lub pieniędzy, prowadzi do naukowych oszustw. I nieważne, że twórcy tych oszustw, mają często świadomość nieodwracalności szkód, u stosujących się do „wyników” ich „badań”. Wstrząsająca jest świadomość bezkarności pseudonaukowców.
Recenzja czytelnicza
Rewelacyjne studium pseudonauki!
Recenzja czytelnicza
To jest książka, która otwiera oczy. Niektórym brutalnie. Autor walczy z nierzetelnością w dziedzinie, której sam jest przedstawicielem, w psychologii.
Recenzja czytelnicza
Książka, która wielu może przeszkadzać, uwierać, zmuszać do odpowiedzi na pytania, na które chętnie by nie odpowiadali – w tym leży jej wartość. Po tej lekturze już nigdy bezkrytycznie nie spojrzę na nową „rewolucyjną” teorię w psychologii i próby natychmiastowego wprowadzania jej w życie.
Recenzja czytelnicza
Książka otwiera oczy, odziera ze złudzeń i pokazuje smutną prawdę o psychologii.
Zapraszam do lektury rozmowy, którą dla Focus.pl o zdrowiu przeprowadziła ze mną red. Beata Igielska.
Beata Igielska, Focus o Zdrowiu:
Porozmawiajmy o miłości, zjawisku uniwersalnym, potężnej sile, która może wywoływać ogromne szczęście lub… smutek. Są walentynki, które bardzo w Polsce się przyjęły, a ty jesteś dobrym rozmówcą, bo onegdaj byłeś redaktorem naukowym polskiego wydania “Nowej psychologii miłości” pod redakcją Roberta Sternberga i Karin Weis. Czym z psychologicznego punktu widzenia jest miłość?
Dr Tomasz Witkowski, psycholog, pisarz, pisze o psychologii, psychoterapii, etyce, pograniczach nauki i pseudonauki. Jego “Zakazana psychologia” to próba “oczyszczenia” psychologii z hochsztaplerstwa. Pracował przez wiele lat w Instytucie Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego, spędził rok w Instytucie Psychologii w Bielefeld w Niemczech. Obecnie jest profesorem Wyższej Szkoły Kształcenia Zawodowego we Wrocławiu:
Są bardzo różne definicje miłości. O zakochaniu w jednej z koncepcji mówi się, że jest sumą adaptacyjnych błędów poznawczych (śmiech).
O, zaskakująca definicja.
Przeciętny człowiek, który uzyskał już wiek rozrodczy, ma do wyboru kilka miliardów ewentualnych partnerów, z którymi mógłby spłodzić dzieci i je wychowywać. Przy czym uważa, że dziewczyna mieszkająca w bloku obok w klatce pierwszej, jest absolutnie wyjątkowa, niepowtarzalna. I nie ma drugiej takiej na świecie, została stworzona tylko i wyłącznie dla niego. Patrząc z racjonalnego punktu widzenia, ten człowiek nie przeanalizował wszystkich dostępnych opcji ani sporej puli opcji.
Wszystkich nawet sztuczna inteligencja nie byłaby w stanie przeanalizować. Podjął więc decyzję rzutująca na całe życie – o zawarciu związku małżeńskiego i spłodzeniu dzieci. Gdyby nie te błędy poznawcze, prawdopodobnie nie bylibyśmy w stanie łączyć się w pary. Stupor decyzyjny powodowałby, że nie bylibyśmy w stanie wybrać najlepszego dla nas partnera. Rzadko kto sprawdza książeczkę zdrowia partnera/partnerki, stan zamożności itp. Wielu bardzo ważnych elementów tych decyzji nie bierzemy pod uwagę.
No ale np. miliarderzy poznają swoje dzieci z dziećmi miliarderów, dziwnym trafem zawsze niemal zakochują się w reprezentantce/reprezentancie tej grupy społecznej.
To ciekawa sprawa, w wielu różnych kulturach na świecie są małżeństwa aranżowane. Racjonalne decyzje w imieniu łączonych w pary podejmują rodzice czy swatowie.
I co jeszce ciekawsze, badania pokazują, że są to dobre małżeństwa.
Tak. W większości tych związków pojawia się etap miłości romantycznej, normalny etap zakochania, potem związek stabilizuje się, miłość się zmienia. Tak więc związek może być zaaranżowany, a miłość i tak w którymś momencie się pojawi.
Od czasu wydania książki upłynęło wiele lat. Kultura bardzo się zmieniła, jest wszechobecny internet, są media społecznościowe, a w nich panoszy się narcyzm, atrakcyjność fizyczna stała się fetyszem. Jaki to wszystko ma wpływ na miłość? W przywołanej książce mówiło się, że inaczej sklasyfikuje się miłość w kulturach kolektywistycznych nastawionych na cele altruistyczne i na przyjaźń, a inaczej w indywidualistycznych, opartych na zabawie i permisywizmie. Dziś zachodni świat zdominowała kultura indywidualistyczna.
Musimy cały czas pamiętać, że zakochanie się, miłość, romantyczne uczucia, to nic innego jak efekty ewolucji. Chodzi o to, żebyśmy się rozmnażali. Kultura natomiast, choć nie tak bezwzględnie, ale modyfikuje pewne wartości, które cenimy w innych, spostrzeganie atrakcyjności.
Tu jest ciekawe, że mężczyźni będą preferowali kobiety o zdrowo wyglądającej cerze, symetrycznej budowie ciała, a twarzy w szczególności, o odpowiednich proporcjach talii do bioder. Tak dzieje się nawet, gdy się zmienia postrzeganie ideału atrakcyjności, gdy w pewnych okresach historycznych kobiety o bardziej obfitych kształtach uważane były za bardziej atrakcyjne, a czasami to bardzo szczupłe były uważane za atrakcyjniejsze. Zawsze jednak stosunek talii do bioder pozostał stały, bo takie kobiety rodzą bez problemów. Tak więc mimo wszystko to biologia będzie dominowała w naszych wyborach. A kultura modyfikuje jedynie sfery powierzchniowe.
Zwróć, proszę uwagę, że cywilizacja zachodnia jakby trochę oderwała się od ewolucji – przestajemy się rozmnażać. Dzietność w przeciętnej rodzinie cywilizacji zachodniej jest na poziomie współczynnika 1,3, a to oznacza schyłek tej cywilizacji, ona zniknie, jeśli nie wydarzy się coś rewolucyjnego.
No ale nie tylko zachodnia cywizalacja znika. Popatrzmy na Koreę Poludniową, Japonię.
Tak, ale nadal są to wyspy niskiej dzietności w kulturach wschodnich. Zresztą my tu generalnie mówimy o jakiś 10-12 procentach populacji świata, bo cała jego reszta funkcjonuje w zupełnie innych warunkach, w kulturach nie tak indywidualistycznych. Do tego dokłada się tzw. kryzys męskości mający bardzo wyraźne biologiczne wskaźniki jak: drastyczne obniżenie poziomu testosteronu u współczesnych mężczyzn, drastyczne obniżenie liczby plemników w centymetrze sześciennym spermy. To jest spowodowane najprawdopodobniej zmianami środowiskowymi. Te zmiany dotyczą mężczyzn z kultury zachodniej. W Afryce, Azji nie obserwuje się ich.
Z jednej strony więc jest biologia, ewolucja, która nas ukształtowała, jak mamy spostrzegać partnerów, żeby w rezultacie mieć zdrowe potomstwo: włosy cera, symetria – to są wskazówki dobrych genów, które możemy dostrzec na pierwszy rzut oka. Kobiety raczej preferują mężczyzn o dużych zasobach materialnych, uroda nie jest tak bardzo ważna. Ale też wybierają mężczyzn odważnych, dzielnych, bo to też dobrze wróży przyszłemu potomstwu. Te wybory z pewnością są modyfikowane przez kryzys męskości, kulturę indywidualistyczną – to powoduje, że rozmnażanie się schodzi na dalszy plan. Z punktu widzenia ewolucji dziś związki tworzy się na podstawie nieracjonalnych wartości.
Czy dzisiejsze dzieci dobrobytu potrafią kochać romantycznie? Jakby nie patrzeć walentynki kojarzą się z miłością romantyczną, choć jest to romantyzm wielce w stylu pop. Ten neoromantyzm może wyglądać tak, że na walnetynkowej randce obydwoje zerkają w swoje smartfony. Dialog w zaniku.
Może to tak wyglądać. Natomiast faza miłości romantycznej wynika z naszej konstrukcji biologicznej. Nastolatki czy chcą czy nie, będą się zakochiwać romantycznie, nieszczęśliwie, będą nawet próbować odbierać sobie życie z powodu nieszczęśliwiej miłości. Tak więc miłość romantyczna nie zaginie. Pozostaje pytanie, w jakim stopniu kryzys męskości modyfikuje te procesy. Bo jeśli przeciętny mężczyzna w wieku 25 lat ma w tej chwili o połowę mniej testosteronu niż mężczyzna w latach 70. ubiegłego wieku, prawdopodobnie ten niski testosteron modyfikuje jego odczuwanie rzeczywistości.
