Rozmowa z Kubą Jankowskim (podcast Balans): dlaczego psychika sama radzi sobie z większością traum, czemu opłaca się być ofiarą, czy samotność naprawdę zabija i jak odróżnić mocny dowód naukowy od anegdoty.
Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą dla podcastu Balans przeprowadził ze mną Kuba Jankowski.
O czym rozmawialiśmy
Szkół i modalności psychoterapii jest dziś ponad tysiąc. Nie mogą wszystkie mieć racji, bo wiele z nich wzajemnie się wyklucza. Rzetelny sprawdzian jest jeden: losowe przydzielenie pacjentów do terapii i do grupy kontrolnej oraz porównanie, u kogo objawy ustąpiły. Psychoanaliza takich badań ma niewiele, a te, które ma, często prowadzą sami psychoanalitycy, bez ujawnienia konfliktu interesów. Najlepiej przebadana i najbezpieczniejsza jest terapia poznawczo-behawioralna.
Około 85% z nas radzi sobie bez większych problemów nawet z bardzo dramatycznymi wydarzeniami. Grzebanie w „starych traumach” prowadzi natomiast często do retraumatyzacji. Patrzę na nasze lęki z perspektywy ewolucyjnej: przez niemal całą historię gatunku człowiek nie mógł spokojnie przespać nocy, a jeszcze pokolenie moich rodziców nie wiedziało, czy starczy jedzenia do wiosny. Dziś żyjemy w bezpieczeństwie, jakiego nie znali nasi przodkowie, a mimo to podkręcamy codzienne kłopoty do rangi dramatów. W naszej kulturze zaczęło się po prostu opłacać bycie ofiarą.
Rozmawiamy też o samotności. Hasło, że samotność zabija jak pół paczki papierosów dziennie, to nadużycie oparte na badaniach korelacyjnych. Problemem nie jest to, że ludzie bywają sami, lecz to, że nie potrafią sami ze sobą wytrzymać. Lekarstwem na lęk przed samotnością jest nauka bycia samemu, a nie gorączkowe szukanie kontaktów. Mówię też o stanie flow, który najczęściej przeżywamy przy pracy, nauce i sporcie, nigdy przed ekranem, i o mediach społecznościowych jako maszynie do nieustannych porównań społecznych.
Na koniec przedstawiam hierarchię dowodów naukowych. Na szczycie są metaanalizy i systematyczne przeglądy eksperymentów, niżej eksperymenty z losowym doborem i grupą kontrolną, potem badania korelacyjne, o których najczęściej piszą media, a na samym dole anegdoty usłyszane przy kawie.
Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Rozmowa z Anitą Różańską (Holistic News) o cyberchondrii, autodiagnozach ADHD, depresji i autyzmu, o tym, dlaczego szkodzą, oraz o ustawie o zawodzie psychologa.
Media społecznościowe, testy online i sztuczna inteligencja coraz częściej zastępują specjalistów i psychoterapię. Ustawa o zawodzie psychologa ma regulować wykonywanie zawodu i zwiększyć bezpieczeństwo pacjentów, ale budzi też poważne wątpliwości. W rozmowie z dr. Tomaszem Witkowskim pytamy, czy prawo i nauka są dziś w stanie ochronić zdrowie psychiczne przed presją algorytmów i modą na autodiagnozy. Cały podcast jest dostępny na kanale Holistic News na YouTube.
O czym rozmawialiśmy
Żyjemy pod marketingową presją: sprawdź, czy przypadkiem nie jesteś zaburzony. W medialnych „coming outach” słyszę depresję, ADHD, borderline, autyzm – nigdy „brzydkie” choroby. Testy online, listy objawów i rozmowy ze sztuczną inteligencją tworzą zjawisko, które ma już swoją nazwę: cyberchondrię. Najbardziej zrozumiałym powodem, dla którego ludzie idą na skróty, jest trudny dostęp do rzetelnej diagnozy.
