Po pierwsze nie szkodzić – jedna z najbardziej bezwarunkowo akceptowanych zasad, jakie podziela ludzkość, przynajmniej w obszarze interwencji zdrowotnych. Studentom medycyny wbija się tę maksymę do głów od pierwszych zajęć.
Każdy artykuł ukazujący się w portalu Science-Based Medicine jest recenzowany przez 2 niezależnych naukowców i akceptowany przez redaktora naczelnego. Jakiś czas temu taki artykuł mojego autorstwa poświęcony etyce psychoterapii opartej na dowodach został oceniony jako wart opublikowania w tym portalu. Nie wzbudził jednak ani zainteresowania polskich psychoterapeutów, ani jakiejkolwiek dyskusji. Czytelnikom pozostawiam odpowiedź na pytanie: dlaczego? Postanowiłem przypomnieć go z okazji toczących się w mediach społecznościowych „dyskusji” poświęconej psychoterapii. Wyniki badań, na których opierało się moje rozumowanie nie straciły do dzisiaj na aktualności. Zapraszam do lektury!
Po pierwsze nie szkodzić – jedna z najbardziej bezwarunkowo akceptowanych zasad, jakie podziela ludzkość, przynajmniej w obszarze interwencji zdrowotnych. Studentom medycyny wbija się tę maksymę do głów od pierwszych zajęć. Jest tak wszechobecna, że przyjęło się ją traktować jako część przysięgi Hipokratesa, choć nigdy nią nie była, a i jego autorstwo bywa dość stanowczo poddawane w wątpliwość.[1]
Kiedy zastanowić się nad nią głębiej, okazuje się być nie tylko nieludzko trudną do realizacji ale i w pewien sposób okrutną. Oto lekarz, psychoterapeuta, fizjoterapeuta czy ratownik medyczny stają przed cierpiącą osobą wymagającą pomocy, czasami natychmiastowej i zanim jej udzielą muszą wziąć pod uwagę wszelkie okoliczności, uwzględnić całą swoją wiedzę aby mieć całkowitą pewność, że nie zaszkodzą. A jeśli się zawahają? Jeśli nie mają całkowitej pewności? Czy powinni powstrzymać się od działania? Zasada mówi twardo – tak. Nieczynienie szkody ma pierwszeństwo przed czynieniem czegoś, co może przynieść pomoc, ale co niesie ze sobą zbyt duże ryzyko szkody. Czasem więc w zgodzie z zasadą primum non nocere powinniśmy powstrzymać się od udzielenia pomocy cierpiącemu człowiekowi. W myśl tej zasady niedziałanie jest lepsze od działania pochopnego, niepewnego.
A jednak, kiedy przyjrzeć się praktykom medycznym okazuje się, że w miejsce tej naczelnej zasady wkracza inna, przeciwna do niej – melius anceps remedium quam nullum – lepsze niepewne lekarstwo niż żadne. Niosący pomoc wolą zrobić cokolwiek niż nic. A nuż przyniesie to ulgę w cierpieniu? Motywy, które kierują ludźmi skłaniającymi się do tej drugiej zasady bywają różne. Mogą próbować coś zrobić inspirowani czystym współczuciem lub presją ze strony pacjenta. Może popychać ich do tego nacisk otoczenia, żądania rodziny chorego lub nawet przełożonych. Czasami napędza ich awersja do bezradności, którą odczuwają powstrzymując się od działania lub potrzeba potwierdzenia własnych kompetencji i poczucia własnej, zawodowej wartości. Nierzadko też stoją za tym pobudki ekonomiczne – wszak pacjenci chętniej wracają do lekarza, terapeuty, który zrobił cokolwiek, przepisał jakikolwiek lek, zastosował jakąkolwiek interwencję, niż do takiego, który rozłożył ręce twierdząc, że w tej sytuacji nie ma pewnej, sprawdzonej metody i on w myśl zasady primum non nocere, nie może się podjąć leczenia.
Więcej na ten temat w artykule mojego autorstwa:
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
To tytuł artykułu, który ukazał się dwa lata temu w RZECZPOSPOLITA PLUS MINUS. Napisałem go podstawie doświadczeń zebranych podczas pracy nad książką Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach. Artykuł nie tylko nie stracił na aktualności, w czasach butnych zapewnień o skuteczności psychoterapii i pustych oskarżeń pod adresem krytyków, ukazuje dziury w wiedzy na podstawie której owe zapewnienia i oskarżenia są formułowane. Zapraszam do lektury!
Od lat spotykam ludzi, którzy psychoterapeutom przypisują winę za zniszczone zdrowie, zmarnowane lata życia, rozbite relacje rodzinne. Nie chcę oceniać, czy ich gorycz jest uzasadniona. Wiem jednak, że w ich głos należy się wsłuchać ze szczególną uwagą, bo to oni płacą najwyższą cenę za udział w eksperymentach, które ktoś nazwał psychoterapią.
Stara indyjska przypowieść opowiada o sześciu ślepcach, którzy postanowili dowiedzieć się czegoś o słoniu. Jeden z nich natknął się na twardą skórę słonia, stwierdzając, że jest on murem. Drugi dotknął kła i ocenił, że ma do czynienia z włócznią. Trzeci, pomacawszy trąbę, doszedł do przekonania, że to gatunek węża. Czwarty, natknąwszy się na kolano słonia, zawyrokował, że jest on drzewem. Doświadczywszy podmuchów powietrza powodowanych przez uszy słonia, piąty ślepiec nazwał go wachlarzem. I wreszcie szósty, chwyciwszy zwierzę za ogon, skonkludował, że jest ono zwykłą liną. Wszyscy ślepcy, posiadłszy swoje racje, nie potrafili uznać odmiennych przekonań swoich towarzyszy, pozostali skłóceni i nigdy nie zdobyli pełnej wiedzy o wyglądzie słonia.
Prawda płynąca z tej opowieści zdaje się być truizmem ilekroć przyglądamy się ślepcom z pozycji obserwatora. Staje się jednak aż nazbyt często nieosiągalna, kiedy sami możemy dotknąć jedynie części słonia. Łamy gazet, głośniki radiowe, ekrany telewizorów, komputerów, tabletów i smartfonów przepełniają kłótnie ślepców. W wielu gramy rolę jednego z nich. W niektórych ciągle niemożliwe jest stworzenie obrazu całości. Są wreszcie i takie, gdzie ktoś odnosi korzyści, jeśli przyjmiemy jego wizję rzeczywistości.
Skrupulatne studia nieodmiennie doprowadzają nas do przekonania, że obszarem ludzkiej działalności, który, podobnie jak słoń ślepcom, wymyka się poznaniu, jest działalność człowieka nazwana psychoterapią. Dzisiaj nikt nie jest uprawniony do wypowiadania sądów ogólnych na temat jej stanu. A przynajmniej sądów opartych na pewnych faktach. To kategoryczne stwierdzenie wynika z tego prostego faktu, że nie dysponujemy podstawowymi liczbami dotyczącymi tego zawodu. Nie wiemy, i to nawet w przybliżeniu, ilu dzisiaj terapeutów praktykuje w Polsce (podobne wątpliwości dotyczą znacznej części świata, ale dla ścisłości, w dalszej części wywodu ograniczę się tylko do naszego kraju). Czy nie znając tej liczby, możemy wydawać jakikolwiek sąd na temat jakości, skuteczności lub szkodliwości świadczonych przez nich usług? Wszak każda taka opinia wywodzić się będzie wyłącznie z dostępnych nam wyrywkowych subiektywnych danych.
Nie wiemy też, ilu pacjentów jest poddawanych psychoterapii, ilu ją ukończyło i z jakim skutkiem. Danych tych szukałem zarówno ja sam, jak i kilku znajomych doktorantów przez wiele lat. Pytałem o nie terapeutów, urząd statystyczny, przeszukiwałem źródła. Bez skutku. Możemy co prawda szacować liczbę terapeutów zrzeszonych w różnych stowarzyszeniach, ale nie mamy pojęcia, jaka to jest część wszystkich praktykujących w tym zawodzie. Możemy zebrać jakieś liczby dotyczące psychoterapii refundowanych, ale wiemy z całą pewnością, że jest to tylko wycinek dużo większej całości. Prawdopodobnie mały ułamek wszystkich prowadzonych terapii, choć nie wiemy, jak mały.
Ostatnia, znana mi, próba policzenia wszystkich odmian psychoterapii (modalności) została podjęta na początku tego wieku. Otrzymano wówczas zawrotną liczbę ponad 500 – bez jakiejkolwiek gwarancji, że jest to liczba pełna (od czasu publikacji tego artykułu liczba ta wzrosła do ponad 600). Nie udało mi się dotychczas sprawdzić, czy wszystkie są obecne w naszym kraju. Swoje badania zakończyłem na liczbie 120. Nie ma ani w Polsce, ani na świecie żadnego ich rejestru. Niektóre są bardziej popularne, inne mniej, bywają też takie, które są czystą egzotyką, ale znowu stajemy przed pytaniem o ich wzajemne proporcje. Cała rzecz gmatwa się jeszcze bardziej, bo ciągle powstają nowe podejścia. Nawet uwzględniając fakt, że niektóre z nich przestają być modne i wypadają z obiegu, to jednak w sumie ich liczba prawdopodobnie cały czas rośnie. Tylko kilkanaście z nich przebadano pod kątem efektywności. Zaledwie kilka ją wykazało.
Im bardziej wnikamy w temat, tym bardziej gęstnieją znaki zapytania. Wszystkie one sprawiają, że dzisiaj każdy bardziej ogólny sąd na temat działalności nazywanej psychoterapią będzie z natury rzeczy sądem ślepca, który zna prawdę o kawałku słonia. Inne będzie wyobrażenie zachwyconych terapią pacjentów, inne terapeutów ze szkół poddających swoją pracę ciągłej kontroli i doskonaleniu, inne ofiar psychoterapii, które miały do czynienia z ludźmi pozbawionymi zasad i jeszcze inne naukowców widzących tylko fragment dobrze zoperacjonalizowanej rzeczywistości. Budując własny pogląd na to zjawisko musimy mieć pełną świadomość, że jest to obraz zbudowany na podstawie relacji kilku ślepców, którzy dotknęli fragmentu rzeczywistości. Obraz, który nie może być pełnym i jest tym bardziej fałszywy z im większą gorliwością ślepcy zapewniają o pewności swoich sądów.
Możemy oczywiście próbować szukać obiektywnych danych pochodzących z badań, ale i wówczas piętrzą się kolejne znaki zapytania. W powodzi badań relacjonujących skuteczność kilku najpopularniejszych modalności terapeutycznych pojawiają się, od czasu do czasu, przeglądy badań i metaanalizy skłaniające nas do ponownego zastanowienia, czy przypadkiem wcześniej nie mieliśmy do czynienia z relacjami ślepców. W jednej z takich metaanaliz, opublikowanej w 2017 roku Elena Dragioti wraz z kolegami wzięła pod uwagę ponad pięć tysięcy badań nad skutecznością psychoterapii spełniających najwyższe standardy metodologiczne. Kiedy im się przyjrzeli krytycznie, okazało się, że większość z nich co prawda faworyzuje psychoterapię, ale jej skuteczność została ewidentnie potwierdzona przez zaledwie 7% z nich. Czyżbyśmy mieli do czynienia z zamkiem zbudowanym na piasku? A jeśli tak, to jak to możliwe, że nikt wcześniej tego nie zauważył?
Wyjaśnić może to wynik innego badania przeprowadzonego przez grupę badaczy z Niemiec i Szwajcarii, którzy przeanalizowali ponad 900 prac poświęconych efektywności psychoterapii opublikowanych w latach 2010-2013. Interesowało ich czy publikowane prace zawierają deklaracje ewentualnych konfliktów interesów. Wymaga ich większość czasopism z oczywistych względów – czytelnik powinien wiedzieć, czy autor badań w jakikolwiek sposób może być od nich zależny – zarówno w warstwie finansowej, jak i niefinansowej. Na przykład pracownik firmy farmaceutycznej może publikować wyniki badań nad skutecznością leków jego firmy, ale fakt, że jest jej pracownikiem lub posiada w niej udziały finansowe, powinien być odnotowany przy jego nazwisku. W przypadku badań nad efektywnością psychoterapii najczęstszy konflikt interesów spowodowany jest tym, że badacz jest jednocześnie psychoterapeutą pracującym w modalności, którą właśnie bada. Pokazywanie jej w złym świetle niekoniecznie musi mu służyć, zatem czytelnicy powinni mieć świadomość, czy badacz jest zaangażowany w prowadzenie badanej przez siebie terapii. Niestety, bardzo wiele analizowanych prac nie zawierało takich deklaracji, a po dokładniejszym przyjrzeniu się okazało się, że konflikt interesów miał jednak miejsce. Czy jego ukrywanie spowodowane było tylko niefrasobliwością badaczy?