Są różne rodzaje miłości, już średniowieczna scholastyka dobrze je podzieliła: eros – miłość namiętna, miłość – przyjaźń i agape, czyli miłość – troska, poświecenie. Służą różnym celom. Celem nadrzędnym, jeśli jest to związek heteroseksualny, jest potomstwo. Miłość rodzicielska jest bezwarunkowa i wymyka się klasyfikacjom.
Mówiąc o miłości, szczególnie przy okazji walentynek, zapominamy, że jest miłość rodzicielska, która jest dość mocno uwarunkowana ewolucyjnie i biologicznie. Weźmy przypadek kobiet, które zaszły w niechcianą ciążę i podpisały przed urodzeniem dziecka dokumenty adopcyjne, bo były pewne, że nie chcą tego dziecka, nic do niego nie czują, a po porodzie dzieją się sceny dantejskie.
Bo sam poród to wystrzał mieszanki hormonalnej, szczególnie oksytocyny, która jest hormonem odpowiedzialnym m.in. za przywiązanie i te kobiety nie dają sobie odebrać dziecka. Miłość rodzicielska też miewa romantyczne fazy, dające podstawę do zapewnienia potomstwu opieki przez bardzo, bardzo długi czas – wśród zwierząt jesteśmy ewenementem, jeśli idzie o czas wychowywania potomstwa. Następne po nas są orangutany – wychowują 6 – 8 lat swoje potomstwo. Tak jak my wychowują swoje dzieci, dopóki wyjdą z domu.
Interesujący jest przebieg miłości w czasie, jak się ona zmienia. Dwudziestoletnia dziewczyna może potrzebować miłości erotycznej, ale ta sama dziewczyna w wieku lat 40 może potrzebować miłości – przyjaźni. I w gruncie rzeczy jest coraz więcej teorii, że to przyjaźń jest ważna. Namiętność wygasa, przyjaźń zostaje na całe życie.
W przywołanej na początku rozmowy książce jest opisana koncepcja miłości Roberta Sternberga. Mówi o trzech elementach miłości: namiętność, intymność i zaangażowaniu. Na początku znajomości w związku dominuje namiętność, potem jest coraz więcej intymności, która jest też elementem przyjaźni. Jak już miłość się stabilizuje, pozostaje głównie zaangażowanie – to, co łączy przyjaciół.
Miłość przebiega dość podobnie w różnych związkach. Fazy trwają różnie u różnych par. Czasem wszystko odbywa się błyskawicznie i związek się rozpada, a czasami trwa do końca życia. Mikstura trzech czynników – namiętności, intymności, zaangażowania, decyduje o typie związku, z jakim mamy do czynienia – czysto erotycznym, gdzie najważniejsza jest namiętność, czy z przyjacielskim, gdzie ważna jest intymność, czy z dojrzałym, gdzie ważne jest zaangażowanie.
Czasem ludzie przestają kochać. Dla partnera/partnerki, i tu nie jest ważne czy relacja jest hetero- czy homoseksulana, może to być traumatyczne doświadczenie, koniec świata. Ba, nawet może dojść do zbrodni w afekcie. Przeważnie mordującym jest mężczyzna.
Niestety, to się zdarza. Dlatego WHO zdecydowało, żeby miłość, stan zakochania, wprowadzić na listę chorób i zaburzeń psychicznych ICD 10. To jest choroba F63.9 – klasyfikacja: Zaburzenia nawyków i popędów, nieokreślone.
Naprawdę?
No tak. Jeśli ludzie umierają z miłości, to można powiedzieć, że jest to choroba śmiertelna. Czasem umierają z własnej ręki, czasami z ręki partnera. Czasami stan zakochania czy miłości przeszkadza żyć. Trzeba więc to traktować jako zaburzenie, jeśli ktoś jest nieszczęśliwie zakochany i to prowadzi do prób samobójczych lub samobójstwa. Albo ktoś jest chorobliwie zazdrosny i to powoduje, że związek się rozpada.
A właśnie, co z tą zazdrością? Czy zawsze towarzyszy miłości? A może stopień, w jakim ludzie czują się zazdrośni, zależy także od ich osobowości?
Na pewno tak, ale są też wyraźne wzorce kulturowe, jeśli idzie o zazdrość. Cały czas żyjemy w społeczeństwie o podwójnej moralności. Tzn. łatwiej akceptujemy zdradę mężczyzny niż zdradę kobiety. Podłoże takich niepisanych norm kultowych jest dość mocno biologicznie uwarunkowane. Bo jeśli zdradzi kobieta i efektem zdrady będzie ciąża, to koszt dla mężczyzny jest nieporównywalnie większy niż jego zdrada dla partnerki. Będzie on musiał wychowywać nie swoje potomstwo, nie swoje geny, czyli de facto nie zrealizuje własnego celu reprodukcyjnego.
Jeśli zdradzi mężczyzna, dla partnerki to nie niesie wielkich konsekwencji w postaci strat ewolucyjnych, biologicznych, nie poświęca ona na tę zdradę żadnych zasobów. Może być zazdrosna, że inna kobieta odbiera jej partnera. Ten mechanizm można przenieść na poziom dziadków. Okazuje się, że jeśli analizujemy inwestycje ponoszone przez dziadków na rzecz wnuków, to ci ze strony córki poświęcają dużo chętniej i więcej zasobów, bo mają pewność, że inwestują w 25% swoich genów. Mają pewność, że dzieci ich córki są w prostej linii ich potomkami.
Na koniec taki ładny przykład. Leciwy już Miguel de Unamuno powiedział, tu nieco strawestuję: gdy widzę nogi mojej żony, nie odczuwam już nic. Ale gdy ją te nogi bolą, bolą i mnie. I to chyba dość piękna definicja miłości.
To jest miłość, gdzie zaangażowanie jest dominantą w trójkącie, o którym wspominałem wcześniej.
Czyli angażujmy się i popełniajmy błędy poznawcze. Bez nich nie byłoby nas.
Tematyką zdrowia zajmuje się od 2020 r. Laureatka kilku nagród dziennikarskich. W styczniu 2025 r. została Dziennikarzem Medycznym Roku 2024 w kategorii Internet.
„Przepędźcie guru…” na szóstym miejscu w zestawieniu Kaspra Kalinowskiego: jedenaście książek popularnonaukowych i trzy z nauką w tle na prezent pod choinkę.
Kalinowski poleca: Jedenaście książek popularnonaukowych i trzy z nauką w tle na prezent pod choinkę
Kasper Kalinowski
Dalej autor zestawienia pisze:
Jak podkreśla legenda psychologii – Roy Baumeister – „Książka, którą właśnie trzymasz w rękach, to potężny cios wymierzony w wygodne przekonania, że kultura polega na budowaniu prawdziwej wizji świata. Błędy, uprzedzenia i zniekształcenia królują niepodzielnie w myśleniu indywidualnym i zbiorowym”. Czy na pewno żyjemy w erze rozumu i oświecenia? Czy tak będą nas postrzegać kolejne generacje? Dlaczego bycie ofiarą jest współcześnie tak opłacalne? Czy mamy prawo mówić o kryzysie męskości?Czy też żyjemy w świecie wygodnych iluzji? A może, jeśli uwzględnimy wzrost liczby samobójstw i chorób psychicznych psychologia zawiodła nas wszystkich?
Aby przeczytać darmowy fragment książki, recenzje profesjonalistów, opinie czytelników, posłuchać rozmów o książce, zapoznać się z publikacjami na jej temat, kliknij na okładkę poniżej:
Miło mi poinformować, że w czerwcu 2024 r. długo wyczekiwany przez czytelników AUDIOBOOK Psychologii kłamstwatrafił do sieci dystrybucyjnej.
Kiedy mówimy „kłamstwo”, wydaje nam się, że mamy na myśli coś szczególnego, rzadkiego jak mutacja, peryferyjnego jak odstępstwo od normy, którą jest przecież prawda. Lecz, gdy uważnie przyjrzeć się temu, co nas otacza, wtedy powoli zaczniemy odkrywać, że kłamstwo ukryte pod wieloma maskami – reklama, polityka, drobne gry między ludźmi – przerasta nasze życie. Niedomówienia, niewinne mijanie się z prawdą, przemilczania – ten cały arsenał towarzyszy nam wszędzie. Badania mówią, że przeciętny człowiek kłamie dwa razy dziennie, więc pospolitość kłamstwa jest zadziwiająca. A jednak brak jest na ten temat książek, pisanych zwłaszcza z perspektywy psychologicznej.
Czym jest kłamstwo i dlaczego kłamiemy? Czy predyspozycje ku temu są wrodzone czy jest to jedna z umiejętności przystosowawczych? W jaki sposób kłamiemy i jakiego rodzaju zysk osiągamy? Czy są ludzie, którym obce jest łamanie ósmego przykazania? Czy są wiarygodne sposoby wykrycia kłamstwa?
„Psychologia kłamstwa” jest sondą, zapuszczającą się w głąb tego morza pytań i ustanawiającą podstawowy porządek. Żywo napisana i ilustrowana wieloma przykładami z życia i literatury szkicuje zarysy dziwnego i trochę przerażającego uniwersum, którego władcą jest homo mendosus, człowiek kłamiący.