Badania nad autodiagnozami pokazują jednak jasno, że szkodzą one funkcjonowaniu. Kto zaczyna traktować zwykłe życiowe kłopoty jako objaw zaburzenia, przestaje z nimi walczyć, bo „tak po prostu musi być”, i zaczyna radzić sobie gorzej. Diagnoza bez różnicowania bywa też groźna medycznie: objawy depresji może dawać na przykład niedoczynność tarczycy, którą wystarczyłoby wyregulować tabletką.
Dlatego jestem za ustawą o zawodzie psychologa. Dotąd pacjent, któremu psycholog zaszkodził, był praktycznie bezradny. Spór o dostęp do zawodu psychoterapeuty to natomiast w dużej mierze spór o pieniądze szkół terapii, których kursy kosztują dziesiątki tysięcy złotych. Mówię też o tym, jak czytać doniesienia naukowe w mediach – korelacja to nie przyczynowość, a wiele badań nad terapiami prowadzą jej zwolennicy bez ujawnienia konfliktu interesów – oraz o tym, że nauka jest niewygodna, bo każe nam ciągle rewidować to, co wiemy.
Sposobem na życie nie jest szukanie u siebie zaburzeń, lecz budowanie odporności psychicznej, własnej i naszych dzieci. Rozwiązywanie naprawdę trudnych problemów zostawmy profesjonalistom.
O cyberchondrii, modach diagnostycznych i kulcie własnego „ja” piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców”.
Z rozmowy z Tomaszem Witkowskim dowiesz się:
dlaczego ustawa o zawodzie psychologa budzi tak duże kontrowersje i co realnie zmienia dla pacjentów,
dlaczego odpowiedzialność psychologów i psychoterapeutów jest dziś kluczowa dla bezpieczeństwa pacjentów,
skąd bierze się naddiagnozowanie i moda na ADHD, depresję oraz spektrum autyzmu,
czym jest cyberchondria i jak algorytmy wzmacniają lęk oraz poczucie „bycia chorym”,
jak wyniki badań naukowych bywają dopasowywane do medialnych narracji,
kiedy psychologia pozytywna i mindfulness są neutralne, a kiedy mogą realnie zaszkodzić.
Rozmowa z Jackiem Tabiszem o psychologii przyszłości: dlaczego najlepsza psychologia to taka, która stara się przestać być potrzebna, i jakie zadania zostałyby jej wtedy.
Zadałem prof. Tomaszowi Witkowskiemu pytanie o psychologię przyszłości. Odpowiedź jest zaskakująca! Tomasz Witkowski od lat mocno zaangażował się w krytykę licznych irracjonalizmów w rozmaitych szkołach psychologii i psychoterapii. Słynny sceptyk marzy o brzytwie Ockhama, która wycięłaby z obecnego chaosu to co racjonalne i naukowe. Co jednak odpowiedział, gdy spytałem go o wymarzoną przyszłość psychologii w utopijnym, doskonałym świecie?
Zapraszam do wysłuchania rozmowy!
O czym rozmawialiśmy
Jacek Tabisz zapytał mnie o psychologię moich marzeń – taką, jaką można sobie wyobrazić, choćby jako utopię. Moja odpowiedź może zaskakiwać: chciałbym psychologii, która działa tak, by przestać być potrzebna.
Dobry inspektor pracy powinien tak zmieniać zakłady, żeby kontrole stały się zbędne. Podobnie psychologowie powinni dążyć do tego, by ludzie byli na tyle świadomi siebie i odporni psychicznie, że sami poradzą sobie z większością kłopotów. Tymczasem większość psychologów zajmuje się gaszeniem narosłych problemów, a nie zapobieganiem im. To oczywiście cel asymptotyczny, nigdy w pełni osiągalny, ale właśnie w tę stronę powinniśmy zmierzać.
Psychologii zostałoby wtedy mnóstwo zadań, które nie polegają na leczeniu: zrozumienie świadomości zwierząt i drogi od świadomości do samoświadomości, uczenie się, wychowanie dzieci. Wiemy o tym bardzo dużo i bardzo mało z tej wiedzy wykorzystujemy. Psychologia mogłaby stać się zwykłą nauką, jak geografia, z której korzystamy dla przyjemności poznawania, a nie z konieczności ratowania kogoś.