Im dłużej przyglądamy się psychoterapii, tym bardziej jej obraz – wyraźny na pierwszy rzut oka – rozmywa się. Dzieje się tak, nawet wówczas, jeśli przyjrzymy się tylko przodującym modalnościom, które w badaniach uzyskują najwyższe wskaźniki efektywności. W kilku, niezależnie od siebie przeprowadzonych, analizach okazało się bowiem, że terapeutyczna elita, która wie jakie metody są udokumentowane naukowo i zdaje sobie sprawę z istnienia podręczników zawierających wytyczne do prowadzenia psychoterapii, często głośno deklaruje ich wykorzystanie po cichu… robiąc swoje. Ich zdaniem takie wytyczne, wbrew temu co mówią badania, nie są odpowiednie dla ich pacjentów i nie działają w naturalnych warunkach. W konsekwencji tych przekonań podczas terapii nie stosują odpowiednich zestawów zadań dla pacjentów, co prowadzi do przesunięcia głównego akcentu terapii z działania na rozmowę terapeutyczną. Rezultatem może być nawet pogorszenie stanu pacjentów zamiast oczekiwanej poprawy. A nawet jeśli pacjenci poddawani są psychoterapii zgodnie z zaleceniami, to – jak znowu pokazują badania – często sposób ich realizacji daleki jest od zakładanego w podręcznikach. Pogłębia to, i tak już sporą, przepaść dzielącą praktykę od postulatów wynikających z badań efektywności. Niestety, tendencja ta ma charakter dość powszechny i rosnący, a rozdźwięk pomiędzy tym co wykazuje skuteczność w badaniach, a tym co w rzeczywistości otrzymują pacjenci, stale się powiększa.
Jednak tym, co chyba najbardziej podważyło kompletność krajobrazu psychoterapii, było odkrycie, że badacze i sami terapeuci świadomie rezygnują z informacji, które mogłyby ów krajobraz uczynić pełniejszym. W 2014 roku ukazał się artykuł, którego autorzy przejrzeli wszystkie badania nad efektywnością psychoterapii opublikowane w 2010 roku. Tylko 3% tych prac zawierało wyczerpujący opis negatywnych skutków psychoterapii, 18% zawierało szczątkowe dane na ten temat, a pozostałe 79% nie zawierało jakichkolwiek informacji o monitorowaniu negatywnych skutków psychoterapii. Czyżby ich autorzy już na etapie planowania badań wykluczyli możliwość ich wystąpienia? Czy takie zachowanie nie przypomina zachowania ślepca, który mogąc wykorzystać obie ręce dla poznania natury słonia, od niechcenia położył na nim zaledwie jedną dłoń?
Od wielu lat spotykam ludzi, których tak niechętnie uwzględniają badacze, a którzy psychoterapii przypisują winę za zniszczone zdrowie, zmarnowane lata życia, rozbite relacje rodzinne. Nie chcę oceniać tego czy ich gorycz jest uzasadniona. Wiem jednak, że ich głos jest ledwie słyszalny pośród wrzawy ślepców rozprawiających o naturze słonia, choć wcale nie wydaje mi się mniej godny uwagi od innych. Przeciwnie, uważam, że należy się w niego wsłuchać ze szczególną uwagą, bo to ci ludzie właśnie płacą najwyższą cenę za udział w eksperymentach, które ktoś nazwał psychoterapią. Być może trafili na terapeutów z gruntu złych, być może dokonali niewłaściwych wyborów, a może po prostu oczekiwali zbyt wiele? A może w psychoterapii są pułapki, w które łatwo można wpaść? Nie dowiemy się jednak tego nie wsłuchawszy się w ich opowieści. Można je oczywiście łatwo zlekceważyć twierdząc, że o niczym nie świadczą poza tym, że również w zawodzie psychoterapeuty trafiają się źli ludzie. Podobnie można zlekceważyć relacje ludzi, którzy doświadczyli przemocy domowej, nadużyć seksualnych, mobbingu w pracy itp. Tylko czy wówczas dowiemy się czegokolwiek o naturze tych zjawisk? Czy poznamy przyczyny chorób badając zdrowych? Czy zapobiegniemy przestępstwom przyglądając się zachowaniu ludzi uczciwych i prawych?
Przyznając tym pytaniom atrybut retoryczności przysłuchałem się historiom ludzi nazywających siebie ofiarami psychoterapii. Wskazali mi wiele ważnych szczegółów, które większość z nas pomija prześlizgując się wzrokiem (lub, jak kto woli, dłońmi ślepców) po naturze zjawiska. Jednym z najbardziej znaczących jest spostrzegana przez nich dysproporcja władzy pomiędzy terapeutą a pacjentem.
Pacjent, który zgłasza się na terapię jest najczęściej w bardzo złym stanie emocjonalnym, nierzadko w depresji, wykorzystał już wiele metod poradzenia sobie z własnymi problemami i ma dogłębne poczucie bezradności. Często towarzyszy mu obniżona lub wręcz zdruzgotana samoocena. Spotyka się z kimś, kto jest specjalistą w zakresie rozwiązywania tego typu problemów, często ma jakieś tytuły naukowe, publikacje. W jego oczach terapeuta staje się niemal nadczłowiekiem. Pacjent liczy na jego wiedzę i oczekuje pomocy, więc stara się podporządkować jego oczekiwaniom. To powoduje, że zakres władzy terapeutów staje się niemal nieograniczony. Relacja władzy może prowadzić do uzależnienia. Zdarza się tak, że terapeuta przez kilka lat prowadzi kolejne spotkania nie mając żadnego planu i pomysłu na to, co zrobić z pacjentem, podczas gdy ów jest głęboko przekonany, że zmierzają do jakiegoś celu, do katharsis, po przeżyciu którego wszystko się odmieni. Nie dopuszcza myśli o tym, że mogą zmierzać donikąd.
Niestety, jak pisze o tym doświadczony psychoanalityk Jeffrey Masson, z perspektywy terapeuty może to wyglądać zupełnie inaczej: „Wiele razy siadałem za pacjentem na psychoanalizie i stawałem się przeszywająco i boleśnie świadomy swojej niezdolności przyniesienia pomocy. Wiele razy, rzeczywiście, odczuwałem współczucie. Ale czasami czułem się również jak ignorant, znudzony, niezainteresowany, poirytowany, bezradny, zakłopotany i zagubiony. Czasami nie potrafiłem zaoferować prawdziwej pomocy, a jednak rzadko przyznawałem się do tego pacjentowi. Moje życie nie było w lepszej formie niż życie moich pacjentów. Żadna z rad, jakie mogłem im dać, nie była lepsza (a znacznie bardziej kosztowna) niż rada dobrze poinformowanego przyjaciela. Zakładam, że nie dotyczyło to tylko mnie. Wszystko, czego doświadczałem w tej sytuacji, musieli odczuwać również inni terapeuci”.
Kiedy wyciągamy papierosa z paczki, nasz wzrok musi napotkać drastyczne zdjęcia lub napisy ostrzegawcze. Podobnie, gdy kupujemy alkohol albo studiujemy jego etykietę. Poszkodowani pacjenci wiele razy zwracali mi uwagę na fakt, że kiedy przekraczamy próg gabinetu psychoterapeutycznego nikt nie ostrzega nas przed konsekwencjami przemieszczenia się w przestrzeni o tych kilka zaledwie metrów. I nie chodziło im o wszelkie możliwe negatywne konsekwencje psychoterapii. Chodzi o to, że ten ruch może zostać wykorzystany przeciwko nam, tak jak każde słowo oskarżonego o zbrodnię, o czym lojalnie przestrzegają amerykańscy policjanci w momencie aresztowania, przynajmniej w filmach.
Podczas psychoterapii, podobnie jak w trakcie każdej ludzkiej działalności, coś może pójść nie tak. Pacjent, przez przypadek lub umyślnie, może zostać skrzywdzony. Jeśli będzie miał dość siły w sobie, by próbować dochodzić swoich praw, niemal zawsze będzie traktowany jako osoba zaburzona. Niektórzy pacjenci, z którymi rozmawiałem, zgłaszali skargi do stowarzyszeń terapeutów, ich komisji etycznych, ale także do prokuratury czy do sądu. W każdym ze znanych mi przypadków rozpatrywano relacje tych osób, jako osób zaburzonych, a co za tym idzie mało wiarygodnych. Skąd wiadomo, że są zaburzone? No przecież inaczej nie trafiłyby na terapię! Owszem, większość pacjentów zgłaszających się na terapię jest traktowana tak, jak cierpiący ludzie, ale w momencie, kiedy dochodzi do konfliktu z terapeutami stają się ludźmi zaburzonymi, tylko dlatego, że kiedyś, beztrosko przekroczyli próg gabinetu terapeutycznego. Czyż to nie okrutna pułapka? O dojmującym fakcie jej istnienia przekonali mnie również sami terapeuci, bardzo często odmawiający rozmowy ze mną na temat relacji pokrzywdzonych pacjentów. Ich zdaniem, nie można ich traktować jako wiarygodnych, bo… pochodzą od ludzi zaburzonych. W tym miejscu przychodzi na myśl zatrważające w wymowie opowiadanie Gabriela Garcii Marqueza Chciałam tylko skorzystać z telefonu opublikowane w tomie Dwanaście opowiadań tułaczych.
Na refleksję zasługują również spostrzeżenia niektórych pacjentów, którzy dostrzegli uderzające podobieństwo pomiędzy terapią a religią. Ich zdaniem podobnie, jak religia stawia przed człowiekiem ideał w postaci dążenia do lepszego życia (bezgrzesznego, świętego itp.), tak samo psychoterapia formułuje cel, jakim jest jakiś rodzaj lepszej wersji nas samych. Dążymy do niego wypatrując z nadzieją przełomu, który wkrótce ma nastąpić, a który często nigdy nie nadchodzi. Im więcej sił w to wkładamy, tym trudniej odwieść nas od przekonania, że są to tylko miraże, za którymi gonimy. Psychoterapeuta siłą swego autorytetu bardzo łatwo może wcielić się w rolę kapłana, który zaczyna decydować o tym, co dla nas jest dobre, a co złe, którą drogą powinniśmy pójść . Dogmatyczne, niepoparte faktami, założenia niektórych szkół terapeutycznych zastępują religijne prawdy wiary. Przedmiotem kultu stają się samorealizacja, samorozwój, samospełnienie, bycie tu i teraz, life balance i inne, mniej lub bardziej modne, bożki. Intrygujące jest to, że autentyczne, niepoparte lekturą spostrzeżenia pacjentów często korespondują z przemyśleniami krytyków, którzy analogii pomiędzy religią i psychoterapią poświęcili całe tomy.
Fakt, że psychoterapia tworzy sytuację dysproporcji władzy w relacji terapeuta-pacjent wcale nie oznacza, że zostanie ona nadużyta. Również to, że przekraczając próg gabinetu terapeutycznego narażamy się na niebezpieczeństwo zakwalifikowania nas do grona ludzi zaburzonych, nie jest równoznaczne z wykorzystaniem tego faktu przeciwko nam. Podobnie bezsprzeczna bezkarność psychoterapeutów, atrybut wynikający z porządku prawnego (lub raczej jego braku), jaki panuje w tej sferze działalności, nie oznacza, że zostanie ona spożytkowana w jakikolwiek sposób przeciwko pacjentom. Wymaga jednak dostrzeżenia, podobnie, jak dla oddania pełni istoty słonia niezbędne jest dostrzeżenie jego kłów.
Aby przekonać się o bezkarności terapeutów nie trzeba studiów prawnych ani skomplikowanych analiz. Można to zrobić przeprowadzając bardzo prosty eksperyment. W tym celu wystarczy zasugerować publicznie, że jakiś pacjent w wyniku psychoterapii podjął próbę samobójczą lub popadł w alkoholizm. Jednogłośnie brzmiący chór terapeutów i ich zwolenników będzie nas niezmordowanie przekonywał, że nie da się udowodnić związku psychoterapii z tymi ponurymi konsekwencjami. I będą mieli rację. Jeśli tylko terapeuta nie popełni w trakcie terapii jakiegoś wykroczenia przeciwko zapisom kodeksu karnego, nie ma takiej możliwości, aby przypisać mu jakąkolwiek odpowiedzialność za to, co przydarzyło się jego pacjentom poza gabinetem terapeutycznym. Ja przynajmniej nie znam ani jednego takiego przypadku, choć znam wiele prób wykazania zawodowej odpowiedzialności za niekorzystną sytuację pacjentów. Najbardziej dotkliwa kara, jaka może spotkać terapeutę za popełnione przez niego nadużycia w stosunku do pacjentów, to wydalenie ze stowarzyszenia, do którego należy lub nagana udzielona przez sąd koleżeński. W rzeczywistości nawet i te kary są bardzo rzadko stosowane i nie wiążą się z jakimikolwiek konsekwencjami. Terapeuta może nadal prowadzić psychoterapię.
Gdybyśmy chcieli dowiedzieć się o psychoterapii czegoś jeszcze więcej, warto również przeprowadzić podobny do wyżej opisanego eksperyment – tym razem przypisując terapii pozytywne zmiany w życiu pacjenta, na przykład uwolnienie się od nałogu lub wyjście z depresji i myśli samobójczych. Czy ktoś wówczas równie gorąco zaprotestuje, jak miało to miejsce w przypadku negatywnych skutków? A jeśli nie, to może warto zastanowić się, jaki mechanizm powoduje tę uderzającą asymetrię odpowiedzialności?
Opowieści pacjentów, których terapia poszła „nie tak” pełne są spostrzeżeń, których brakuje w prezentowanym publicznie krajobrazie psychoterapii. Wypełniłyby niejeden felieton, ale powinniśmy pamiętać, że są tylko jednym z głosów w gwarze ślepców. Wsłuchując się w ów gwar zwróćmy jednak pilną uwagę na to, dla kogo i jakie korzyści płyną z przekonania innych do własnej wizji słonia.