Kłamstwo to temat atrakcyjny i modny. Jeśli nasze komunikowanie się z innymi ma charakter gry, jak twierdzi wielu, miejsce kłamstwa w komunikowaniu jest trwałe i konieczne. Choć, oczywiście, kłamstwem skłonniśmy gardzić, czytamy o nim chętnie. Chętnie też przeczytałem książkę Tomasza Witkowskiego o psychologii kłamstwa. Jest nie tylko ciekawie i barwnie napisana, pełna rzetelnej wiedzy i świetnych przykładów – jest także prawdziwa. Pozwala kłamców rozumieć, ale pozwala też bronić się przed nimi. Sądzę, że umożliwia nam też obronę przed naszymi kłamstwami.
prof. Jerzy Bralczyk
Psychologia kłamstwa stanowi niesamowicie ciekawą publikację dotyczącą tematu jakże rzadko poruszanego. Dla tych, którzy wolą refleksyjne ujęcie problemu, charakteryzuje kłamstwo, kłamcę i strategie kłamania. Natomiast zwolennikom praktyki pozwala kłamców zrozumieć i bronić się przed nimi, co stanowi ogromny atut tej książki. Nie tylko pozostawia czytelnika z ogromem psychologicznej, rzetelnej wiedzy, ale też ilustruje za pomocą przykładów z życia i z literatury, jak tę wiedzę wykorzystać. Polecam!
Elżbieta Jasińska
To nie jest książka dla tych, którzy chcą dowiedzieć się jak okłamywać innych. Niech nie liczą na tę książkę. Z niej przede wszystkim można dowiedzieć się jak obronić się przed kłamstwem.
Recenzja czytelnicza
Tomasz Witkowski prowadzi czytelnika przez zawiłości psychologii kłamstwa tłumacząc każdy trudniejszy aspekt w prosty sposób. A do tego robi to z humorem. Tekst naukowy poprzeplatany jest licznymi anegdotami, co uprzyjemnia czytanie. Książkę czyta się jednym tchem.
Recenzja czytelnicza
Krótko po opublikowaniu książka trafiła na listę bestsellerów „Gazety Wyborczej” i to w nie byle jakim towarzystwie!
To tytuł rozmowy, którą dla portalu Holistic.news.pl przeprowadził ze mną red. Dariusz Rostkowski. Zapraszam do lektury!
Rozwija się pop-psychologia, która w Polsce jest jakieś 70 lat za psychologią naukową, czyli nie nadąża za zmianami. To, co widzimy na polskich uczelniach, zwykle jest jakieś 50 lat do tyłu… – mówi dr Tomasz Witkowski, psycholog i pisarz, założyciel Klubu Sceptyków Polskich i autor słynnej prowokacji związanej ze środowiskiem psychologicznym. Rozmawia Dariusz Rostkowski.
Dariusz Rostkowski: Sekstus Empiryk, starożytny filozof – sceptyk, a także lekarz protestował przeciw uznaniu bez dowodu jakichkolwiek zasad w nauce. 2,5 tysiąca lat minęło, a problem jest nadal aktualny, a może nawet bardziej palący niż kiedyś. Dlaczego?
Dr Tomasz Witkowski*: Dlatego, że naczelną zasadą umysłową, którą stosujemy w życiu, jest akceptowanie twierdzeń, które są adekwatne do naszego wyobrażenia o świecie. Owszem, przetwarzamy różne informacje, ale łatwo odrzucamy te, które stoją w sprzeczności z naszą wizją świata. Natomiast chętnie przyjmujemy te, które są z nią zgodne.
Naukowcy powinni być szczególnie krytyczni.
Myślenie naukowe jest niewygodne i męczące. Zgodnie z zasadą falsyfikacji Karla Poppera, jeżeli mamy jakąś hipotezę, to myśląc naukowo, powinniśmy próbować ją obalić. Nie potwierdzić, a obalić. Tymczasem z reguły potwierdzamy własną wizję świata, szukamy informacji, które ugruntowują nasze przekonania, a ignorujemy te, które są sprzeczne i świadomie je odrzucamy. Naukowcy nie są inni.
Sekstus zwalczał wydumane teorie, których w Grecji nie brakowało.
Tak. On próbował, częściowo z powodzeniem, walczyć natłokiem różnych dziwnych pojęć filozoficznych. Sporą część tych teorii udało mu się wyczyścić, uporządkować. I to był ewidentny wkład sceptyków w myśl grecką i europejską. Przy czym sceptycy starożytni byli dość radykalni, bo mówili, że jest niezasadnym wygłaszanie jakichkolwiek twierdzeń o rzeczywistości.
To poważnie podważa sens nauki.
My współcześnie aż tak daleko nie idziemy, bo przyjmujemy arystotelesowską koncepcję, która mówi, że rzeczywistość istnieje i jest poznawalna. A prawda oznacza zgodność teorii z rzeczywistością. Nauka jest właściwie niemożliwa do uprawiania przy jakimkolwiek innym założeniu. Nowoczesne koncepcje typu postmodernizm i różne inne solipsyzmy nie umożliwiają jakiegokolwiek poznania poza subiektywnym, introspektywnym. W takiej sytuacji nie moglibyśmy badać ani materii, ani organizmów żywych, ani jakichkolwiek rzeczy, które istnieją.
Współcześnie wielu naukowcówsprzeciwia się pseudonauce – głośno mówili o tym już przedstawiciele filozofii analitycznej. A bzdurne teorie, niestety, mają się dobrze.
Sama ich liczba to też efekt statystyczny. Po prostu XX wiek to czas, w którym nastąpiło gwałtowne przyspieszenie rozwoju nauki. Już w latach 60. policzono, że przyrost wiedzy ma charakter wykładniczy, że artykułów naukowych ukazuje się dzisiaj w ciągu jednego roku więcej, niż ukazało się w historii ludzkości do XIX wieku. Czyli jeden rok przynosi więcej publikacji niż historia nauki do połowy XX wieku.
Brzmi niewyobrażalnie…
Tak, ale kiedyś nie wyobrażaliśmy sobie też całkiem innych rzeczy. Gdy byłem dzieckiem, na początku lat 70. i nauczyciel nam polecił narysować świat za 50 czy 100 lat, to myśmy szkicowali poduszkowce, hotele na orbicie, planowaliśmy wycieczki na Księżyc. Ale nikt sobie nie wyobrażał, że ludzie będą palić anteny telefonii komórkowej, że będą odrzucać szczepionki i że będą robić podobne bzdury.
Jeżeli chłopak w szkole podstawowej nie rozumiał jak działa silnik Wankla, to był niedouczony. Jak chciał to nadrobić, to biegł do kiosku, kupował „Młodego Technika” i doczytywał, o co w tym chodzi. Jednak w pewnym momencie straciliśmy możliwość śledzenia tego wszystkiego. Dzisiaj nie ma pewnie człowieka, który by rozumiał dokładnie, jak działa telefon komórkowy, wszystkie jego podzespoły.
W takiej sytuacji, kiedy następuje intensywny przyrost wiedzy, ludzie zaczynają się gubić, pojawia się postmodernizm, pojawia się Jacques Derrida z jego dekonstrukcjonizmem, który mówi, że rzeczywistości nie ma, że właściwie wszystko jest językiem, że prawda obiektywna nie istnieje. Postmoderniści doprowadzili do sytuacji, gdy każdy człowiek, który rozumie świat poprzez jakieś czary-mary, dziwne hipotezy, czakramy itp. jest równoprawnym uczestnikiem poważnej debaty. Jego dziwna wizja została poznawczo zrównana do tego samego poziomu, co koncepcje naukowców.
Jakkolwiek nonsensowne twierdzenia by się nie pojawiały, traktują je na serio…
Tak. I to spowodowało przełom. Świat, który bazując na osiągnięciach nauki szedł ku lepszemu, zaczyna nagle uciekać w różnych kierunkach. Nakłada się jeszcze na to new age, który w postmodernizmie kwitnie. Zaczynamy mówić głupoty i żądamy szacunku dla tych głupot. Żądamy, aby inni słuchali tego z uwagą, akceptowali itd. Taka jest główna przyczyna, dla której teraz pseudonauka rozkwita!
Zasłynął Pan z prowokacji, która zdemaskowała miałkość, środowiska psychologicznego. Udając nieistniejącą francuską psycholożkę Renatę Aulagnier, opublikował Pan na łamach miesięcznika „Charaktery” artykuł pt. Wiedza prosto z pola. Praca ta była w 100 procentach mistyfikacją. Ale nie wstrząsnęło to środowiskiem.
To doświadczenie przekonało mnie, że nie ma takiej głupoty, którą można wymyślić, a która już nie istnieje. Jakiś czas po tej mojej prowokacji znalazłem w Niemczech człowieka, który sprzedaje urządzenia do analizy pola morfogenetycznego. Więc ta głupota istniała już, zanim Renata Aulagnier ją wymyśliła! A ja nie ściągnąłem pomysłu stamtąd – po prostu ktoś inny to wymyślił i prawdopodobnie uwierzył!