Rozmowy z wybitnymi psychologami naszych czasów o przeszłości i przyszłości ich dziedziny zebrałem w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Pierwsza rozmowa z Anną Kolasińską: dlaczego warto uważać na terapię bez celu i końca, skąd się wziął mit dzieciństwa, jak media mogą szkodzić lub chronić, pisząc o samobójstwach, i dlaczego potrzebujemy więcej przyjaciół, a mniej specjalistów.
Zapraszam do wysłuchania rozmowy, którą dla swojego podcastu przeprowadziła ze mną Anna Kolasińska.
O czym rozmawialiśmy
Moja rozmówczyni przeszła kilkanaście, jeśli nie kilkadziesiąt terapii i za każdym razem słyszała na początku, że to będzie długi proces o nieokreślonym czasie trwania. Moja rada jest prosta: jeśli terapeuta nie potrafi określić celu ani orientacyjnego czasu terapii, warto się zastanowić, czy w ogóle zaczynać.
„Mit dzieciństwa” należy do najtrwalszych mitów psychologii. Badania dzieci adoptowanych z rumuńskich sierocińców, dzieci ocalałych z obozów koncentracyjnych czy wychowywanych w surowej sekcie pokazują, że po dwóch–trzech latach w dobrych warunkach zwykle doganiały rówieśników. Długotrwała przemoc czy wykorzystywanie zostawiają ślad, ale „traumy z dzieciństwa”, których człowiek nie pamięta, dopóki terapeuta ich nie „odkryje”, to spuścizna psychoanalizy bez empirycznego ugruntowania. Opowiadam też o brutalnych „terapiach więzi”, które kosztowały życie małą Candace Newmaker.
Rozmawiamy o samotności, którą wielu ludzi lubi, choć otoczenie nie chce w to uwierzyć, o tym, że najszybciej wypalają się zawodowo ci, którzy mają nadmiar kontaktów z ludźmi, i o odpowiedzialności mediów. Opisywanie samobójstw może wywołać falę naśladownictwa, czyli efekt Wertera. Rozsądnie prowadzona narracja może jednak działać ochronnie – to efekt Papageno. Polskie media wciąż w ogromnej większości nie przestrzegają zasad odpowiedzialnego pisania o samobójstwach.
Na koniec wracam do mojej stałej tezy: mamy za dużo specjalistów, a za mało przyjaciół. Nie z każdym rozstaniem trzeba iść na terapię. Zanim zaczniemy gorączkowo szukać terapeuty, warto sięgnąć po bezpłatny podręcznik „Tam, gdzie nie ma psychiatry”.
Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii i rozmowy z terapeutami zebrałem w książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Rozmowa z Jackiem Tabiszem (Racjonalista.tv) o Freudzie: co zapożyczył, co sfałszował, jak traktował pacjentów, dlaczego psychoanaliza wymyka się krytyce i co po niej zostało.
Zapraszam do wysłuchania rozmowy na temat oszustw i manipulacji Freuda, a co za tym idzie, również psychoanalizy – tej freudowskiej i kolejnych jej odmian. Rozmowę przeprowadził ze mną Jacek Tabisz.
O czym rozmawialiśmy
Nie potrafię podchodzić do Freuda poważnie – i nie tylko z powodu jego koncepcji. Rzetelne studia historyczne pokazują, że większość idei zapożyczył, nie przyznając się do tego, część sfałszował, a przede wszystkim był mistrzem autokreacji i marketingu. Nie odkrył nieświadomości: trójdzielną duszę opisywał już Platon w metaforze woźnicy i dwóch koni.
Jego stosunek do pacjentów był wymowny. Z zapisków Ferencziego wiemy, że nazywał ich hołotą, która ma dostarczać materiału do rozwijania psychoanalizy. Najpierw była ideologia, a do niej dopasowywał ludzi jak na łożu Prokrusta. Skrzywdził wiele kobiet, uznając ich relacje o wykorzystywaniu w dzieciństwie za fantazje. Aktywnie zniechęcał też do eksperymentalnego sprawdzania psychoanalizy – a po tym, kto broni swoich twierdzeń przed weryfikacją, najłatwiej rozpoznać pseudonaukowca.