Dla dopełnienia tej wizji warto przywołać jeszcze jeden fakt. W 2012 roku Rada największego i najbardziej wpływowego na świecie stowarzyszenia psychologów – American Psychological Association, skupiającego blisko 120 tysięcy psychologów, przyjęła drogą głosowania rezolucję o skuteczności psychoterapii. Powołuje się na nią większość stowarzyszeń psychoterapeutów na całym świecie. W gronie osób formułujących rezolucję znaleźli się wybitni psychoterapeuci i naukowcy. Również wobec tego faktu nie powinniśmy przejść obojętnie.
Tych, którzy chcieliby pohejtować, zapraszam do lektury mojego Zwięzłego poradnika dla hejterów i komentowanie przy pomocy numerków. Szkoda ścierać palce na klawiaturze!
O książce napisali również:
Tomasz Witkowski udowadnia po raz kolejny, że zdrowy rozsądek jest największym skarbem człowieka, a wiedza wciąż stanowi pewną lokatę.
Bartosz Panek, Polskie Radio 2, Laureat Prix Italia w 2014 r.
Wstrząsające opowieści o złowrogiej rzeczywistości, której na co dzień nie mamy możliwości zobaczyć. Non-fiction, choć chciałoby się wierzyć, że to tylko literacka fikcja.
Konrad Szołajski – reżyser i scenarzysta
Czy psychoterapia rzeczywiście stanowi remedium na współczesne problemy człowieka? Czy może, jak podnosi w swojej książce Tomasz Witkowski, potrafi być pozbawionym logiki i odpowiedniej wiedzy narzędziem do krzywdzenia i tak już skrzywdzonych ludzi? Publikacja Witkowskiego w przejmujący sposób ukazuje rozdźwięk pomiędzy medialno-marketingowym optymistycznym wizerunkiem psychoterapii a rzeczywistością, w której ludzkie odpady są pozostawione samym sobie. To zapis bezsilnego krzyku ludzi słabych i poranionych za przyzwoleniem większości. Must read nie tylko dla tych, którzy mają cokolwiek wspólnego z psychoterapią.
Anna Szulc, dziennikarka społeczna „Newsweeka”,
laureatka Grand Press w kategorii reportażu
Witkowski otwiera przed czytelnikami mroczne tajemnice szczelnie zamkniętego środowiska psychoterapeutów. Stawia tezy, dając jednocześnie szansę na własną interpretację ciemnej strony psychoterapii. To lektura nie tylko dla „wtajemniczonych“, ale też doskonały przewodnik dla literatów i filmowców. Kontrowersyjne i mocne.
Robert Wichrowski, reżyser, wykładowca, dr sztuki filmowej
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. Moja powieść „Defekt” to historia zdolnego młodego człowieka, jego związków i kolejnych terapii – o tym, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Szanowni Państwo, mój artykuł Bujany fotel z wachlarzem. Skąd wiemy, czy psychoterapia w ogóle działa? opublikowany w Krytyce Politycznej i dyskusja z tym związana (O obrazie uczuć terapeutycznych) pokazały, że jest bardzo wiele osób niezwykle mocno zaangażowanych w obronę wizerunku psychoterapii. Jednocześnie spowodowała, że kolejni pacjenci próbujący poszukiwać zadośćuczynienia, straszeni przez terapeutów pozwami skontaktowali się ze mną z prośbą o pomoc. Myślę, że to stwarza niepowtarzalne możliwości realnych działań dla poprawienia wizerunku psychoterapii w Polsce. Proszę zatem wszystkich psychoterapeutów o pomoc. To, co najczęściej jest do zrobienia, to analiza dostępnej dokumentacji, napisanie opinii na temat poprawności prowadzonej psychoterapii, obecność w sądzie w charakterze świadka. Oczywiście to są działania pro-publico bono. Myślę, że mogą one zjednać ze sobą ludzi skrzywdzonych przez psychoterapię, jej krytyków i obrońców. Wszystkich chętnych zapraszam do kontaktu poprzez deklarację w komentarzu. Adresy mailowe komentujących pozostaną wyłącznie do mojego wglądu.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Poprosiłem redakcję o możliwość napisania odpowiedzi na nie. Redakcja zgodziła się. Odpowiedź wysłałem do redakcji 5 lutego. 10 lutego redakcja zgodziła się opublikować ją pod warunkiem, że dokonam skreśleń (proponowane skreślenia wyróżniłem szarym tłem) i zmian pod jej dyktando (zmian było zbyt wiele, aby je tutaj umieścić bez szkody dla przejrzystości tekstu). Nie zgodziłem się, dlatego publikuję jej tekst na swoim blogu i proszę o jej udostępnienie wszystkich, którzy uważają, że cenzurowanie odpowiedzi krytykowanym publicznie i ad personam autorom jest niezgodne z zasadami etyki dziennikarskiej.
Jednocześnie informuję, że do redakcji Krytyki Politycznej wystąpiłem za pośrednictwem kancelarii prawnej żądając publikacji odpowiedzi lub usunięcia obraźliwych i nieprawdziwych treści.
O obrazie uczuć terapeutycznych
Kiedy gdzieś toczy się publiczna dyskusja, a szczególnie tak, podczas której formułowane są zarzuty ad personam i powoływanie się na troskę o dobro innych, czytelnicy powinni mieć prawo poznać tło i kontekst tej dyskusji. Odpowiadając zatem na teksty polemiczne opublikowane w odpowiedzi na mój artykuł chciałbym poinformować czytelników, że nigdy nie czerpałem korzyści materialnych z uprawiania psychoterapii. Honorarium za artykuł, jakie mi zaproponowano to 250 zł brutto i równa się wynagrodzeniu za godzinę pracy wysoko ceniącego się certyfikowanego psychoterapeuty lub dwie godziny terapeuty pobierającego niskie na rynku stawki. Dla większości autorów opublikowanych tekstów polemicznych psychoterapia od lat jest źródłem dochodu. W dziennikarstwie i publicystyce prowadzonych na najwyższym poziomie fakty takie ujawnia się jako potencjalne konflikty interesów, a czytelnikowi pozostawia ich ocenę. W omawianych publikacjach tego zabrakło.
Dla oceny argumentów nie mniej istotne może okazać się również tło historyczne i relacje pomiędzy autorami wypowiedzi polemicznych. Część z nich znam osobiście. W latach 2014-2018 pracowałem nad książką Psychoterapia bez makijażu. Trudne rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniachpoświęconą przypadkom terapii zakończonych niepowodzeniem. W pracy nad tym projektem udział wzięli pacjenci, którzy zgłosili się do mnie znacznie wcześniej, a którzy uznali się za ofiary psychoterapii i którzy opowiadali o swoich doświadczeniach terapeutycznych a także znani polscy psychoterapeuci, których prosiłem o analizę tych przypadków i wyjaśnienie czytelnikom przyczyn niepowodzeń i ogólnych prawidłowości prowadzenia terapii. Zaproszenie wystosowałem do 48 polskich terapeutów, w tej liczbie znalazły się również niektóre osoby polemizujące obecnie ze mną. Większość nie odpowiedziała lub odmówiła. Część przerwała współpracę, wśród nich są moi adwersarze. Współpraca, zakończona efektem w postaci osobnego rozdziału, który można znaleźć w książce, udała się z sześcioma. To jednak nie wszystko. Od lat zgłaszali i zgłaszają się do mnie po radę pacjenci, którzy uważają, że zostali skrzywdzeni przez psychoterapię. Ich liczba sięga obecnie blisko 120 osób. Wśród nich są również pacjenci moich adwersarzy lub pacjenci prowadzonych przez nich ośrodków. Sądzę, że te doświadczenia mogą mieć wpływ na obiektywizm zarówno moich wypowiedzi, jak i wypowiedzi polemizujących ze mną terapeutów, o czym czytelnik ma prawo wiedzieć.
Dodatkowo należy również ujawnić konflikty, jakie powstały pomiędzy mną a Polskim Towarzystwem Psychologicznym (PTP) w czasach, kiedy pełniłem funkcję przedstawiciela Klubu Sceptyków Polskich. Występowałem wówczas wielokrotnie przeciwko nieetycznym i niezgodnym z prawem praktykom PTP, w tym jako współorganizator ogólnopolskiej kampanii Psychologia to nauka, nie czary. Ponieważ autorzy pierwszej polemiki występują w imieniu tej organizacji, myślę, że również i te doświadczenia mogą wpływać na obiektywizm dyskusji, a czytelnik ma prawo o nich wiedzieć.
Wszystkich czytelników tej dyskusji proszę o uwzględnienie i poddanie refleksji faktu, że moi adwersarze stanowią elitę terapeutyczną tego kraju. Posiadają najwyższe możliwe kwalifikacje w zakresie komunikacji, kontroli emocjonalnej, precyzyjnego wyrażania własnych opinii z uwzględnieniem uczuć odbiorcy, analizy subtelnych oddziaływań interpersonalnych. Większość z nich nie tylko posiada certyfikaty potwierdzające te kompetencje, ale również pełni funkcję superwizorów, prowadzą terapię innych psychoterapeutów i uczą ich tego zawodu. Ponadto, mieli ten komfort, aby przygotować swoje polemiki w wieloosobowych zespołach podobnych ekspertów, co z pewnością wyeliminowało z ich wypowiedzi jakiekolwiek elementy przypadkowe czy emocjonalne. Wszystko to skłania do tego, aby traktować ich teksty jako w pełni przemyślane, a zastosowane w nich argumenty i strategie perswazyjne za zamierzone. W przeciwieństwie do nich, autor tych słów jest, jak zauważyli, zaledwie niekompetentnym krytykiem-harcownikiem.
Dostrzeżenia wymaga również fakt, że mój artykuł, który stał się zarzewiem tej dyskusji, nie odnosił się krytycznie do jakiejkolwiek konkretnej osoby. Opublikowane w ślad za nim polemiki skierowały dyskusję na poziom ocen personalnych.
Ponieważ moim celem nie jest przekonanie moich adwersarzy do swoich poglądów – już dawno straciłem nadzieję na jakąkolwiek możliwość porozumienia – lecz troska o czytelnika, który ani nie jest terapeutą, ani nie posiada wykształcenia terapeutycznego sprecyzuję raz jeszcze swoje stanowisko w stosunku do psychoterapii. Wbrew temu, co sugerują moi oponenci, zostało ono sformułowane na podstawie kilkudziesięciu lat studiowania prac badawczych i teoretycznych, setek godzin rozmów z pacjentami, ich rodzinami i terapeutami różnych modalności.
Psychoterapia może przynosić zarówno pozytywne, jak i negatywne rezultaty. W myśl zasady primum non nocere wszyscy świadczący usługi terapeutyczne powinni przede wszystkim unikać wyrządzania szkody pacjentom, a jeśli mają jakiekolwiek wątpliwości, czy ich działania nie przyniosą szkody, powinni zrezygnować z prowadzenia terapii.
Wśród ponad 600 modalności terapeutycznych są takie, które: ewidentnie szkodzą pacjentom lub są tylko nieefektywne, lub w umiarkowanym stopniu efektywne, lub wysoce efektywne. Doskonalenie psychoterapii powinno polegać na eliminowaniu tych pierwszych i doskonaleniu tych ostatnich.
Psychoterapie efektywne lecz trudno dostępne, drogie i czasochłonne powinny być zastępowane równie efektywnymi interwencjami tańszymi i szybszymi, jeśli badania pokazują, że takie istnieją.
Terapie oparte na dowodach powinny zastępować terapie, których efektywność jest wątpliwa.
Troska o pacjenta najpełniej ujawnia się w eliminowaniu interwencji przynoszących negatywne rezultaty, badaniu źródeł niepowodzeń terapeutycznych i doskonaleniu istniejących metod.
Każda interwencja zarówno terapeutyczna, jak medyczna niesie ze sobą zagrożenia dla pacjenta. Stosowanie ich bez wyraźnego uzasadnienia i konieczności jest narażaniem pacjenta na szkodę w zakresie zdrowia, zasobów życiowych i materialnych.
Czytelników tej dyskusji proszę o udzielenie sobie odpowiedzi na pytanie o to, co szkodzi bardziej wizerunkowi psychoterapii w Polsce: krytyczny, powołujący się na naukowe źródła artykuł, który de facto potwierdza skuteczność niektórych form oddziaływania terapeutycznego, czy rozżaleni pacjenci czekający latami na rozpatrzenie ich skarg przez jedyną instytucję, która może im pomóc? W czym wyraża się większa troska o pacjenta: w sprawnym rozpatrzeniu jego skargi, czy w zamknięciu ust krytykowi psychoterapii?
W lutym 2013 roku psychologowie polscy publicznie potępili wypowiedzi dwóch psychologów komentujących głośne wówczas sprawy kryminalne – Zbigniewa Nęckiego i Teresy Gens, publikując w mediach Apel psychologówprzeciw psychologii na odległość. Wśród autorów były również współautorki omawianej polemiki – Zofia Milska-Wrzesińska i Maria Marquardt. Autorzy protestu dowodzili, że psychologowie po pierwsze, nie mają podstaw do diagnozowania na odległość, a po drugie, praktyka publikowania takich diagnoz jest skrajnie nieetyczna. Od tego czasu musiały jednak nastąpić przełomowe zmiany zarówno w zakresie samej diagnozy, jak i etyki, oto bowiem piszą: „Ta wizja Witkowskiego oczywiście jest dla nas, psychoterapeutów, pokusą do interpretacji stojącej za nią dynamiki osobowościowej autora, ale nie miejsce tu na ugłaśnianie tego”. A zatem współautorki tamtego protestu w tym przypadku uznały, że już potrafią i mogą diagnozować na odległość. Powstrzymują się jedynie ze względu na miejsce publikacji. Rzeczywiście musi mi brakować kompetencji, co autorzy polemiki nie omieszkali wytknąć mi już w tytule swojego artykułu, skoro nie dostrzegłem przełomowych odkryć w zakresie interpretacji dynamiki osobowości na odległość i w zasadach etycznych obowiązujących diagnostów. Osobiście nie mam nic przeciwko temu, aby autorzy polemiki opublikowali interpretację dynamiki mojej osobowości, jeśli redakcja KP uzna to za stosowne. Nie ma nic bardziej ponętnego niż przysłużyć się postępowi nauki.