Niebywałe…
Bzdurne teorie współcześnie powielają się w niebywałym tempie. Kiedyś ze znajomym lekarzem siedzieliśmy i zastanawialiśmy się nad zrobieniem prowokacji medycznej. I ja rzuciłem pomysł, że może wymyślmy i zacznijmy propagować dietę zależną od koloru oczu. Już chcieliśmy działać, ale tknęło mnie i zerknąłem do internetu. Okazało się, że taka teoria już istniała! Głupota, którą palnąłem tak z głowy, ma się całkiem dobrze i jest „sprzedawana” jako wiedza.
W jednej z Pana publikacji pisał Pan, że kiedyś nawet jeśli się wydarzyła jakaś katastrofa, to nikt nie wołał od razu sztabu psychologów, a teraz jeśli kogoś zaboli ręka, szybko biegnie do psychoterapeuty. Skąd ten pęd?
Dla porządku: oddzielmy dwie rzeczy: poważną psychologię – nazwijmy ją naukową, którą zajmują się profesorowie z najlepszych światowych uniwersytetów. I w opozycji do niej rozwija się pop-psychologia, która w Polsce jest jakieś 70 lat za psychologią naukową, czyli nie nadąża za zmianami. To, co widzimy na polskich uczelniach zwykle jest jakieś 50 lat do tyłu… .
Jakiś przykład?
Psychoanaliza. Jej podstawowe założenia nie zostały potwierdzone. Z tej teorii przetrwały jedynie fragmenty np. dotyczące mechanizmów obronnych, natomiast sama podstawa psychoanalizy, dynamika tych treści nieświadomych, wypartych i itd. nie ma potwierdzenia w badaniach empirycznych. Nic nie wskazuje na to, że jest prawdziwa, a jej zastosowanie może być szkodliwe. A polscy terapeuci tkwią w tej metodzie…
Są nieświadomi?
Niekoniecznie. Po prostu zarabiają. To przynosi im wymierne korzyści! Pacjentom, niestety, nie! Wielu z nich nawet zaszkodziło.
A dlaczego zwykli ludzie temu się poddają?
Jesteśmy zalewani pseudopsychologią. Wystarczy otworzyć kolorowe magazyny czy popularne strony internetowe.
Poważni psychologowie to akceptują?
Jak widać nie wszyscy. Ale sprawa nie jest prosta i należałoby zapytać: komu na tej weryfikacji pseudopsychologicznych treści zależy? Pacjenci są zbyt zajęci i nie mają nadmiaru możliwości poznawczych, pozwalających weryfikować terapeutów. Oni szukają pomocy, łapią pierwszą wyciągniętą rękę, którą zobaczą w pobliżu. Z kolei środowisko psychoterapeutów w większości nie zajmuje się sprawą, bo… to nie w ich interesie, w końcu na pacjentach zarabiają. A z drugiej strony, jeżeli zacznie się debata publiczna na temat wartości psychoterapii w ogóle, to wszyscy na tym stracą: ci, którzy są wierni osiągnięciom nauki również. Bo pacjenci pomyślą sobie: „hola, hola, coś jest nie tak tutaj wśród tych terapeutów”.
Trwają prace nad ustawą o zawodzie psychoterapeuty, uściślające kryteria, jakie należy spełniać.
Tak, a nad ustawą o zawodzie psychologa trwają już od kilkudziesięciu lat i będą trwały. Choćby dlatego, że nigdy jeszcze nawet w Polskiej Federacji Psychoterapii nie doszło do konsensusu i wypracowania wspólnego stanowiska. Terapeutom na tym nie zależy, naukowcom tym bardziej, bo z wyższością patrzą na praktyków. Natomiast tym, którzy jeszcze nie mają problemów psychicznych, też nie zależy.
W ten sposób tolerujemy tę pseudonaukę.
Tak. A pseudopsycholodzy zarabiają. Wprowadzają nowe „autorskie” metody często po to, aby tylko zatrzymać pacjenta. Dla przykładu: jeżeli kogoś „zdiagnozują” mają stałego klienta w gabinecie.
Czyli leczeni są też ludzie zdrowi?
Proszę przeanalizować dwa fakty: z jednej strony, jeśli wierzyć mediom, mamy do czynienia z bezprecedensową w historii ludzkości falą zaburzeń i chorób psychicznych, z drugiej powszechny dostęp do usług psychoterapeutów. I zestawmy te dwie liczby. Coś tu jest nie tak! Jeżeli rośnie tak gwałtownie liczba terapeutów, to dlaczego tak rośnie liczba zachorowań? Jeżeli mielibyśmy, w co drugim budynku w mieście gabinet dentystyczny, a ludziom by wypadały zęby, to należałoby się zastanowić, co ci dentyści robią?
Stanislav Andreski, brytyjski socjolog polskiego pochodzenia, mawiał, że jeżeli strażacy gaszą ogień, a ten staje się coraz większy, to należy sprawdzić, co mają w tych sikawkach, czy przypadkiem nie dolewają oliwy do ognia. Więc ja jestem przekonany, że ta rzekoma epidemia zaburzeń psychicznych, z którą mamy do czynienia, jest wykreowana przez środowiska terapeutyczne, które… chcą się wyżywić.
I wprowadzają nowe jednostki chorobowe…
Tak. Różnorodnych diagnoz jest tyle, że właściwie każdego da się sklasyfikować jako chorego. Natomiast jeżeli patrzymy na skuteczność, jest źle. Dla przykładu: metaanaliza 50 lat badań nad zapobieganiem samobójstwom i samookaleczeniom pokazała, że pojawia się wielokrotnie więcej niż kiedyś publikacji na ten temat. Natomiast efektywność metod nie wzrosła ani o ułamek procenta. I ona wynosi nieco poniżej 9 proc.
Jak w takim razie w tym „przeterapeutyzowanym” świecie nie zwariować?
Pierwsza podstawowa rzecz: unikać mediów! Badania dowiodły, że po wybuchu pandemii Covid-19 ci, którzy intensywnie śledzili media społecznościowe, mieli większe problemy psychiczne niż ci, którzy się nie angażowali. Media są opanowane przez kulturę terapeutyczną i bezrefleksyjnie nakłaniają do postawienia sobie jakiejś diagnozy. W 1952 roku, gdy ukazała się pierwsza klasyfikacja zaburzeń psychicznych – DSM 5, było w niej 106 jednostek chorobowych, obecnie – znacznie ponad 600. A w mediach jeszcze więcej, bo one rozszerzają ich zakres tak, że mamy do czynienia z naddiagnozowaniem wielu zaburzeń, ze szczególnym uwzględnieniem ADHD i depresji.
A czytając doniesienia medialne, stawiamy sobie diagnozy…
Tak. To działa jak syndrom studenta medycyny drugiego czy trzeciego roku, który – gdy głębiej poznaje swoją dziedzinę – zaczyna chorować na wszystkie możliwe choroby, o których się uczy. Zatem pierwsza zasada: nie diagnozować się zbyt szybko. A druga, jeżeli popełniliśmy ten pierwszy krok, to warto się zastanowić, czy ta diagnoza wymaga interwencji kogoś z zewnątrz. Bo nasze organizmy są bardzo odporne.
Nie wszystkie.
Zdecydowana większość. Proszę pamiętać, że my żyjemy w czasach dobrobytu i takiego bezpieczeństwa, jakiego nigdy nie mieliśmy w historii całej ludzkości, czyli ok. 300 tysięcy lat, od kiedy homo sapiens wyewoluował z człowiekowatych przodków. Przez większość tego czasu człowiek nie mógł przespać swobodnie w ciągu całego życia jednej pełnej nocy! Budził się wielokrotnie, żeby… nie zostać pożywieniem dla jakiegoś innego zwierzęcia.
Jeszcze w XIX wieku na troje dzieci, które przychodziły na świat w rodzinie, jedno umierało przed osiągnięciem dojrzałości. Kobieta gdy rodziła dziecko, to żegnała się z bliskimi, bo było bardzo duże prawdopodobieństwo śmierci przy porodzie. Nasi dziadkowie przeżyli co najmniej jedną wojnę, jeśli nie dwie plus jakąś rewolucję. Te rodziny były cały czas w niebezpieczeństwie, że nie przetrwają kolejnej zimy, bo zabraknie im pożywienia, że przyjdzie kolejny urzędnik, który zabierze najstarszego syna do wojska itd. Ten stres, któremu my podlegamy i obciążenia, które nas dotyczą, są w porównaniu z tym, co znosili nasi przodkowie po prostu niczym.
Nie potrzebujemy takiej pilnej pomocy, jak sugerują media?
Przekonanie, że potrzebujemy natychmiastowego wsparcia, jest wynikiem oddziaływania marketingu środowiska terapeutów. Warto przy okazji pomyśleć o innej perspektywie. Jeden z moich rozmówców, przytaczany w książkach – Vikram Patel, psychiatra z Indii – poświęcił się zwalczaniu chorób psychicznych w krajach rozwijających się, gdzie często jeden szpital przypada na wielki region. I on, jako praktyk powtarza, że psychicznie choruje każdy przynajmniej kilka razy w ciągu życia. Tak samo jak każdy z nas jest przeziębiony albo dotyka go inna somatyczna dolegliwość. Ale to nie znaczy, że z każdym takim problemem biegamy lekarza. Jeżeli przytrafi nam się zwykła infekcja, a objawy nie pogłębiają, to leczymy to sami.
Tak samo jest z zaburzeniami psychicznymi. A jeśli już taka sytuacja wymaga interwencji, to najprostszej, potwierdzonej badaniami, a nie skomplikowanej terapii. Patel tylko takie interwencje stosuje. Często opierają się one na rozmowie. Uczy tego prostych ludzi w Afryce, w Azji, w Ameryce Południowej. Ci ludzie z powodzeniem jego metody stosują. I okazuje się, że są równie skuteczni, a czasami nawet skuteczniejsi niż psychoterapeuci.
Kiedy mówimy „kłamstwo”, wydaje nam się, że mamy na myśli coś szczególnego, rzadkiego jak mutacja, peryferyjnego jak odstępstwo od normy, którą jest przecież prawda. Lecz, gdy uważnie przyjrzeć się temu, co nas otacza, wtedy powoli zaczniemy odkrywać, że kłamstwo ukryte pod wieloma maskami – reklama, polityka, drobne gry między ludźmi – przerasta nasze życie. Niedomówienia, niewinne mijanie się z prawdą, przemilczania – ten cały arsenał towarzyszy nam wszędzie. Badania mówią, że przeciętny człowiek kłamie dwa razy dziennie, więc pospolitość kłamstwa jest zadziwiająca. A jednak brak jest na ten temat książek, pisanych zwłaszcza z perspektywy psychologicznej.
Czym jest kłamstwo i dlaczego kłamiemy? Czy predyspozycje ku temu są wrodzone czy jest to jedna z umiejętności przystosowawczych? W jaki sposób kłamiemy i jakiego rodzaju zysk osiągamy? Czy są ludzie, którym obce jest łamanie ósmego przykazania? Czy są wiarygodne sposoby wykrycia kłamstwa?
„Psychologia kłamstwa” jest sondą, zapuszczającą się w głąb tego morza pytań i ustanawiającą podstawowy porządek. Żywo napisana i ilustrowana wieloma przykładami z życia i literatury szkicuje zarysy dziwnego i trochę przerażającego uniwersum, którego władcą jest homo mendosus, człowiek kłamiący.
Kłamstwo to temat atrakcyjny i modny. Jeśli nasze komunikowanie się z innymi ma charakter gry, jak twierdzi wielu, miejsce kłamstwa w komunikowaniu jest trwałe i konieczne. Choć, oczywiście, kłamstwem skłonniśmy gardzić, czytamy o nim chętnie. Chętnie też przeczytałem książkę Tomasza Witkowskiego o psychologii kłamstwa. Jest nie tylko ciekawie i barwnie napisana, pełna rzetelnej wiedzy i świetnych przykładów – jest także prawdziwa. Pozwala kłamców rozumieć, ale pozwala też bronić się przed nimi. Sądzę, że umożliwia nam też obronę przed naszymi kłamstwami.
prof. Jerzy Bralczyk
Psychologia kłamstwa stanowi niesamowicie ciekawą publikację dotyczącą tematu jakże rzadko poruszanego. Dla tych, którzy wolą refleksyjne ujęcie problemu, charakteryzuje kłamstwo, kłamcę i strategie kłamania. Natomiast zwolennikom praktyki pozwala kłamców zrozumieć i bronić się przed nimi, co stanowi ogromny atut tej książki. Nie tylko pozostawia czytelnika z ogromem psychologicznej, rzetelnej wiedzy, ale też ilustruje za pomocą przykładów z życia i z literatury, jak tę wiedzę wykorzystać. Polecam!
Elżbieta Jasińska
To nie jest książka dla tych, którzy chcą dowiedzieć się jak okłamywać innych. Niech nie liczą na tę książkę. Z niej przede wszystkim można dowiedzieć się jak obronić się przed kłamstwem.
Recenzja czytelnicza
Tomasz Witkowski prowadzi czytelnika przez zawiłości psychologii kłamstwa tłumacząc każdy trudniejszy aspekt w prosty sposób. A do tego robi to z humorem. Tekst naukowy poprzeplatany jest licznymi anegdotami, co uprzyjemnia czytanie. Książkę czyta się jednym tchem.
Recenzja czytelnicza
Krótko po opublikowaniu książka trafiła na listę bestsellerów „Gazety Wyborczej” i to w nie byle jakim towarzystwie!
Niezdrowe powietrze wypełniające dzisiaj mury akademii nie zostało wtłoczone przez władze, tylko przez samych naukowców, którzy na fali modnego progresywizmu i poprawności politycznej poczuli się „inkluzytorami” – od robiącego obecnie zawrotną karierę słowa „inkluzywność”.
„Nie zgadzam się z twoimi poglądami, ale po kres moich dni będę bronił twojego prawa do ich głoszenia” – tym zdaniem stosunek Woltera do wolności słowa podsumowała Evelyn Beatrice Hall, autorka jego biografii. Wydaje się, że ta zasada, bardziej niż jakakolwiek inna, przyczyniła się do rozwoju nauki, sztuki i myśli w naszej cywilizacji. Powszechnie sądzi się, że uniwersytety są miejscem, gdzie zasada ta króluje, a wolność słowa pozostaje niezagrożona. Niestety, są to tylko pozory.
Przekonali się o tym prof. Jan Grabowski, redaktor tomu prac historycznych Dalej jest noc, i autorka jednego z rozdziałów tego tomu prof. Barbara Engelking, których w 2021 roku pozwała Filomena Leszczyńska, ponieważ według niej, przedstawili w książce jej stryja – sołtysa wsi Malinowo w powiecie Bielsk Podlaski –w niekorzystnym świetle. Sąd pierwszej instancji orzekł, że naukowcy mają przeprosić za nieścisłość zawartą w Dalej jest noc. Był to jednocześnie pierwszy wyrok ingerujący w wyniki badań naukowych nad przebiegiem zagłady Żydów na ziemiach polskich okupowanych podczas II wojny światowej. Wyrok ten wzbudził wiele emocji, bo postawił nas przed wieloma ważnymi pytaniami, wśród których jedno wybrzmiało szczególnie wyraźnie: Czy sędziowie mają prawo interweniować w ustalanie faktów historycznych? Sąd apelacyjny nie uznał tego prawa stwierdzając w uzasadnieniu oddalenia powództwa Filomeny Leszczyńskiej: „Ingerencja w badania naukowe nie jest zadaniem dla sądów” tym samym przywracając na forum akademickie debatę nad wynikami badań.
Nie na długo jednak. Dwa lata później, w związku z obchodami 80. rocznicy powstania w getcie warszawskim, prof. Engelking udzieliła wywiadu telewizyjnego przywołując w nim wyniki prowadzonych od lat badań naukowych. Tym razem nie spodobało się to samemu ministrowi nauki i edukacji, Przemysławowi Czarnkowi, który publicznie zadeklarował, że: „Nie [będzie] finansował na większą skalę instytutu, który utrzymuje ludzi, którzy obrażają Polaków”. Zapachniało rządami totalitarnymi, więc środowiska akademickie zaprotestowały przeciwko łamaniu zagwarantowanej w art. 73 Konstytucji RP wolności badań naukowych.
Opisane przypadki pokazują jedynie to, że swobodę wypowiedzi naukowca relacjonującego wyniki swoich badań mogą zakwestionować osoby spoza akademii. Jeszcze do niedawna w społeczności naukowej panował zwyczaj kwestionowania wyników badań za pośrednictwem dyskusji akademickiej, którą często toczyli na łamach specjalistycznych czasopism. Zdarzało się, że prowokowała do przeprowadzenia kolejnych badań rozstrzygających. Zwyczaje te oczywiście dotyczyły tej części świata, gdzie panowały demokracja i wolność słowa. W krajach objętych totalitaryzmem wyniki badań i wnioski musiały zgadzać się z obowiązującą linią polityczną.
To tytuł wykładu, który wygłoszę 18 listopada w Warszawie na zaproszenie Polskiego Stowarzyszenia Poligraferów podczas konferencji:
BADANIA POLIGRAFICZNE W POLSCE – WCZORAJ I DZIŚ. PRZESZŁOŚĆ, TERAŹNIEJSZOŚĆ, PRZYSZŁOŚĆ DETEKCJI KŁAMSTWA Konferencja z okazji 10-lecia działalności Polskiego Stowarzyszenia Poligraferów Warszawa 18 listopada 2023 roku Szkoła Główna Handlowa w Warszawie
Wszystkich zainteresowanych zapraszam do zapoznania się z PROGRAMEM oraz ze szczegółami dotyczącymi uczestnictwa REJESTRACJA.
Takim tytułem redakcja Plus Minus Rzeczpospolita opatrzyła mój najnowszy artykuł poświęcony najnowszym odkryciom w zakresie inżynierii pamięci. Zapraszam do lektury!