Przy okazji tej wypowiedzi warto jednak zwrócić uwagę na pewien ogólny schemat w niej zawarty, który powtarza się w wypowiedziach wielu terapeutów. Kiedy niezadowolony lub wręcz skrzywdzony pacjent trafia do sądu koleżeńskiego lub powszechnego i próbuje szukać zadośćuczynienia niezwykle często podobna groźba jest w stosunku do niego realizowana. Jego zeznania stają się niewiarygodne, bo jest przecież osobą zaburzoną, a o tym, że jest zaburzony zaświadcza jego terapeuta, do którego ten zwrócił się po pomoc. Witamy w świecie bez klamek. Myślę, że warto, aby czytelnicy tej dyskusji mieli to na uwadze przekraczając próg gabinetu terapeutycznego. Podczas kilku spraw sądowych dotyczących psychoterapii, w których zeznawałem właśnie w ten sposób zostały zdeprecjonowane wypowiedzi pacjentów. Na ile jest to zgodne z zasadami etycznymi psychoterapii pozostawiam ocenie czytelników.
Z niezrozumiałych dla mnie względów polemikę z moim tekstem redakcja nazwała sprostowaniem[1] i opublikowała w ekspresowym tempie nie informując mnie o tym. Zgodnie z prawem prasowym sprostowanie odnosi się do faktów, nie do ocen. Wypowiedź, którą komentuję jest zbiorem ocen, w szczególności ocen ad personam.
Ponadto autorzy polemiki piszą: „Teza Witkowskiego o zbędności psychoterapii…”. W żadnym miejscu artykułu nie postawiłem takiej tezy. Autorzy polemiki dyskutują w tym miejscu z własnymi daleko posuniętymi interpretacjami moich wypowiedzi, choć trudno nawet wywnioskować z jakimi, bo nie odnoszą się do bezpośrednich wypowiedzi. Chciałbym wierzyć, że nie jest to tylko i wyłącznie metoda dyskusji polegająca na wyolbrzymieniu, zniekształceniu wypowiedzi adwersarza, aby tak zniekształconą ośmieszyć.
Moi adwersarze ubolewając nad losem pacjentów stwierdzają: „Tekst jest szkodliwy, ponieważ może odwieść osobę cierpiącą, z dolegliwymi objawami, od decyzji o leczeniu”. Nie ma żadnych dowodów na to, że moje teksty stwarzają takie zagrożenie. To wyłącznie domniemanie, które ma stworzyć iluzję zagrożenia. Podkreślając szkodliwość moich działań zapominają przy tym dodać, że krytyczny tekst na temat psychoterapii może również osobę cierpiącą uratować przed dodatkowymi cierpieniami, stratami w zakresie dobrostanu i materialnymi. Psychoterapia nie jest zawsze bezpieczna. Niestety psychoterapeuci w Polsce niezwykle rzadko edukują swoich pacjentów pokazując im potencjalne zagrożenia i sposoby ich uniknięcia. Rozpowszechniana wiedza o psychoterapii koncentruje się wyłącznie na korzyściach, jakie może z niej odnieść pacjent. W polskiej literaturze nie ma publikacji o terapeutycznych zagrożeniach, których autorami byliby terapeuci. Na nieliczne głosy krytyczne spoza swojego grona terapeuci reagują, podobnie jak w przypadku mojego tekstu – obrazą uczuć terapeutycznych.
Odpowiedź na polemikę NTPP
Wielu czytelników KP nie zna mojej działalności, czego nie można powiedzieć o moich adwersarzach. Mimo to, we wstępie stwierdzają: „Tomasz Witkowski, od wielu lat działający na obrzeżach nauki i poza psychoterapią.”
W 2020 roku nakładem jednego z pięciu najbardziej prestiżowych wydawnictw akademickich świata – Palgrave Macmillan ukazała się moja książka Shaping Psychology. Perspectives on legacy, Controversy and the Future of the Field. Do współpracy przy niej przyjęli zaproszenie Daniel Kahneman – laureat Nagrody Nobla, Noam Chomsky – lingwista i filozof, którego wpływ na naukę niektórzy porównują do tego jaki miał Arystoteles i Kartezjusz, Jerome Kagan – drugi wśród żyjących psychologów na liście 100 najwybitniejszych psychologów XX wieku, Michael Posner – powszechnie uznawany za twórcę neuronauki, również zajmujący poczesne miejsce we wspomnianym rankingu naukowym, Robert Plomin – najwybitniejszy żyjący genetyk zachowania, Robert Sternberg, twórca m.in. triarchicznej teorii inteligencji, Joeseph LeDoux – prawdopodobnie najbardziej wśród psychologów wpływowy neuronaukowiec, Roy Baumeister, Elisabeth Loftus, powoływany w tej polemice Vikram Patel, Scott Liienfeld, Susan Blackmore, Erica Burman, Brian Nosek i Carol Tavris – wszyscy zajmujący czołowe miejsca w naukowych rankingach. Oceniane obiektywnymi miarami zasługi każdego z wymienionych naukowców przewyższają sumaryczny wkład w naukę całego NTPP. Entuzjastyczne recenzje tej książki napisali tacy wybitni naukowcy, jak Michael Gazzaniga, Daniel Schacter, Trevor Robbins, „Roddy” Roediger, James Alcock, Lisa Osbeck. Ich również można z łatwością znaleźć w naukowych rankingach. Książka już znalazła swoje miejsce na liście lektur studentów psychologii najlepszych uniwersytetów świata. Ponadto, opublikowałem dwie inne książki w amerykańskim wydawnictwie naukowym otrzymując równie pozytywne recenzje od równie zasłużonych naukowców, jestem autorem, współautorem i redaktorem trzynastu książek w języku polskim. Opublikowałem kilkadziesiąt artykułów naukowych w takich czasopismach jak The Scientific Review of Mental Health Practices, British Journal of Psychology, Journal od Social Psychology, Skeptical Inquirer i innych. Kilkaset artykułów popularnonaukowych w prasie polskiej i zagranicznej, współpracuję na stałe z British Psychological Society publikując w BPS Research Digest i w The Psychologist. Większość tych informacji można znaleźć w Wikipedii, zarówno w angielsko- jak i polskojęzycznej oraz na moim publicznie dostępnym blogu.
Umiejscowienie mnie na „obrzeżach nauki” ma zdecydowanie zniesławiający charakter. Jeśli dla moich adwersarzy to, co tylko pobieżnie wymieniłem stanowi „obrzeża nauki”, to winni są czytelnikom wyjaśnienie gdzie jest jej centrum. Być może ustalili je nadając swojemu towarzystwu przydomek „naukowe”? Pojawia się jednak pytanie, dlaczego podejścia psychodynamicznego nie uczy się na żadnym z najlepszych uniwersytetów świata inaczej niż tylko na kursach historii psychologii? Dlaczego w liczących się rankingach akademickich nie znajdziemy naukowców zajmujących się tym podejściem? Jak czytelnicy mogą zlokalizować to centrum?
Usuwając mnie na obrzeża nauki moi oponenci przesunęli mnie również poza psychoterapię. Zastanawiam się jednak, czym zajmowałem się w swoich książkach wraz z profesorem Jerzym Aleksandrowiczem, dr Ewą Pragłowską – współautorką podręcznika dla terapeutów, profesorem Jackiem Bombą, Mają Filipiak, dr. Andrzejem Śliwerskim? Być może, podobnie, jak w przypadku nauki to moi adwersarze decydują o tym co powinienem nazywać psychoterapią? Moi adwersarze zarzucając mi, że nie prowadzę psychoterapii sugerują czytelnikowi, że nie mam prawa wypowiadać się o niej. W podobnie absurdalny sposób można by twierdzić, że religioznawca nie ma podstaw do wypowiadania się o religii, bo sam nie wyznaje żadnej z nich, a osoby nie będący naukowcami (jak ma to miejsce w odniesieniu do części moich oponentów), nie powinni wypowiadać się na temat wyników badań naukowych.
Przed lekturą dalszej części tej dyskusji czytelnik powinien odpowiedzieć sobie na co najmniej kilka pytań. Czy przesuwając mnie na obrzeża nauki i poza psychoterapię moi adwersarze nie mieli świadomości czym się zajmuję? A jeśli tak, czy mieli do tego prawo? Jeśli nie, po co to zrobili na samym wstępie swojej polemiki? Czy jako przedstawiciele psychoterapeutycznej elity dokonując tego zabiegu zdawali sobie sprawę, jak oceny formułowane z pozycji autorytetu wpływają na spostrzeganie ocenianego?
Prawdopodobnie fakt, że niektórzy współautorzy komentowanej przez mnie polemiki są tymi samymi, którzy sformułowali poprzednią opinie, spowodował, że zostały one sporządzone według podobnego schematu opisanego przez Artura Schopenhauera w jego Erystyce jako sposób pierwszy, który polega na rozszerzeniu wypowiedzi przeciwnika poza jej naturalną granicę, a następnie obaleniu tak wyolbrzymionej wypowiedzi. Już w pierwszym zdaniu stwierdzają: „Nie jest prawdą, że nie ma dowodów na skuteczność psychoterapii psychodynamicznej.” Nie pozostaje mi nic innego jak zgodzić się w pełni z tym stwierdzeniem. Nie wiem tylko dlaczego znalazło się w dyskusji, której zarzewiem był mój artykuł? Nigdzie w swoim tekście nie twierdziłem, że jest inaczej.
Zgadzam się również ze stwierdzeniem autorów, że „psychoterapia psychodynamiczna działa”, tyle, że w żadnym miejscu mojego tekstu nie twierdziłem, że jest inaczej. Obiema rękoma podpisuję się pod stwierdzeniem moich adwersarzy, że „Patel nie jest przeciwnikiem psychoterapii”, tyle, że przypisywane mi posługiwania się nim jako przykładem antypsychoterapii mija się z prawdą. Zarzucając mi przekłamywanie wniosków z badań autorzy stwierdzają: „Autorki dalekie są od stwierdzenia, że psychoterapia nie działa, przeciwnie, podkreślają konieczność udoskonalania i większej efektywności metod pracy psychoterapeutycznej z osobami zagrożonymi samobójstwem i samouszkadzającymi się.” Ponownie – nigdzie nie twierdziłem, że autorki stwierdziły brak działania psychoterapii. Wszystkie te zabiegi, które zresztą systematycznie pojawiają się w wielu miejscach polemiki, wyolbrzymiają lub zniekształcają moje stwierdzenia po to, aby następnie je obalić.
Ograniczony miejscem, jakie redakcja przeznaczyła mi na odpowiedź przeanalizuję kilka tylko z nich. „Psychoterapia psychodynamiczna działa”. Bujany fotel z wachlarzem, elektroniczny głaskacz kota i peryskopowe okulary również działają. Wybierając te przykłady dbałem o to, żeby nie porównywać psychoterapii do perpetuum mobile. Jeśli w mieście A mechanicy wykonują regulację zaworów silnika poprzez rurę wydechową, zajmuje im to dwa tygodnie i dość dużo kosztuje, to wcale nie znaczy, że nie potrafią tego robić. Kontrola jakości pokaże, że ich usługa jest wykonana poprawnie, podobnie jak wiele badań pokaże, że psychoterapia psychodynamiczna działa. Tyle że jeśli w sąsiednim mieście B mechanicy odkręcają pokrywę głowicy, regulują zawory w ciągu pół godziny za 1/10 tej sumy, którą żądają mechanicy z A, to dyskusja o tym, którzy potrafią to robić jest kompletnie bezzasadna, a jeśli ktoś sprowadza ją na takie tory, to robi to w określonym celu. Autorzy cytowanej przeze mnie metaanalizy (ani tym bardziej ja), nie stwierdzili, że psychoterapia nie działa. Stwierdzili, że wszystkie badane metody działają słabo (optymistycznie w ok. 9% przypadków). Stwierdzili ponadto, że ich skuteczność nie wzrosła przez ostatnie 50 lat. Jeśli zatem w tej grupie znalazły się metody drogie, czasochłonne i trudno dostępne (do takich należy psychoterapia psychodynamiczna) to sensowniej jest rozwijać i popularyzować metody proste, tanie i dostępne, podobnie, jak lepiej jest wyregulować zawory w mieście B niż w mieście A. Pacjenci mają prawo o tym wiedzieć.
W swoim artykule napisałem „Absurdy, które zadomowiły się w obszarze zdrowia psychicznego, brutalnie odkrywa przed nami działalność Vikrama Patela”. Czy to jest równoznaczne ze stwierdzeniem, że Patel jest przeciwnikiem psychoterapii?
Jeśli tak, to proszę zastanowić się nad takim stwierdzeniem: „Zbrodnie reżimu, ukryte pod ziemią, brutalnie odkryła przed nami praca operatora koparki wykonującej wykop pod fundament”. Czy to jest równoznaczne ze stwierdzeniem, że operator koparki jest przeciwnikiem wspomnianego reżimu i tropicielem ich zbrodni? A może sama koparka? Wydaje mi się, że taki wniosek można wysnuć wyłącznie wtedy, kiedy przetwarzamy informacje w sposób niezwykle powierzchowny, a nie do takich czytelników adresowałem swój artykuł.