Ryc: Mirosław Owczarek
Badania przynoszą nadzieję na opracowanie zupełnie nowej i prostej metody osłabiania wspomnień. To dobra wiadomość szczególnie dla ofiar stresu pourazowego. Inżynieria pamięci może mieć jednak także swoją ciemną stronę.
W kwietniu ubiegłego roku, tuż przed rocznicą katastrofy smoleńskiej podjęto decyzję o jej uczczeniu między innymi włączeniem syren w miastach całej Polski. Decyzji tej sprzeciwiła się część samorządowców twierdząc, że może to negatywnie wpłynąć na obywateli Ukrainy przebywających na terenie naszego kraju. Dla wielu z nich wycie syren wywołuje wspomnienia wojennej traumy. W rezultacie samorządy niektórych miast zrezygnowały z tego elementu obchodów rocznicy.
To dobry przykład tego, jak charakterystyczne dźwięki, obrazy a nawet zapachy mogą wywołać przykre i niepożądane wspomnienia, szczególnie u tych ludzi, którzy stali się ofiarami syndromu stresu pourazowego (PTSD, z ang. posttraumatic stress disorder). Jego leczenie jest dość trudne i rzadko prowadzi do całkowitej poprawy jakości życia zwłaszcza u ofiar traum wojennych. Dzieje się tak dlatego, że na to co dzieje się w naszej pamięci mamy stosunkowo niewielki wpływ.
Wspomnienia zaklęte w pamięci
Po tym, kiedy w naszym mózgu powstaje ślad pamięciowy włączają się procesy zapewniające jego utrwalenie i stabilizację. Pierwsza konsolidacja synaptyczna zachodzi na małą skalę w połączeniach synaptycznych i obwodach nerwowych w ciągu pierwszych kilku godzin po wydarzeniu. Drugim procesem jest konsolidacja systemów, zachodząca na znacznie większą skalę w mózgu, uniezależniająca wspomnienia od hipokampa i zajmuje okres od kilku tygodni do wielu lat. Trzecim procesem jest rekonsolidacja, która polega na dodatkowej aktywacji skonsolidowanego śladu pamięciowego. Sprawia ona, że wspomnienia są bardziej plastyczne i żywe. Procesy konsolidacji przebiegają w znacznej mierze podczas snu, w jego wolno-falowej fazie. To właśnie wtedy, niezależnie od naszej woli, mózg utrwala i osłabia pewne wspomnienia, również te najgorsze, które zamieniają życie niektórych ludzi w koszmar.
Taki tytuł nosił panel dyskusyjny, którego miałem zaszczyt być uczestnikiem, a który odbył się w ramach tegorocznych Dni Ateizmu organizowanych przez Ateistyczną Fundację im. Kazimierza Łyszczyńskiego. W panelu uczestniczyła również prof. Ewa Bartnik i Sami Ablullah, a jego moderatorem był prof. Konrad Talmont-Kamiński. Wśród wielu znamienitych gości Dni Ateizmu znalazł się również prof. Richard Dawkins.
Moje przemyślenia, które starałem się przekazać podczas panelu zawarłem poniżej w formie krótkiego eseju napisanego dla tych, którzy nie mogli uczestniczyć w wydarzeniu. Zapraszam do lektury!
Nauka na krawędzi
Postmodernizm przyniósł ulgę wszystkim pogubionym, a przede wszystkim tym, którzy nie potrafią zmusić się do obciążenia swoich umysłów dodatkowym wysiłkiem niezbędnym do zrozumienia coraz trudniejszej nauki.
Dzisiaj trudno sobie wyobrazić, że autor tych słów zaledwie pół wieku temu codziennie z mozołem pokonywał swoją drogę do szkoły dźwigając na plecach tornister wypełniony książkami, kredkami i marzeniami. Te marzenia skwapliwie rozbudzali i pielęgnowali w nim nauczyciele. „Dzieci, narysujcie świat w dwutysięcznym roku” – brzmiało jedno z poleceń nauczycielki plastyki, a dzieci pilnie zapełniały arkusze białego papieru rakietami, które miały unosić nas na kosmiczne wycieczki, umieszonymi na orbitach hotelami, z których podziwiać można było panoramę drogi mlecznej, poduszkowcami, które zastąpiły nieporęczne samochody, ponaddźwiękowymi samolotami, szklanymi domami. Wyobraźnię jeszcze bardziej podsycały takie polecenia, jak „świat za sto lat”. Był on niezmiennie na wskroś nowoczesny, przepełniony powszechnie dostępnymi wynalazkami i technologiami, syty, zdrowy i czysty.
Tymczasem mijały lata…
Pół wieku później
By jednak rzecz całą uprościć, wyobraźmy sobie, że ktoś owe dzieci uśpił na pół wieku, podobnie jak bohatera filmu „Śpioch” Woody Allena. Cóż zobaczyły po otwarciu oczu? Ich kraj stał się światową potęgą egzorcyzmów a prawie połowa jego obywateli nie sięga przez cały rok ani razu po książkę. Przerażeni tajemniczą i groźną technologią 5G mieszkańcy miast podpalają i niszczą bogu ducha winne maszty telefonii komórkowej. Atakują punkty szczepień, a niektórzy z nich głosują nad wyrokiem śmierci dla urzędującego Ministra Zdrowia.
Na oficjalnych listach rządowych znajdują się takie zawody, jak wróżbita czy jasnowidz. Pojawiają się oni zresztą w sądach jako biegli, zatrudniają ich politycy i ekonomiści aby lepiej przewidzieć przyszłość. Na ulicach ani śladu poduszkowców, nawet niewiele pojazdów elektrycznych, po prostu trochę nowocześniejsze w kształtach pojazdy, które znały zasypiając. Pojazdy te w ogromnej liczbie godzinami korkują ulice miast. Ponaddźwiękowe Concordy dawno już przestały latać. Wycieczki w kosmos nie tylko okazały się mrzonką, na świecie zarzucono nawet jego intensywną eksplorację. Zresztą, świat wcale nie wygląda dużo lepiej niż ich kraj. Irracjonalizm rozlał się po nim bez przeszkód. Co poszło nie tak? Dlaczego marzenia okazały się mrzonkami?
Jedna z odpowiedzi tkwi w przyroście wiedzy, której ciekawą analizę przeprowadził architekt i futurolog Richard Buckminster Fuller. Swoje obliczenia odniósł do okresu 200 tysięcy lat ewolucji gatunku Homo sapiens. Przyjął, że w ciągu pierwszych 198 tysięcy lat ludzkość zgromadziła pewną sumę wiedzy. Jej podwojenie zajęło już tylko niecałe 1500 lat. Ta podwojona suma wiedzy została ponownie zdublowana już tylko w ciągu 500 lat. Pomiędzy rokiem 1900 a 1950 ponownie ją pomnożyliśmy razy dwa. W pewnym momencie przyrost wiedzy nabrał charakteru wykładniczego. Na kolejną taką operację potrzebowaliśmy 20 lat, następnie już tylko 10, potem ośmiu, aby około 2017 r. dojść do 13 miesięcy. Dzisiaj suma wiedzy jest podwajana co około 12 godzin, a tempo systematycznie się zwiększa. Być może, kiedy te słowa ukażą się w druku, będzie się podwajała kilka razy na dzień.
Przeciętny chłopak sprzed pół wieku wstydziłby się przyznać, że nie wie jak działa silnik Wankla, albo laser. Jeśli z czymś nie nadążał, to biegł do kiosku po „Młodego Technika”, żeby nie być gorszym od innych. Ludzie śledzili rozwój nauki, dyskutowali wynalazki, nowe technologie i zdawało im się wówczas, że rozumienie najważniejszych zmian jest w ich mocy. Ale krzywa przyrostu wiedzy już wtedy przekraczała to charakterystyczne dla wzrostu wykładniczego przegięcie, aby piąć się do góry zbliżając się niebezpiecznie do asymptoty. Specjalizacja w nauce osiągnęła taki poziom, że nie tylko zwykli pasjonaci nauki przestali ją rozumieć, lecz nawet przedstawiciele tej samej dziedziny. Taki przyrost wiedzy musiał wywołać poczucie przytłoczenia, zagubienia i wytworzył stan swoistej anomii. Lecz nie był główną przyczyną katastrofy.
Pochód zbuntowanej załogi pod czarną flagą anarchii
Na tle tego chaosu pojawili się trzej jeźdźcy Apokalipsy. I nie mam tutaj na myśli nazywanych tym mianem słynnych na świecie ateistów, lecz Michaela Foucault, Rolanda Barthesa i Jacquesa Derridę – ojców założycieli kierunku filozoficznego nazwanego postmodernizmem. To oni po raz pierwszy w historii na tak ogromną skalę podważyli obowiązujące przez prawie dwa i pół tysiąca lat fundamenty nauki – Arystotelesowską klasyczną koncepcję prawdy, opartą na przekonaniu, że rzeczywistość istnieje i jest poznawalna, a podstawowe prawa logi pozwalają na stworzenie adekwatnego jej opisu.
To oni, korzystając z atmosfery zagubienia, anomii i chaosu, przekonali wielu sobie współczesnych, że rzeczywistość ma charakter płynny, a wszelkie idee nie są wynikiem poznawania obiektywnej rzeczywistości, lecz są konstruktami społecznymi. Ta myśl przyniosła ulgę wszystkim pogubionym, a przede wszystkim tym, którzy nie potrafili zmusić się do obciążenia swoich umysłów dodatkowym wysiłkiem niezbędnym do zrozumienia coraz trudniejszej nauki.
Pochód tej „zbuntowanej załogi pod czarną flagą anarchii”, jak określał to jeden z najwybitniejszych uczonych XX-XXI wieku – Edward O. Wilson, nie tylko doprowadził do odrzucenia i zanegowania dorobku nauki i filozofii racjonalnej. Zrównał jednym pociągnięciem wszystkie zasady moralne i różne kultury, idee wartościowe i pożyteczne z pokrętnymi i niejasnymi. Teraz już nie trzeba było próbować zrozumieć jakąś koncepcję naukową, wystarczyło obdarzyć ją mianem konstruktu społecznego i przeciwstawić dowolnej innej. Oberwało się nawet religii. Kiedyś w starych dobrych czasach przedstawiciele religijnego poglądu świata mieli tylko jeden problem – jak przekonać innych, że to o czym mówią stanowi obiektywną rzeczywistość. Teraz ich system wierzeń stał się tylko jednym z wielu równie wątłych konstruktów społecznych, porównywalnych z innymi.
Postmodernizm stworzył swoisty epistemologiczny zamęt przysparzając konfliktów i zmieniając ich oblicze. Już nie trzeba było odwoływać się do logiki i twardych argumentów, aby przekonać adwersarza do swoich poglądów. Wystarczyło wykazać, że jego twierdzenia są konstruktami społecznymi, a jako takie są zastępowalne innymi. Twarda, oparta na empirycznych danych, koncepcja mogła zostać zestawiona z dowolną intelektualną fantazją. Mnogość sprzecznych poglądów stała się normą i zaczęła wymagać dla siebie tolerancji. Nic dziwnego zatem, że postmodernizm wkroczył również do edukacji.
Szkoła w służbie postprawdy
Szkoły musiały się zmierzyć (i nadal się mierzą) z wyzwaniem jakim stał się wymóg akceptacji i tolerancji najbardziej niedorzecznych poglądów. Dzisiaj, znaczną część tego czasu, którą nauczyciele sprzed pół wieku poświęcali na rozbudzanie w nas marzeń, szkoły przeznaczają na kształcenie wśród uczniów umiejętności powstrzymania naturalnego sprzeciwu wywoływanego usłyszanymi kłamstwami (a właściwie postprawdami) i wszelkiej maści bzdurami. Dodatkowo podwyższają i wzmacniają samoocenę osób takie brednie wypowiadających. Dzisiaj dzieciak, który jest kompletnym ignorantem, nie musi biec do kiosku po „Młodego technika” i dokształcać się po kryjomu. Wystarczy, że zażąda szacunku dla swojej ignorancji, a jeśli jej nie otrzyma, ucieknie się do roli dyskryminowanej ofiary. Nagle, ten skomplikowany świat nauki i techniki sprzed pół wieku stał się dużo prostszy, a probierzem poglądów stała się polityczna poprawność, nie zgodność z rzeczywistością.
Skutecznie pozbyliśmy się również szacunku dla autorytetów. W czasach obowiązywania przekonania o istnieniu obiektywnej rzeczywistości, ktoś, kto napisał i opublikował artykuł, książkę, rozprawę w swojej dziedzinie, często zyskiwał respekt i uznanie, bo sprawdzianem jego wysiłku umysłowego i tez, które stawiał była owa rzeczywistość. Powoli, latami wchodził na wyższe szczeble wykształcenia i zdobywał szacunek innych, a jego pozycja była o tyle realna, że zawsze, w każdym momencie jego życia wyznaczała ją obiektywna rzeczywistość. Jeśli bredził, koledzy, recenzenci i wydawcy nie dopuszczali go do głosu. Dzisiaj dowolna niedorzeczność żąda dla siebie szacunku i tolerancji, a jakkolwiek zdobyty autorytet jest kwestionowany, bo przecież jest wyłącznie autorytetem odnoszonym do konstruktu społecznego, w ramach którego został zbudowany. Tak więc, autorytet profesora fizyki wypowiadającego się na temat elektrowni jądrowej jest dzisiaj tyleż samo wart, co ten wygłaszany przez studenta polonistyki i aktywisty klimatycznego. Opinia lekarza lub biologa na temat płci biologicznej jest niestosowna, bo przecież płeć jest konstruktem społecznym, o czym wiedzą już dzieci w szkołach podstawowych.
Rzeczywistość jest przewrotna. Co prawda między Księżycem a Ziemią nie kursują regularne promy kosmiczne, jak się spodziewaliśmy, ale każdy z nas ma w dzień i w nocy pod ręką urządzenie o mocy obliczeniowej niewyobrażalnie przewyższające jednostki odpowiedzialne za powodzenie misji Apollo 11. AGC, bo tak nazwano komputer stworzony na potrzeby tej ekspedycji, posiadał 74 kB pamięci stałej i 4kB operacyjnej. Nasz przeciętny smartfon ma co najmniej tysiąc razy więcej RAM od 4 do 6 GB. Rzecz w tym, że wykorzystujemy go niezwykle często do ośmieszania autorytetów w dyskusjach toczonych w mediach społecznościowych, przekazywania sobie przepisów na cudowne terapie, treści anty-szczepionkowych, lub po prostu do strzelania w wirtualne postaci w wirtualnym świecie. Czy da się zawrócić z tej drogi?
Gotowanie żaby
Większość naukowców jest dobrej myśli, ale wielu z nich nie zauważa, jak powoli w roli opiniotwórczych autorytetów zastępują ich celebryci. Coraz częściej studenci, pod sztandarem poprawności politycznej i tolerancji wywierają presję decydując o czym wolno im mówić podczas wykładów. Komitety przyznające granty niepostrzeżenie kierują niektórymi nurtami badawczymi finansując te pożądane i odmawiając środków na badania mogące odkryć prawdy niewygodne, a czasopisma odrzucają wyniki takich badań, jeśli mimo wszystko zostały przeprowadzone. Przypomina to do złudzenia chiński przepis na gotowanie żaby, który mówi, że aby ugotować żabę nie należy wrzucać jej do wrzątku, bo natychmiast wyskoczy. Sposobem na to jest włożenie jej do garnka z zimną wodą i powolne podgrzewanie. W ten sposób żaba nie dostrzegając stopniowych zmian temperatury, nie wykonuje żadnych gwałtownych ruchów, aż w pewnym momencie jest już za późno. Pytanie, czy osiągnęliśmy już moment, kiedy nie da się już wyskoczyć z wrzątku, pozostaje otwarte.
Wspomniany wcześniej Edward O. Wilson zwany przez niektórych „współczesnym Darwinem” nazwał postmodernizm „intelektualną czkawką Zachodu” i wierzył, że podobnie, jak czkawka ma charakter przejściowy. Problem w tym, że to już nie jest dolegliwość wyłącznie Zachodu. Dzisiaj czkawka wstrząsa całym światem. Przejdzie? Czy zamieni się w torsje?
Prof. Richard Dawkins i autor tekstu podczas Dni Ateizmu 2023
Miło mi poinformować, że na zaproszenie organizatorów wraz z Prof. Ewą Bartnik, Sanalem Edamaruku i Sami Abdallahem również wystąpię w programie pierwszego panelu zatytułowanym: Nauka jako źródło wiedzy vs. poglądy nienaukowe, pseudonaukowe, paranaukowe, religijne.
Zapraszam serdecznie w imieniu organizatorów i własnym!
WSTĘPNY PROGRAM KONFERENCJI „ NAUKA – NIE UROJENIA”*
11.30 Panel I: Nauka jako źródło wiedzy vs. poglądy nienaukowe, pseudonaukowe, paranaukowe, religijne: Prof. Ewa Bartnik, Dr Tomasz Witkowski, Sanal Edamaruku, Sami Abdallah
12.30 Dyskusja
12.50 Łukasz Polowczyk wiersze z tomiku „Sąd Ostateczny na wynos”
13.00 Gra Dan Barker
13.30 Richard Dawkins podpisuje książki
14.00 Przerwa obiadowa
15.30 Panel: Etyka, bioetyka vs. religijne nakazy i zakazy – Prof. Jan Hartman, Dan Barker, dr Joanna Różyńska, Prof. Stanisław Obirek
16.30 Dyskusja
17.00 Panel: Edukacja – nie indoktrynacja! – Rafał Betlejewski, Shirajum Erin, Christian Kobluk, (+1). Moderator: Maciej Podgórski
18.00 Dyskusja
18.30 Koniec 1-szego dnia
Sobota, 01.04.