Wyolbrzymiając lub wręcz przypisując mi przesadne twierdzenia moi adwersarze zupełnie pominęli najpoważniejszy z postawionych przeze mnie pod adresem psychoterapii psychodynamicznej zarzutów: „Leżące u źródeł większości nurtów psychodynamicznych przekonanie, że najwcześniejsze doświadczenia z dzieciństwa determinują liczne problemy czy wybory życiowe, jakich dokonujemy jako ludzie dorośli, może brzmieć przekonująco, ale w świetle dostępnych danych i wyników badań nie jest to mniej absurdalne niż peryskopowe okulary do czytania na leżąco”. To podstawowe dla podejścia psychodynamicznego założenie nie znajduje potwierdzenia w badaniach empirycznych, a co za tym idzie, powoduje, że terapia prowadzona w oparciu o nie ma charakter eksperymentalny. Fakt, że psychoterapia psychodynamiczna wykazuje czasami w badaniach efektywność nie potwierdza prawdziwości tego założenia, podobnie jak fakt, że systematyczna modlitwa wiąże się z zachowaniem lepszego zdrowia i kondycji psychicznej, nie jest dowodem na istnienie boga. Zarówno w psychoterapii, jak i w praktykach religijnych występuje szereg tzw. czynników niespecyficznych (upływ czasu, relacja, poczucie więzi itp.), które mogą wywoływać pewne pozytywne efekty. Próba stworzenia wrażenia, że świadczą one o poprawności założeń czy to psychodynamicznych, czy religijnych, czy jakichkolwiek innych jest wprowadzaniem w błąd nieświadomego działania tych mechanizmów czytelnika.
Dosyć zabawny wydał mi się zarzut odnoszący się do wieku cytowanych badań. Od razu pomyślałem o Izaaku Newtonie i jego publikacji z 1687 roku. Pewnie nie spotkałaby się z uznaniem moich adwersarzy, ale czy to znaczy, że opisane w niej prawa na nich nie działają? Groteskowość tego argumentu uwypukla też fakt, że podejście psychodynamiczne reprezentowane przez moich oponentów korzeniami tkwi dość głęboko w XIX-wiecznej psychoanalizie i nie stanowi dla nich to przeszkody w jej stosowaniu w XXI wieku. Autorom zarzucającym mi cytowanie nieaktualnych badań nie przeszkadza jednocześnie cytowanie prac Ablon & Jones z 1998 r. i Jones & Pulos z 1993 r. Już nie śmieszne, ale zastanawiające jest pominięcie w ich wyliczance cytowanych przeze mnie dwóch publikacji z 2020 r, dwóch z 2017 r. jednej z 2014 r., jednej z 2015 r. i jednej z 2010 r. Raz jeszcze pozostawiam czytelnikowi ocenę tego argumentu i dokonanego na jego potrzeby zabiegu. Przypomnę też, że nad tym tekstem pracowało 6 osób. Wszystkie „przeoczyły” 7 publikacji nie pasujących do tezy o nieaktualnych badaniach.
Moi adwersarze, przy każdej nadarzającej się okazji przypominają o wzroście liczby samobójstw, osób cierpiących na problemy ze zdrowiem psychicznym i konieczności niesienia im pomocy. Nie zauważają jednak, że tym alarmującym liczbom towarzyszą niemal wykładniczo rosnące liczby osób oferujących usługi w zakresie zdrowia psychicznego. Dla kontrastu należy podkreślić, że działania omawianego w moim artykule Vikrama Patela przynoszą wyraźne i korzystne zmiany wskaźników zdrowia psychicznego.
Kiedy w XII wieku, na rynku zaczęło pojawiać się dużo piwa złej jakości, jego wytwórcy zaczęli organizować się w gildie – organizacje cechowe mające na celu strzeżenie ich interesów. Gildie określały zasady otrzymania tytułu mistrza-piwowara, nauki sztuki piwowarskiej i przede wszystkim dbały o wysoką jakość piwa, a co za tym idzie, także o swoje własne interesy. Podobnych przykładów dbania o wysoki poziom produktów i usług poprzez tworzenie cechów czy izb można przytoczyć od tego czasu setki, jeśli nie tysiące nawet. Z drugiej strony można również podać wiele przykładów, dotyczących takich obszarów gdzie ludziom uprawiającym jakiś zawód nie zależy na regulacjach prawnych, bo to spowodowałoby konieczność zastosowania się do standardów jakości i przede wszystkim wiązałoby się z ponoszeniem odpowiedzialności za swoje działania. Wróżbiarstwo, jasnowidzenie, prostytucja, astrologia, tzw. medycyna alternatywna, chiromancja to przykłady takich usług, gdzie brak regulacji i dbałości o jakość sprzyja ludziom czerpiącym korzyści ze świadczenia tych usług.
Dzisiaj w Polsce brakuje jakichkolwiek uwarunkowań prawnych wykonywania zawodu psychoterapeuty. Może nim zostać dosłownie każdy, kto założy działalność gospodarczą. Skrzywdzony pacjent nie ma możliwości dochodzenia swoich praw u Rzecznika Praw Pacjenta, bo usługa terapeutyczna nie jest w świetle prawa usługą medyczną. Szukając zadośćuczynienia przed sądem napotyka na pustkę prawną – ponieważ nie zostały określone jednoznaczne warunki prowadzenia psychoterapii, niemożliwością jest również wykazanie błędów w jej prowadzeniu. Sądy koleżeńskie towarzystw terapeutycznych działają na podobieństwo tego powołanego przez PTP.
Kilkanaście lat dyskusji z psychoterapeutami w Polsce przekonało mnie, że deklarując dbałość o interes pacjentów i społeczny szacunek do swojego zawodu nie są w stanie w XXI wieku zrobić tego, czego dokonali piwowarzy w wieku XII i nawet nie podejmują wysiłków w tym kierunku. Jedynym sposobem budowania szacunku do ich zawodu, który praktykują, jest szybkie zamykanie ust krytykom, pozywanie pacjentów, którzy krytycznie wypowiadają się na temat swojej terapii i jednostronny marketing swoich usług. A jeśli tak, to tym, co najbardziej mogłoby im się przysłużyć, byłby zapis prawny penalizujący obrazę uczuć terapeutycznych. Wnioskuję o niego!
[EDIT 13.02.2021: Szanowni Państwo, moja publikacja i dyskusja z tym związana pokazały, że jest bardzo wiele osób niezwykle mocno zaangażowanych w obronę wizerunku psychoterapii. Jednocześnie spowodowała, że kolejni pacjenci próbujący poszukiwać zadośćuczynienia, straszeni przez terapeutów pozwami skontaktowali sie ze mną z prośbą o pomoc. Myślę, że to stwarza niepowtarzalne możliwości realnych działań dla poprawienia wizerunku psychoterapii w Polsce. Proszę zatem wszystkich psychoterapeutów o pomoc. To, co najczęściej jest do zrobienia, to analiza dostępnej dokumentacji, napisanie opinii na temat poprawności prowadzonej psychoterapii, obecność w sądzie w charakterze świadka. Są to oczywiście działania pro-publico bono. Myślę, że mogą one zjednać ze sobą ludzi skrzywdzonych przez psychoterapię, jej krytyków i obrońców. Wszystkich chętnych zapraszam do kontaktu za pośrednictwem komentarzy. Adresy mailowe pozostaną wyłacznie do mojej wiadomości i zostaną przekazane zainteresowanym pacjentom.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. Moja powieść „Defekt” to historia zdolnego młodego człowieka, jego związków i kolejnych terapii – o tym, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania programu wyemitowanego przez TVP Kultura 11 lutego 2021 roku w cyklu „Co dalej?”, w którym wraz z dr hab. Michałem Łuczewskim i red. Piotrem Goćkiem próbowaliśmy odpowiedzieć na szerego pytań związanych z psychoterapią.
Czy każdy z nas potrzebuje terapeuty? Czy w dobie koronawirusa to tylko pomoc czy już wielki biznes? Amerykańskie filmy i seriale przyzwyczaiły nas do tego, że wcześniej czy później każdy z bohaterów na kozetce wyląduje i każdy problem na tej kozetce uda się rozwiązać. Czy tak jest rzeczywiście? Jak ta kwestia wygląda w Polsce? Gośćmi programu są dr Tomasz Witkowski (psycholog) i dr Michał Łuczewski (psychoterapeuta).
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
To tytuł mojego artykułu, który ukazał się w Krytyce Politycznej. Zapraszam do lektury!
Fot. za welldoing.org
Dostrzegasz kuriozalność takiego wynalazku, jak elektroniczny głaskacz kota. Dlaczego więc nie dostrzegasz absurdalności psychoterapii? Odpowiedź jest dość brutalna. Pisze Tomasz Witkowski.
W 1847 roku w amerykańskim urzędzie patentowym pod numerem 5231 zarejestrowano wynalazek będący połączeniem fotela bujanego z wachlarzem. Konstruktor umieścił tradycyjny fotel bujany na solidnej podstawie, zaopatrzył w masywne ramię i za pomocą skomplikowanego mechanizmu dźwigni i przekładni przeniósł energię fotela na wachlarz umieszczony nad głową bujającego się na nim człowieka. Dzięki temu imponującemu wynalazkowi ludzie raz na zawsze zostali uwolnieni od uciążliwego machania wachlarzem.
Tyle że ludzie z jakichś powodów nie uznali tego wynalazku za przydatny. Być może praca polegająca na wachlowaniu się nie wydała im się nadmiernie uciążliwa, a może uznali poziom komplikacji wynalazku w stosunku do korzyści, jakie ze sobą niesie, za absurdalny. Bujane fotele z wachlarzami nie zagościły nigdy w naszych domach na stałe.
Podobnie groteskowych wynalazków jest więcej, żeby wspomnieć chociażby o fantastycznych peryskopowych okularach, które umożliwiają czytanie na leżąco, o elektrycznym głaskaczu kota, który wyzwoli nas od uciążliwości dotykania własnego zwierzęcia, czy bardzo zaawansowanym technologicznie 24-palczastym robocie do mycia głowy firmy Panasonic.
Zdrowy rozsądek zabezpiecza nas dość skutecznie przed otaczaniem się podobnymi gadżetami. Jednak nie zawsze, a zwłaszcza tam, gdzie absurdalność postępowania nie jest oczywista.
Przez setki lat poddawaliśmy się flebotomii – zabiegowi upuszczania krwi, wierząc w jego pozytywne skutki. Z kolei aby zrozumieć, że inny zabieg medyczny – lobotomia – jest nieludzko okrutny, musieliśmy najpierw okaleczyć kilkadziesiąt tysięcy ludzi.
Dzisiaj ciągle wydajemy mnóstwo pieniędzy na wypełniające apteczne półki produkty, które nie zawierają nic poza wymyśloną na przełomie XVIII i XIX wieku rzekomą „pamięcią” jakiejś substancji. Trujemy się również dość często substancjami, którym przypisuje się właściwości lecznicze.
Zdrowy rozsądek i zdrowa psychika?
Obszarem, gdzie jeszcze trudniej zaprząc do pracy zdrowy rozsądek, jest nasze życie psychiczne. Emocje, które zdają się panować nad rozumem, niezrozumiałe impulsy, którym się poddajemy, zadziwiające właściwości umysłu powodują, że nasza własna psychika ciągle wydaje się tajemnicza i nieprzenikniona.
Próbując zrozumieć samych siebie, szczególnie łatwo poddajemy się sugestywnym narracjom i bywamy nakłaniani do działań, które niewiele różnią się od bujania się na fotelu w tym tylko celu, aby ochłodzić sobie twarz ruchem wachlarza.
Dzisiaj na rynku dostępnych jest grubo ponad 600 różnych modalności psychoterapeutycznych, czyli szkół, kierunków i nurtów terapeutycznych, oferujących czasami kompletnie rozbieżne sposoby rozumienia psychiki oraz leczenia chorób i zaburzeń psychicznych. Wiele z nich to niezwykle złożone systemy wiedzy, które służą do osiągnięcia prostego celu – niczym umycie głowy przez sterowanego mikroprocesorami 24-palczastego robota.
Absurdy, które zadomowiły się w obszarze zdrowia psychicznego, brutalnie odkrywa przed nami działalność Vikrama Patela – hinduskiego psychiatry, który rewolucjonizuje leczenie chorób psychicznych na całym świecie. Pochodzący z ubogich rejonów Indii Patel spędził pierwsze dwa lata swojej pracy w Zimbabwe, gdzie w tym czasie w całym kraju pracowało zaledwie 10 psychiatrów, zajmujących się garstką bogatych pacjentów. W Afganistanie, Rwandzie, Czadzie, Erytrei i Liberii w tym czasie pracował jeden lub dwóch psychiatrów.
Szacuje się, że nawet w krajach Europy Zachodniej dostęp do profesjonalnych usług ochrony zdrowia psychicznego ma zaledwie połowa mieszkańców. Tymczasem liczba pacjentów z problemami psychicznymi na najuboższych obszarach naszego globu była i jest przytłaczająca, choć niektórzy błędnie wówczas uważali, że depresja i niektóre inne choroby psychiczne występują wyłącznie w bogatych społecznościach.