08.30 Rejestracja
9.00 Emancypacyjna rola nauki vs. ideologie i instytucje ograniczające wolności i prawa człowieka
Panel I: Prawa osób LGBT – Anna Zawadzka, Kuba Gawron, Jimmy Bangash, (+1)
Panel II: Prawa kobiet- Annie Laurie Gaylor (online), Maryam Namazie (on line), Marta Lempart, Nada Peratovic,
Panel III: Prawa ateistów: Dr hab. Paweł Borecki, Mohamed Hisham, Michael Nugent. Moderuje: Anna Dryjańska
10.30 Dyskusja
11.00 Przerwa kawowa
11.30 Wolność sztuki – do potwierdzenia
11.45 Panel IV: Autorzy i wydawcy promujący światopogląd oparty na wiedzy naukowej – Prof. Krzysztof Dołowy, David Rand, Piotr Szwajcer, Stanisław Pisarek, dr Anjuli Pandavar
13.00 Przerwa obiadowa
14.15 Rafał Betlejewski
14.30 10-lecie Fundacji im. Kazimierza Łyszczyńskiego
15.00 Ogłoszenie wyników konkursu na Ateistę/Ateistkę Roku i Nagrody Specjalnej 2023
15.10 Wywiad z Richardem Dawkinsem
16.00 Dyskusja
16.30 Panel V: Proces odchodzenia od religii. Humaniśći, ateiści na rzecz społeczeństwa otwartego i światopoglądu opartego na wiedzy naukowej: Tonoy Emroz, Hugo Estrella, Urtė Žukauskaitė-Zabukė, Piotr Szumlewicz.
17.30 Dyskusja
17.50 Zamknięcie konferencji KLF, WOR
Ze względu na wysokie koszty tego wydarzenia rejestracja jest płatna. Link do formularza rejestracyjnego poniżej:
To tytuł mojego artykułu, który ukazał się w najnowszym numerze Plus Minus Rzeczpospolita (Publikacja: 30.12.2022). Starałem się pokazać w nim podstawowe błędy poznawcze, jakie leżą u podłoża poglądów obrońców życia za wszelką cenę, przeciwników prawa do śmierci na własnych warunkach i tych, którzy mienią się przedstawicielami „cywilizacji życia”. Zapraszam do lektury!
Ryc: Mirosław Owczarek
Czy powszechne deklarowanie chęci obrony życia jest dowodem, że faktycznie go bronimy?
W niedzielę, 8 czerwca 2014 roku Johann Westhauser, 52-letni naukowiec z Karlsruhe Technology Institute został zraniony w głowę przez spadającą skałę w najgłębszej jaskini Niemiec. Wypadek miał miejsce na głębokości 950 metrów i 6,5 km od wejścia do jaskini. Natychmiast przystąpiono do akcji ratunkowej spodziewając się zakończyć ja do środy. Niestety, fakt, że Westhauser został poważnie zraniony i trudny układ korytarzy jaskini ze 180 metrowym pionowym szybem i zaciskami spowodowały, że akcja ratunkowa trwała znacznie dłużej. Ostatecznie rannego naukowca wydostano z jaskini dwunastego dnia po wypadku i przetransportowano do szpitala w Murnau w Bawarii.
Podczas konferencji prasowej, zorganizowanej w Berchtesgaden po zakończeniu akcji, Norbert Heiland z bawarskich służb ratunkowych stwierdził, że otworzyła ona „nowy rozdział w historii alpinizmu”. Wcześniej uważano przeprowadzenie akcji ratunkowej na głębokości tysiąca metrów za niemożliwą. Lider szwajcarskiego zespołu ratowniczego, Andy Scheurer stwierdził, że w trakcie realizacji misji ratunkowej, grupy ratownicze z różnych krajów “stworzyły jedną wielką rodzinę”, zaś przedstawiciel Austrii wyznał, że „nawet najtwardsi chłopcy mieli łzy w oczach”, kiedy zespół ratunkowy wyłonił się na światło dzienne. W operacji zaangażowanych było w sumie 728 osób z pięciu krajów. Jej koszt wyniósł kilka milionów euro.
Życie, które nie ma ceny
Podobne relacje przepełniają nas podziwem dla niosących bezwarunkową pomoc i napełniają dumą z faktu przynależności do gatunku ludzkiego i do cywilizacji, która za najwyższą wartość przyjęła ludzkie życie. Życie, które nie ma ceny.
Ta wartość stawiana jest ponad wszystkie w wielu stworzonych przez nas kodeksach honorowych, w przysięgach lekarskich i ratowniczych, za jej obronę przyznajemy odznaczenia, tych, którzy są jej wierni traktujemy jak bohaterów, piszemy o nich książki i kręcimy filmy. Przekonanie człowieka o tym, że jeśli jego życie znajdzie się w niebezpieczeństwie, będzie równie cenne dla innych, buduje w nim morale – żołnierza, górnika, ratownika, marynarza, alpinisty a nawet zwykłego turysty udającego się w góry.
Z tego głębokiego szacunku dla życia wyrasta również niezgoda na szafowanie nim. Uwidacznia się szczególnie intensywnie w sytuacjach, kiedy ktoś sam decyduje się zakończyć je przedwcześnie. Pojawianie się wśród nas samobójców i statystyki wskazujące na rosnącą ich liczbę traktujemy jako cywilizacyjną porażkę. Podobną niechęć budzą postulaty dotyczące legalizacji samobójstwa wspomaganego czy eutanazji. Z protestu przeciwko tym postulatom wyrosło nawet określenie „cywilizacja życia” i przeciwstawiana jej „cywilizacja śmierci”.
Czy jednak powszechne deklarowanie obrony życia, tak wszechobecne w naszej rzeczywistości i tak często potwierdzane spektakularnymi wydarzeniami, jest dowodem tego, że rzeczywiście stworzyliśmy cywilizację życia?
To tytuł mojego artykułu, który ukazał się w najnowszym numerze Plus Minus Rzeczpospolita (Publikacja: 7.10.2022). Impulsem do napisania tego eseju była rosnąca z roku na rok irytacja w obliczu medialnego zalewu bzdur dotyczącego genetycznego dziedziczenia traumy. Niestety, te nonsensy są również rozpowszechniane przez pracowników wyższych uczelni, również profesorów. Zapraszam do lektury!
Foto: Mirosław Owczarek
Czy w świetle najnowszych badań powinniśmy zrewidować koncepcję Darwina i uznać, że rzesze naukowców przeoczyły fakt dziedziczenia cech nabytych?
Niezwykle rzadko badania pilotażowe przeprowadzone z udziałem bardzo małej grupy ludzi wywołują wielką sensację. A tak właśnie się stało w przypadku tegorocznej publikacji wyników uzyskanych przez zespół specjalistów z USA i Rwandy. W badaniu wykorzystano próbki genetyczne pobrane od zaledwie 33 matek (z czego 13 stanowiło grupę kontrolną) oraz 26 ich dzieci (z których 10 znalazło się w grupie kontrolnej). Niezwykłe było to, że 20 spośród badanych kobiet, należących do mniejszości etnicznej Tutsi, będąc w ciąży widziało makabryczne sceny ludobójstwa dokonywanego w Rwandzie podczas czystek etnicznych. Pozostałe 13 pań zaliczonych do grupy kontrolnej również reprezentowało Tutsi i także spodziewało się dziecka, ale w czasie pogromów przebywały one poza krajem.
Badaczy interesowały zmiany w materiale genetycznym wywołane czynnikami środowiskowymi, a w szczególności tzw. metylacja DNA. W największym skrócie jest to proces hamowania aktywności genów przez związki chemiczne, który polega na uniemożliwieniu odczytania informacji zawartej w genie i wytworzenia na jej podstawie danego białka. Metylacja DNA jest więc procesem, w którym wyłączane jest działanie niektórych genów, choć sama informacja w nich zakodowana pozostaje niezmieniona.
W omawianym badaniu w DNA matek zidentyfikowano 24 zmetylowane regiony, a u ich dzieci 16 takich miejsc. Jednak najbardziej uderzające było to, że trzy z tych obszarów (w tym dwa mające związek z funkcjonowaniem mózgu) zostały zmetylowane u potomstwa, które pozostawało w macicach kobiet narażonych na ludobójstwo. Natomiast u matek przebywających poza Rwandą te samy fragmenty DNA pozostały niezmienione
Powrót Lamarcka?
Po publikacji tych wyników świat mediów dosłownie zalały informacje, że doświadczenie ludobójstwa modyfikuje DNA, a trauma z tym związana jest dziedziczna. Zatem indywidualne doświadczenie może być przekazywane kolejnym pokoleniom.
Podobna rzecz wydarzyła się w 2014 r., kiedy świat ekscytował się doniesieniami z badań nad samcami myszy, opublikowanymi w 2014 r. przez zespół Briana Diasa i Kerry Resslera z Emory University w Atlancie. Wykazali oni, że gryzonie traktowane prądem i zapachem kwiatów wiśni (acetofenonem), spłodziły potomstwo wrażliwsze na tę właśnie woń (miało więcej receptorów rozpoznających acetofenon). Ta podwyższona wrażliwość utrzymywała się jeszcze w pokoleniu wnuków samców poddanych eksperymentowi, po czym zanikała.