Patel, niczym biblijny Dawid niezrażony potęgą Goliata, postanowił ten stan rzeczy zmienić. Logika jego rozumowania była zgoła odmienna od logiki twórcy bujanego fotela z wachlarzem. Uznał, że jeśli istnieją nieskomplikowane, skuteczne i tanie metody pomocy psychiatrycznej, którą mogliby świadczyć nawet ludzie niewykształceni w dziedzinie psychologii czy psychiatrii, to należy je zidentyfikować, nauczyć ich stosowania podstawowy personel medyczny czy pracowników socjalnych i zacząć pomagać. Ten skromny i niepozorny lekarz, któremu w dzieciństwie ze względu na stan zdrowia nie dawano szans na przeżycie, zakasał rękawy i wziął się do roboty.
Jednym z pierwszych owoców jego pracy jest adresowany do niewykształconych ludzi poradnik opisujący proste metody pomocy ludziom z problemami psychicznymi zatytułowany Where There Is No Psychiatrist (Tam, gdzie nie ma psychiatry). Początkowo wykorzystywany w najuboższych rejonach świata, obecnie dostępny jest bezpłatnie w ponad 70 krajach świata. Co ciekawe, nie ma jeszcze polskojęzycznej wersji tego podręcznika, choć pierwsze wydanie zostało opublikowane w 2003 roku.
Czytaj dalej klikając TUTAJ
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
– Psychoterapia nie jest leczeniem w sensie medycznym, więc psychoterapeuta nie musi prowadzić dokumentacji medycznej – usłyszał bezsilny pacjent w sądzie od swojego terapeuty, próbując ustalić przebieg terapii.
– Psychoterapia nie jest usługą medyczną, dlatego nie możemy rozpatrzyć pani skargi – przeczytała sfrustrowana pacjentka w uzasadnieniu odmowy sformułowanym przez Rzecznika Praw Pacjenta, do którego skierowała się z prośbą o pomoc.
– Psychoterapeuta nie musi stawiać diagnoz, tak jak robią to lekarze, bo psychoterapia nie jest leczeniem w sensie medycznym – usłyszałem ten argument kilkaset razy od przeróżnych terapeutów, m.in. bezpośrednio od prof. Jerzego Mellibrudy, nauczyciela terapeutów w trakcie mojej radiowej z nim konfrontacji (posłuchaj tutaj: http://bi.gazeta.pl/im/3/13899/m13899743.mp3).
– Nie musimy badać negatywnych skutków psychoterapii[1], bo psychoterapia to leczenie słowem (talk therapy), a nie postępowanie medyczne. Nie ingerujemy w organizm pacjentów w żaden sposób, a słowa nie mogą przecież wywołać negatywnych zmian – usłyszałem od terapeutów tłumaczących dlaczego lekceważą możliwość wystąpienia negatywnych skutków ubocznych psychoterapii.
Odżegnywanie się psychoterapii od medycyny ma tak intensywny charakter, że byłem już niemal skłonny uwierzyć, że te dwie dziedziny nie mają ze sobą nic wspólnego, gdy oto nagle, z dnia na dzień, stałem się świadkiem cudownej transformacji, za sprawą której większość psychoterapeutów polskich, począwszy od psychoanalityków a na reprezentantach podejścia behawioralno-poznawczego kończąc, przyznała, że w zasadzie ich praca nie różni się od tego, co robi reszta personelu medycznego. Co doprowadziło do tej nagłej konwersji? Przywilej, jakim jest możliwość zaliczenia do grupy personelu medycznego, a co za tym idzie przyjęcia szczepionki przeciwko Covid w grupie „0”. Polscy terapeuci stali się personelem medycznym świadczącym usługi medyczne.
Gdyby to ode mnie zależało i było organizacyjnie możliwe, udostępniłbym szczepionkę od razu wszystkim, którzy chcą się zaszczepić, włącznie z przedstawicielami takich unikatowych taksonów intelektualnych jak psychoanalitycy. I to nie z miłości do umysłowej różnorodności, ale w trosce o własne bezpieczeństwo. Niestety, nie mam wpływu na sposób dystrybucji szczepionki, a obiektywne warunki nie pozwalają ofiarowania tego przywileju wszystkim w tym samym czasie, dlatego muszę godzić się z wartościowaniem użyteczności przedstawicieli różnych zawodów i grup demograficznych. Postawienie psychoterapeutów i psychologów w pierwszej linii z ratownikami medycznymi, lekarzami, pielęgniarkami a przed tak ważnymi dla naszego codziennego funkcjonowania pracownikami marketów spożywczych, listonoszami, kurierami, serwisantami IT i nauczycielami jest co najmniej wątpliwe i budzi więcej moich zastrzeżeń niż zaszczepienie kilkunastu celebrytów poza kolejką.
Badania poświęcone efektywności psychoterapii studiuję od wielu już lat. Nigdy nie natknąłem się na wyniki, które mogłyby wskazywać na to, że w psychoterapii jest niezbędny kontakt osobisty, choć do takiego kontaktu, wbrew zagrożeniom w pierwszym etapie pandemii przekonywało Polskie Towarzystwo Psychoterapii Psychodynamicznej (https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=1552597768224658&id=100004233496453). Jeśli mamy do czynienia z leczeniem słowem (talk therapy), to jakie ograniczenia niesie ze sobą prowadzenie terapii online? Uniemożliwienie przekazania tajemnej energii? Wycięcie kilku mniej istotnych dla terapii wskazówek płynących z mowy ciała? Udaremnienie odczuwania wspólnych wibracji? A może to bez unoszących się w powietrzu feromonów psychoterapia jest niemożliwa? Żadnego z tych czynników (poza marginalnym znaczeniem mowy ciała) nie znalazłem w jakichkolwiek studiach empirycznych.
Czy włączenie (pewnie przypadkowe) psychoterapeutów do personelu medycznego i tak pełna aprobaty ich akceptacja tego faktu będzie miała jakikolwiek wpływ na sytuację pacjentów? Wątpię, bo doświadczenie wielu pacjentów pokazuje, że medyczny charakter psychoterapii zaczyna się tam, gdzie są związane z tym przywileje, a kończy w miejscu, w którym pojawia się odpowiedzialność za jej wynik, za trafną diagnozę różnicową, obowiązek prowadzenia dokumentacji medycznej, konieczność śledzenia negatywnych skutków ubocznych i wreszcie odpowiedzialność cywilna i karna.
Czy chcemy tego, czy nie, żyjemy w kulturze terapeutycznej, gdzie coraz więcej obszarów codziennego życia zawłaszcza terapia, a co można zmierzyć choćby liczbą klasyfikowanych przez nią zaburzeń (podręcznik DSM 5 wyróżnia ich 374). Wierzymy w moc terapeutów i nadajemy im przywileje podobnie, jak większość kultur stawiała w uprzywilejowanej pozycji swoich kapłanów. Warto jednak, od czasu do czasu, sprawdzić czy podziwiane rytuały przynoszą spodziewane rezultaty. Z tym jednak nie jest najlepiej, o czym piszę w swoich książkach od kilkunastu już lat. Ostatnia duża metaanaliza opublikowana pod koniec zeszłego roku[2] pokazała, że interwencje terapeutyczne mające zapobiegać samobójstwom i samookaleczeniom mają bardzo niską skuteczność i nie różnią się między sobą. Wiele lat trwająca terapia psychodynamiczna ma podobną skuteczność jak interwencja rówieśnicza. Co najbardziej jednak smutne, ich efektywność nie poprawiła się przez ostatnie pół wieku. Aby przekonać się o tym, czy obietnice rzesz psychoterapeutów utrzymujących, że bez ich działań ludzkość nie poradzi sobie ze skutkami pandemii znajdą swoje pokrycie w rzeczywistości przyjdzie nam poczekać jeszcze wiele lat. Przyznając przywileje tym, którzy je formułują, warto spojrzeć w przeszłość i sprawdzić, jak wywiązywali się z nich do tej pory.
[1] Tylko 3% wszystkich badań nad efektywnością psychoterapii uwzględnia monitorowanie negatywnych skutków ubocznych: U. Jonsson, I. Alaie, T. Parling, F. K. Arnberg, Reporting of harms in randomized controlled trials of psychological interventions for mental and behavioural disorders: a review of current practice. “Contemporary Clinical Trials”, 38, 2014, s. 1-8.
[2] Fox, Kathryn R., Huang, Xieyining, Guzmán, Eleonora M., Funsch, Kensie M., Cha, Christine B., Ribeiro, Jessica D., Franklin, Joseph C., (2020). Interventions for suicide and self-injury: A meta-analysis of randomized controlled trials across nearly 50 years of research. Psychological Bulletin, Tom 146, Numer 12.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Jesienią pisałem o jawnym wyroku uniewinniającym pacjentkę oskarżoną przez swojego byłego terapeutę o pomówienie z art. 212§ 1 i 2 k.k. Wyrok zapadł po trzech latach postępowania (Historia opisana ze szczegółami tutaj: O psychoterapii wolno rozmawiać – zadecydował Sąd. Wyrok w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej). Mogłoby się wydawać, że taki werdykt sądu terapeuta przyjmie z pokorą. Nic z tego! Zanim wyrok się uprawomocnił, złożył apelację. A zatem przed pacjentką i jej terapeutą kolejne kilka lat rozpraw sądowych. To kolejne nieprzespane noce i dramaty psychiczne serwowane przez uzdrawiający proces psychoterapii toczony przed obliczem Temidy z woli przedstawiciela zawodu ratującego zdrowie psychiczne. To kolejne, niemałe koszty pracy Sądu, płacone także przez nas, podatników.
Co ciekawe, jedynie pacjentka została oskarżona. Terapeuta nie postawił przed sądem wydawców, którzy publikowali artykuły o jego działalności, dziennikarzy, którzy je pisali. Dlaczego nie powołał do odpowiedzialności Komisji Etyczno-Mediacyjnej wypowiadającej się o jego błędach? Dlaczego na ławie oskarżonych znalazł się najsłabszy element – pacjent, który nie mogąc poradzić sobie z własnym życiem uwierzył w uzdrawiającą moc psychoterapii?
O procesie będę donosił systematycznie tyle akurat, ile będzie to zgodne z prawem i postanowieniami sądu. To zapowiedź kilkuletniego serialu, którego reżyser, podobnie, jak dotychczas będzie robił wszystko, aby ukryć jego kolejne odcinki przed widzami.
Co to oznacza dla Was, pacjentów? Cóż, najlepiej będzie, jeśli powstrzymacie się z dzieleniem się z kimkolwiek tym, co wydarzyło się w czterech ścianach gabinetu. Może to i dmuchanie na zimne, kiedy wszystko idzie dobrze, ale gdyby coś poszło nie tak… Szlak został już przetarty przez pewnego terapeutę. W psychoterapii reklamującej otwarte mówienie o wszystkim i wyrażanie swoich najgłębszych odczuć – przynależna nam wszystkim, gwarantowana prawem wolność słowa nie istnieje – możesz czuć się albo dobrze albo wcale. Mówić nie powinieneś.
Przy okazji w głowie pojawiają się dziesiątki pytań nawiązujących do kodeksów etycznych stowarzyszeń terapeutycznych, w których tak bardzo eksponuje się dobro pacjenta i troskę o niego. I dodatkowo to jedno do tych wszystkich, którzy od lat zarzucają mi, że zniechęcam ludzi do korzystania z pomocy. Jak myślicie, czy podobne działania podejmowane przez terapeutów zachęcają ludzi do korzystania z usług terapeutów? A może powinni je podejmować, lecz grzechem jest tylko pisanie o nich?
P.S. Opisany tutaj terapeuta cały czas prowadzi komercyjną działalność terapeutyczną. Przedstawione wydarzenia w żaden sposób nie wpłynęły na możliwości wykonywania przez niego pracy i z tego, co się orientuję, nigdy nie wpłyną.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. Moja powieść „Defekt” to historia zdolnego młodego człowieka, jego związków i kolejnych terapii – o tym, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
A czy kiedyś nie było wolno? Cóż, z psychoterapią jest trochę tak jak z kierownictwem Związku Radzieckiego – zawsze wolno było o nim mówić, pod warunkiem, że dobrze. Nieprzestrzeganie tej zasady groziło sporymi kłopotami. Przekonała się o tym dość dotkliwie Sylwia, która o swoich nieudanych psychoterapiach opowiedziała dziennikarzom, blogerce zajmującej się nadużyciami w psychoterapii i napisała na forum internetowym. Nie pomogło jej to, że opowieści były anonimowe, ani fakt, że Komisja Etyki stowarzyszenia, do którego należał terapeuta zajęła stanowisko o popełnieniu przez niego dziewięciu podstawowych błędów w procesie terapeutycznym. Psychoterapeuta, który najwyraźniej nie poradził sobie z pacjentką w gabinecie ani myślał nawet przeprosić. Co więcej, tenże przedstawiciel biznesu (notabene lukratywnego – pacjentka zapłaciła ok 30 tyś zł za terapię) postanowił prowadzić dalej leczący proces, ale już przy pomocy sądu.
Oskarżył swoją byłą pacjentkę o pomówienie z art. 212§ 1 i 2 k.k, a także złożył zawiadomienie do prokuratury i pozew do Sądu cywilnego. Oto, co dzieje się dalej – Sąd karny dnia 14 grudnia 2017 roku (sygn. akt III K 716/17) publicznie ogłasza orzeczenie – umorzyć postępowanie wobec oskarżonej albowiem zarzucany jej czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego. Jednak wrażliwe ego psychoterapii dalej domaga się ścigania pacjentki i powoduje wznowienie sprawy, co powoduje trzy lata procesu, koszty (które częściowo zapłaci pozywający terapeuta, a częściowy my, podatnicy) i niezliczone godziny nieprzespanych przez oskarżoną nocy, które w końcu doprowadziły do wyroku uniewinniającego, stwarzając w ten sposób precedens w prawie polskim (Wyrok). Wyrok z mocy samego prawa jest jawny. Niestety, detale tego tyleż dramatycznego, co interesującego dla środowiska psychoterapii, procesu, zeznania świadków oraz uzasadnienie wyroku z woli terapeuty-oskarżyciela pozostaną okryte tajemnicą. To kolejny raz, kiedy psychoterapia pokryje milczeniem swoje tajemnice.
Jawny charakter wyroku pozostawia jednak nadzieję, że mówienie o psychoterapii nie będzie automatycznie narażone na represje ze strony terapeutów, że o tym, co wydarzyło się w gabinecie terapeutycznym można mówić tak, jak o tym, jak zostaliśmy potraktowani przez mechanika samochodowego.
Czy rzeczywiście groźba tych represji jest tak paraliżująca? Podobnie jak w przypadku wielu niekorzystnych zjawisk takich, jak przemoc w rodzinie, korupcja, mobbing itd., których nie da się badać wprost, dane są fragmentaryczne. Z moich doświadczeń zdobytych podczas pracy nad książką Psychoterapia bez makijażu, jak również z codziennych kontaktów z pacjentami wynika, że lęk przed odwetem ze strony terapeutów jest przemożny. Nie znam jednak w Polsce ludzi, którzy byliby bardziej niż ja zainteresowani gromadzeniem podobnych danych, więc muszę polegać jedynie na swoich doświadczeniach.
Ci poszukujący pomocy w gabinetach terapeutycznych, których poznałem, nadszarpnęli już swój budżet i są najczęściej są w gorzej sytuacji finansowej niż terapeuci, więc nie są w stanie ryzykować konieczności pokrycia kosztów sądowych, nawet tych bieżących związanych z prowadzeniem sprawy. Terapeuci z racji swoich rozlicznych kontaktów nierzadko znają prawników , którzy chętnie im doradzą, podczas gdy pacjenci to często osoby wyizolowane społecznie. Wreszcie, kondycja psychiczna niezbędna do tego, aby przystąpić do wieloletniego sporu, w przypadku pacjentów jest najczęściej w opłakanym stanie. Wszystko to powoduje, że jeden na kilkunastu pacjentów decyduje się o tym, aby anonimowo ale publicznie zacząć mówić o swoich psychoterapeutycznych doświadczeniach. Nigdy nie spotkałem pacjenta, który zdecydowałby się zrelacjonować je zaświadczając własną twarzą i nazwiskiem. Dotyczy to oczywiście tylko przypadków terapii zakończonych niepowodzeniem. Świadectwa pacjentów zadowolonych są mile widziane i powszechne. Lęk pacjentów przed angażowaniem się w spory sądowe, jak widać ma racjonalne podstawy.
W tym konkretnym przypadku psychoterapeuta nie pozwał, tak, jak to jest w zwyczaju na całym świecie, gazet i ludzi, którzy opublikowali niekorzystne dla niego informacje lecz osobę, która była tylko jednym z wielu źródeł informacji. A przecież to dziennikarz decyduje o tym, ile wrażliwych informacji zamieścić w swoim tekście, a redaktor akceptujący jego tekst przyzwala na to. Czyżby terapeuta spodziewał się uzyskać wyższe odszkodowanie od osoby pozbawionej zasobów materialnych (do pozbawienia których sam się również przyczyniał żądając zapłaty honorariów) w porównaniu z tym, które mogłaby mu wypłacić bogata spółka, właściciel wiodących mediów w Polsce, jakim jest Agora lub pozostałe firmy – właściciele mediów, w których ukazywały się wymienione w pozwie publikacje? Jeśli czuł, że mimo negatywnego stanowiska Komisji Etyki prawo stoi po jego stronie, to dlaczego nie zdecydował się skonfrontować tego przekonania z profesjonalnymi prawnikami zatrudnianymi przez spółkę medialną, lecz ze swoją byłą pacjentką wspieraną przez przydzielonego jej z urzędu adwokata?
Opisywany tutaj przypadek pokazuje, że próby odwetu terapeutów mogą być niezwykle dotkliwe. Myliłby się jednak ktoś, kto sądziłby, że wyrok uniewinniający jest happy endem tej historii. Zanim jeszcze rozpoczęła się sprawa, która zakończyła się omawianym wyrokiem uniewinniającym, przedstawiciele ośrodka, w którym odbywała się terapia i sam terapeuta złożyli kilka zawiadomień o popełnieniu rzekomych przestępstw przez pacjentkę. Ponieważ były one umarzane przez organa ścigania, pacjentce założono kilka innych spraw – karnych i cywilną, które nadal się toczą, a rozstrzygnięcie których zajmie kolejnych kilka lat, kilkadziesiąt, lub nawet kilkaset godzin rozpraw, spowoduje znaczne koszty sądowe i niewyobrażalne koszty psychologiczne. Czy tak się kończy psychoterapia? Czyżby zdobyte na salach sądowych i trzymane w ukryciu doświadczenia pomagały terapeutom w lepszym prowadzeniu przyszłych psychoterapii? A może ten przypadek jest tylko kolejnym, pojedynczym zgniłym jabłkiem w koszu zdrowych i dorodnych owoców psychoterapii?
P.S. Opisany tutaj terapeuta cały czas prowadzi działalność terapeutyczną. Przedstawione wydarzenia w żaden sposób nie wpłynęły na możliwości wykonywania przez niego pracy.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. Moja powieść „Defekt” to historia zdolnego młodego człowieka, jego związków i kolejnych terapii – o tym, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
21 września w audycji „Czat Czwórki” rozmawiałem z red. Jakubem Jamrozkiem o niebezpieczeństwach psychoterapii. W audycji wzięła również udział dr Ewa Pragłowska. Obszerny wywiad z nią można przeczytać także w mojej książce Psychoterapia bez makijażu.
Zapraszam do wysłuchania podcastu.
Tytuł audycji: Czat Czwórki
Prowadzi Jakub Jamrozek
Więcej na temat poruszony w audycji w MOICH KSIĄŻKACH,
a także w innych postach na tym blogu.
O czym rozmawialiśmy
W audycji wzięła udział także dr Ewa Pragłowska. Zastanawialiśmy się, czy psychoterapia pomaga, czy może też zaszkodzić osobie, która z niej korzysta. Rozmawialiśmy o mitach – na przykład, że terapia polega głównie na szukaniu przyczyn problemów w dzieciństwie albo że terapeuta mówi pacjentowi, co ma robić ze swoim życiem – o tym, dlaczego coraz więcej osób sięga po psychoterapię, dla kogo ona jest i na czym naprawdę polega.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
To tytuł mojej (okrojonej nieco przez redakcję) analizy możliwości wykorzystania sztucznej inteligencji do psychoterapii, która ukazała się właśnie w tygodniku „Polityka” Pojawienie się wirtualnych psychoterapeutów opartych na sztucznej inteligencji jest nieuchronne. Jakie są ich silne i słabe strony?
To tytuł mojej (okrojonej nieco przez redakcję) analizy możliwości wykorzystania sztucznej inteligencji do psychoterapii, która ukazała się właśnie w tygodniku „Polityka”
Foto Pikrepo
Pojawienie się wirtualnych psychoterapeutów opartych na sztucznej inteligencji jest nieuchronne. Jakie są ich silne i słabe strony?
Zdalna terapia mogłaby rozwiązać mnóstwo problemów związanych z ograniczonym dostępem do opieki zdrowotnej osób cierpiących na choroby i zaburzenia psychiczne, których – jak się powszechnie uważa – będzie przybywać wskutek epidemii i kryzysu ekonomicznego. Przełom byłby możliwy wyłącznie w sytuacji, gdyby człowieka, przynajmniej częściowo, zastąpiły inteligentne maszyny. Samo przeniesienie usług terapeutycznych z gabinetów do wersji online nie wystarczy. A jeśli terapia miałaby wkroczyć na platformy cyfrowe, to należałoby ją podzielić na oddzielne procesy.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Zawracanie statku głupców, to mój autorski tytuł najnowszego felietonu, który ukazał się w „Plus Minus Rzeczpospolita” i pod takim tytułem można go znaleźć w Archiwum Rzeczpospolitej. W wersji internetowej i papierowej ukazał się pod zmienionym tytułem. Pandemia chorób psychicznych?
Zawracanie statku głupców, to mój autorski tytuł najnowszego felietonu, który ukazał się w „Plus Minus Rzeczpospolita” i pod takim tytułem można go znaleźć w Archiwum Rzeczpospolitej. W wersji internetowej i papierowej ukazał się pod zmienionym tytułem.
Depresja celebryty, choć bywa wstrząsająca, jest ładniejsza i dużo bardziej ludzka niż schizofrenia bezdomnego, który nie mył się przez kilka miesięcy. W ślad za tym pierwszym do psychobiznesu zwrócą się inni, podczas gdy garstka potrzebujących pomocy, by przetrwać i zachować resztki człowieczeństwa, pozostanie na marginesie zadowolonego z siebie społeczeństwa.
Na jednej ze ścian Luwru, oświetlonej charakterystycznym muzealnym światłem, wisi namalowany na niewielkiej desce obraz niezwykły – „Statek głupców” pędzla Hieronima Boscha. Z głęboko zielonym tłem obrazu kontrastuje grupa jasno oświetlonych ludzi w łodzi na pierwszym planie. A właściwie nie to tyleż ludzie, co ich przywary, bo one właśnie stanowią motyw przewodni obrazu. Rozpusta, pijaństwo, łakomstwo, chciwość i inne żądze doprowadzające nas do szaleństwa zostały przez niderlandzkiego mistrza załadowane na statek i wysłane w morze. Przedsięwzięcie to nieobce było ówczesnym odbiorcom, do których Bosch kierował swój przekaz. W średniowieczu często praktykowano pozbywanie się ludzi niemieszczących się w obowiązującym porządku społecznym, obłąkanych, niepełnosprawnych umysłowo, wysyłając ich w podróż morską bez określonego celu.
Statek głupców to również metafora, która posłużyła Michelowi Foucaultowi do zobrazowania praktyk wykluczania ludzi chorych psychicznie w kulturze Zachodu. Jego dzieło „Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu” stało się, wbrew intencji autora, manifestem ruchu antypsychiatrii, który zapoczątkowano u schyłku lat 60. XX w.
Gdybyśmy spojrzeli na naszą historię z odpowiedniej perspektywy, dostrzeglibyśmy, że zatoczyła ona koło i dziś również nie brak tych chętnie wsadzających odmieńców na statki wywożące ich w pełne morze, aby wkrótce zawrócić je stamtąd i skierować do swoich portów, gdzie czekają wyspecjalizowani profesjonaliści gotowi z nieukrywaną troską zająć się ich ładunkiem.
WHO szacuje, że obecnie ponad 350 mln ludzi na świecie cierpi z powodu depresji, co stanowi prawie 5 proc. populacji. W większości krajów odsetek ludzi chorujących w ciągu swojego życia na depresję waha się pomiędzy 8 a 12 proc. Według tych samych szacunków na świecie ponad jedna trzecia ludzi w jakimś okresie swojego życia spełnia wszystkie kryteria diagnostyczne dla co najmniej jednego zaburzenia psychicznego. Z tych danych wynika, że mamy do czynienia z pandemią chorób psychicznych o skali niespotykanej w całej historii rodzaju ludzkiego. Dla porównania – grypa hiszpanka, która była największą w historii pandemią, pochłonęła według różnych szacunków 20–100 mln ofiar. A liczby ilustrujące skalę zaburzeń i chorób psychicznych cały czas rosną.
Wygląda też na to, że ludzkość jest atakowana przez coraz to nowe choroby psychiczne, które mutują niczym wirusy. W 1952 r. pierwsze wydanie podręcznika „Kryteria diagnostyczne zaburzeń psychicznych” wyróżniało zaledwie 106 jednostek chorobowych i zaburzeń psychicznych. W 1968 r., w drugim wydaniu, było ich już 182. Wydanie trzecie z roku 1980 przyniosło zdecydowany wzrost tej liczby, bo zawierało ich aż 265. Ale choroby i dolegliwości psychiczne zdawały się mutować dalej, bowiem w trzecim uzupełnionym wydaniu z roku 1987 było ich 292. Wydanie czwarte przyniosło niewielki wzrost do 297. Zrewidowana wersja z roku 2000 zawierała ich już tyle, ile dni liczy rok – aż 365. Ostatnie piąte wydanie wyróżnia 374 zaburzenia psychiczne. W ciągu zaledwie 60 lat liczba zaburzeń psychicznych wzrosła ponad trzy i pół raza.
Czytaj dalej klikając TUTAJ – bez paywalla!
Nie spotkałem jeszcze nigdy człowieka, który miałby trzy stopy. Nie udało mi się również natrafić na kogoś, kto miałby więcej niż pięć palców u dłoni. Zauważyłem też, że wszyscy ludzie, jakich dane było mi widzieć podczas posiłku, wkładają jedzenie do ust i nie próbują się odżywiać, wciągając je nosem. Z nudną regularnością większość ma dwoje oczu i uszu. Podobnie wydalają i podobnie posługują się mową. Nawet jeśli mówią kompletnie odmiennymi językami, to wykorzystują czasowniki i rzeczowniki i podobnie konstruują zdania. Kiedy są głodni – myślą i mówią o pożywieniu i szukają go, dopóki nie zaspokoją głodu. Nigdy też nie spotkałem człowieka, co do którego miałbym wątpliwości, czy jest człowiekiem, czy też przedstawicielem jakiegoś innego gatunku, nawet jeśli był to człowiek cokolwiek zaniedbany. A jednak niemal codziennie spotykam ludzi, którzy z całą mocą podkreślają: „Każdy człowiek jest inny!”.
Czy mają na myśli takie szczegóły, jak długość owych dwóch stóp lub kolor owej pary oczu niezmiennie osadzonych po obu stronach zawsze jednego, choć czasami większego lub mniejszego, spłaszczonego lub kościstego nosa? Nie sądzę. Myślę, że takie stwierdzenia są formułowane z kilku różnych powodów. Jednym z nich jest bezmyślność. Nim nie warto się zajmować. Innym może być obrona indywidualności człowieka. Kiepska to jednak indywidualność…
A dalej o tym, dlaczego szewcy, dentyści i chirurdzy nie wykorzystali szansy jaką daje fałszywy humanizm i jak skorzystali z niego klinicyści i terapeuci. Jak wykorzystując fałszywy humanizm zdeprecjonować naszego rozmówcę i zanegować jakiekolwiek konstruktywne rozwiązania, a także o bezradności, która musi stać się udziałem fałszywych humanistów. Czytaj dalej klikając TUTAJ
Zaiste! Trzeba być niezwykle gruboskórnym lub świętym aby sprostać temu zaleceniu. Chociaż moi znajomi uważają mnie za dość odpornego na wszelki rodzaj hejtu, to jednak chyba nikt za świętego.
A Ja wam powiadam: Nie stawiajcie oporu złemu: lecz jeśli cię ktoś uderzy w prawy policzek, nadstaw mu i drugi. Temu, kto chce prawować się z tobą i wziąć twoją szatę, odstąp i płaszcz. Zmusza cię ktoś, żeby iść z nim tysiąc kroków, idź dwa tysiące.(Mt. 5.39-41)
Zaiste! Trzeba być niezwykle gruboskórnym lub świętym aby sprostać temu zaleceniu. Chociaż moi znajomi uważają mnie za dość odpornego na wszelki rodzaj hejtu, to jednak chyba nikt za świętego. Przyjmowanie obelg, kłamstw i oszczerstw pod swoim adresem poza realizacją chrześcijańskich ideałów ma jednak dodatkowe konsekwencje – ośmiela owych urągających nam i utwierdza w bezkarności. Mało tego, zachęceni brakiem konsekwencji mogą swe niecne sposoby praktykować na innych, a wówczas nasza bierność w ich przyjmowaniu obciąża nas pewną odpowiedzialnością za to, co owych bliźnich spotyka.
Gdybym zebrał wszystkie obelgi, kłamstwa i oszczerstwa, jakie rzucono w moim, dość już długim, życiu, to pokaźna ich część (a być może nawet ich większość) pochodziła od terapeutów. Zwykle nie robiłem z tego widowiska, myśląc – cóż, trudno aby nie reagowali emocjonalnie, kiedy ktoś podważa sens tego co robią. A jednak ostatnio uznałem, że chyba zostały przekroczone pewne granice, a moja obojętność może w rezultacie przyczynić się do czyjejś krzywdy. Oto bowiem psychoterapeuta, któremu przyszło kontynuować uzdrawiający proces terapii na sali sądowej, wynajmuje człowieka w todze, który podczas publicznej rozprawy stwierdza:
Pan Witkowski napisał książkę w której oczernia różnych terapeutów bez jakichkolwiek dowodów …są tam inne osoby…to wyszło w tych zeznaniach przed Sądem Rejonowym również dla mst. Warszawy…[1]
Ponad cztery lata rozmów z pacjentami, terapeutami, gromadzenia i studiowania dokumentów, wyników badań zostało podsumowane jedną krótką wypowiedzią przez pracownika najemnego, który prawdopodobnie ani jej nie przeczytał, ani nie miał jej nigdy w ręku. Pomijam zawarty w tej opinii ogrom grubiaństwa wobec cierpienia ludzi opisanego na kartach tej książki, tak charakterystyczny ze strony środowiska terapeutycznego w reakcji na tę publikację. Czy jednak człowiekowi w todze wolno wypowiadać takie oceny bez konieczności ich uzasadnienia? Czy adwokat, którego przed odpowiedzialnością karną za zniesławienie chroni immunitet, może (korzystając z tej ochrony) deprecjonować wieloletnią pracę innego człowieka? Czy jego ocena mojej pracy nie może zostać wykorzystana przez innych prawników w podobnych sprawach, w których pacjenci będą próbowali poszukiwać zadośćuczynienia?
Moje ostrożne odpowiedzi na te pytania są mocno intuicyjne i pesymistyczne, dlatego w ślad za nimi pojawiają się kolejne. Czy zważywszy na fakt, że rozprawa była publiczna, mogę, a nawet powinienem, ujawnić dane personalne owego kapłana prawa tak zwięźle recenzującego moją pracę? A dane jego mocodawcy? Czy takie rzucanie oszczerstw powinno być zasłaniane kurtyną prawa, zważywszy na to, że toczy się w przestrzeni publicznej? Czy tajemnica psychoterapii, która chroni pacjenta wtedy, gdy wszystko idzie po jego myśli, ale obraca się przeciwko niemu, kiedy dzieje mu się krzywda, powinna rozciągać się na salę sądową?
W całej tej historii tkwi jeszcze jeden smaczek. Stwierdzenie adwokata: „…to wyszło w tych zeznaniach przed Sądem Rejonowym również dla mst. Warszawy”[2], odnosi się do moich zeznań w innej rozprawie, która nie była rozprawą publiczną. Oczywiście, osoby, które to stwierdzenie przeczytają, muszą polegać na słowach mecenasa, bo przecież nigdy nie będą miały wglądu w tamte, niepubliczne zeznania. Dlaczego jednak są one niejawne? Otóż, postępowanie toczące się przy drzwiach zamkniętych może być jawne tylko wówczas, kiedy psychoterapeuta skarżący pacjentkę, zgodzi się na jawność procesu. Jeśli o mnie chodzi, nie mam powodu bać się jawności rozprawy na której zeznawałem. Z tego, co mi wiadomo, oskarżona również wnosi o jawność spraw sądowych w których uczestniczy. Komu zatem służy utajnienie procesu?
Pacjenci trafiający na psychoterapię są najczęściej w złym stanie psychicznym. Pacjenci po nieudanej psychoterapii przypominają wraki ludzi. Niezmiernie rzadko wracają do takiego stanu, aby znaleźć w sobie dość siły, by szukać zadośćuczynienia, a jeśli nawet to się zdarza, brak im środków na wynajęcie gwiazd palestry, które pomogłyby im w zmaganiu się z podobną do opisanej erystyką.
Zapraszam do dyskusji!
[1] Chodzi o moją książkę Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach, wydaną nakładem Wydawnictwa Bez Maski w 2018 roku. Transkrypcja e-protokół rozprawy z dnia 14 luty 202 przed Sądem Okręgowym w Warszawie I C 465/17, 02:23:18.
[2] Tamże.
To tytuł kolejnej rozmowy o ciemnych stronach psychologii i kolejnej próby rzucania grochem o ścianę. Mimo wszystko zapraszam do lektury. Wysiłek przeprowadzenia ze mną tej rozmowy podjęła red. Edyta Ochmańska, za co serdecznie jej dziękuję.
To tytuł kolejnej rozmowy o ciemnych stronach psychologii i kolejnej próby rzucania grochem o ścianę. Mimo wszystko zapraszam do lektury. Wysiłek przeprowadzenia ze mną tej rozmowy podjęła red. Edyta Ochmańska, za co serdecznie jej dziękuję.
Rozmowa z Tomaszem Witkowskim, psychologiem, autorem książek „Psychoterapia bez makijażu” i „Zakazana psychologia”. Wysyp doradców i mówców motywacyjnych, którzy ciągle tłumaczą nam, jak powinniśmy żyć, budzi moją niechęć – mówi nasz rozmówca.
Czy psychoterapia może zaszkodzić?
Od lat zajmuję się negatywnymi skutkami psychoterapii. W tym czasie zgłosiło się do mnie bardzo wiele osób, które twierdzą, że zostały skrzywdzone przez psychoterapeutów czy psychiatrów. Niektórych doprowadziło to do prób samobójczych. Ostrożne szacunki mówią, że 10-20 proc. pacjentów doświadcza negatywnych skutków psychoterapii. Źle prowadzona może doprowadzić do tragedii, pogłębić alkoholizm, zmienić system wartości, zniszczyć relacje rodzinne, przyczynić się do porzucenia kariery czy obranej drogi życiowej lub uwikłać w niszczącą relację seksualną. Nie znaczy to jednak, że namawiam, by bać się psychoterapii. Proponuję tylko, by zastosować wobec niej myślenie krytyczne.
Po lekturze pańskiej książki „Psychoterapia bez makijażu”, prezentującej rozmowy z osobami, które są ofiarami psychoterapii, można wpaść w panikę. Które z praktyk terapeutycznych są szczególnie szkodliwe?
Wiele badań pokazuje, że analizowanie przeszłych trudnych wydarzeń przeszkadza w osiągnięciu równowagi psychicznej. Czas rzeczywiście pomaga leczyć rany, a zacierająca się pamięć o minionych doznaniach działa na naszą korzyść. Terapeuta koncentrujący się na wydarzeniach z przeszłości może skutecznie ten proces zaburzyć. Taki najprostszy przykład to debriefing psychologiczny. To metoda interwencji, którą stosuje się w stosunku do ofiar różnego rodzaju traum, katastrof. Nie wymyślił jej jednak psycholog ani lekarz, ale strażak, po to, żeby pomagać swoim kolegom. Rozpowszechnił tę metodę, ale już w pierwszych kilku latach jej stosowania okazało się, że jest albo nieskuteczna, albo przynosi szkodę. Kiedy doszło do zamachu na World Trade Center, na zgliszcza wyruszyli psychologowie, żeby pomagać świadkom katastrofy. Po 10 latach od tej tragedii ukazał się raport z badań, które dowiodły, że osoby, które otrzymały pomoc psychologiczną, dużo gorzej radziły sobie z powrotem do równowagi psychicznej niż te, które tej pomocy nie otrzymały.
Czytaj dalej klikając TUTAJ.
21 listopada we wrocławskiej mediatece odbyło się spotkanie zorganizowane z okazji publikacji trzeciego tomu zamykającego moją trylogię zatytułowaną Zakazana psychologia. Spotkanie poprzedzone było projekcją filmu ASYLUM Katarzyny Sobczuk i towarzyszyła mu wystawa zdjęć poświęconych temu projektowi. Dzięki Racjonalista.tv mogę się dzisiaj z Państwem podzielić relacją z tego spotkania. Zapraszam do obejrzenia nagrania.
Asylum to projekt Katarzyny Sobczuk – filozofa i artystki wizualnej – która mówi o nim tak:
Asylum to cykl poświęcony rodzicom nastolatków. Papierowi mieszkańcy Asylum spędzają czas w samowolnym szpitalu psychiatrycznym. Sezon pierwszy cechuje brak zmiany – wycinanki próbują po prostu przetrwać. Czytają książki, oglądają telewizję, obchodzą Święta i Sylwestra. W sezonie drugim podejmują różne próby aktywności lub pociechy. Film składa się z kilku epizodów: próby sportu i rekreacji, próby podróży, próby nałogów. W końcu mieszkańcy robią to, co wszyscy – podejmują próbę psychoterapii.
Terapia mieszkańców Asylum polega na tym, że czytają książki Tomasza Witkowskiego. W trakcie dowiedzą się, że terapia im nie pomoże, i to, paradoksalnie, czyni ich silniejszymi. Właśnie porcja sceptycyzmu może im pomóc najbardziej, tak jak według stoickich zaleceń pomaga nam, gdy rano wyobrazimy sobie swój pogrzeb, a potem może być już tylko lepiej.
Później wycinanki podejmują kolejne próby aktywności – terapia jest jednym z epizodów.
Co jeszcze łączy Asylum z Zakazaną Psychologią? Szacunek dla kategorii losu, ujęcie sceptycyzmu jako źródła siły, radość pracy i pewna skłonność do francuskich lekarzy. W Asylum pracują prawdziwi francuscy lekarze, którzy są przyjaciółmi Renaty Aulagnier. Po pracy razem piją wino i dzielą się wynikami badań.
Kilka niżej zamieszczonych zdjęć da Państwu wyobrażenie na temat ASYLUM.
Więcej relacji na temat projektu ASYLUM można znaleźć w sieci wpisując nazwę projektu oraz nazwisko autorki.
Odwaga jest dzisiaj chyba w odwrocie. Także odwaga pisania, mówienia ale także odwaga konfrontowania się z argumentami innych. Czy bez takiej odwagi można prowadzić badania naukowe? Czy bez takiej odwagi możliwy jest rozwój? Książka, którą trzymasz w dłoni jest odważna, bo odważny jest jej Autor. Dlatego ją polecam. Przeczytaj, o ile jesteś odważny.
dr Tomasz Rozek, dziennikarz naukowy, autor vbloga „Nauka. To lubię”
Tomasz Witkowski od lat bierze pod lupę psychologię, przyglądając się jej dokonaniom z dużą dawką zdrowego sceptycyzmu. Potrafi przystępnie opisać zarówno błędy popełniane przez badaczy, jak i zawiłości naukowej statystyki czy działanie najnowszych technologii. Warto przeczytać i (krytycznie) przemyśleć!