Psychoanaliza jest jak Proteusz: gdy próbujesz ją uchwycić, zmienia postać. Każdą krytykę zbywa się stwierdzeniem, że „to już historia, dziś jesteśmy dalej”. Tak działa wiele pseudonauk. Czy coś po Freudzie zostało? Tak – część opisanych przez niego mechanizmów obronnych, jak projekcja czy racjonalizacja, potwierdzono eksperymentalnie. To jednak niewiele jak na „ojca psychologii”, którym zresztą nie był: większe zasługi miał William James.
O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »
Szarlatani nie narodzili się w XXI wieku. W powieści „Tryptyk haniebny” cofam się do czternastowiecznej Europy Środkowej, do pracowni alchemika, który obiecuje kamień filozoficzny, i pytam, czy to poszukiwanie doskonałości, czy genialne oszustwo.
Rozmowa z Jackiem Tabiszem po odwołaniu mojego wykładu na UJ: o obojętności środowiska akademickiego, anonimowych oskarżeniach i o tym, kto naprawdę traci na kulturze unieważniania.
To tytuł rozmowy, którą dla swojego kanału przeprowadził ze mną Jacek Tabisz. Zapraszam do wysłuchania!
O czym rozmawialiśmy
Ta krótka rozmowa powstała, gdy po odwołaniu mojego wykładu na Uniwersytecie Jagiellońskim trwało – jak ujął to Jacek Tabisz – „polowanie” na mnie. O siebie się nie martwię. Jestem niezależny finansowo i mam na tyle silną pozycję, że sobie poradzę. Najbardziej zaskoczyła mnie jednak obojętność środowiska. Tu nie chodzi o moją osobę, lecz o zamach na wolność słowa i o sposób, w jaki go przeprowadzono.
Młodzi doktoranci i doktorzy, którzy nie mają mojej pozycji, po prostu zaczną się powstrzymywać przed mówieniem tego, co myślą. Elita akademicka milczy i chowa głowę w piasek. Odbieram to tak, że uczelnie boją się dziś nie o prawdę i naukę, lecz o „klientów” – studentów, którzy płacą i coraz częściej mówią profesorom, co im wolno.
W mojej sprawie charakterystyczne było to, że nie padło ani jedno nazwisko. Wykład odwołano z powodu „głosów społeczności akademickiej” – nie wiadomo, ilu i czyich. Oskarża się anonimowo, a to oskarżony ma dowodzić, że nie jest winny. To odwrócenie podstawowej zasady prawa i powrót do czasów inkwizycji. Mówię też o liście protestacyjnym, który kilku z nas napisało w obronie Łukasza Sakowskiego, i o tym, że ludzie wykluczani w ten sposób najbardziej potrzebują, byśmy nie przechodzili obok obojętnie.
Szerzej o tym, jak ideologia wypiera z uniwersytetów debatę i naukę, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców”.
Inne posty poświęcone cancelingowi i wolności słowa:
Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Rozmowa z Jackiem Tabiszem (Racjonalista.tv) o odwołaniu mojego wykładu na Uniwersytecie Jagiellońskim, o cichej cenzurze w nauce i wydawnictwach oraz o konformizmie elit akademickich.
Wolność słowa i debaty akademickiej, swoboda badań naukowych, polityczna poprawność i… poczucie humoru. To kilka, zagadnień, które poruszamy w rozmowie z Jackiem Tabiszem dla Racjonalista.tv. Zapraszam do wysłuchania!
O czym rozmawialiśmy
W sierpniu studenci z koła naukowego psychologii stosowanej Uniwersytetu Jagiellońskiego zaprosili mnie na wykład o psychologii opartej na dowodach, nie szczędząc dobrych słów o mojej pracy. 22 października dostałem maila, że wykład zostaje odwołany „ze względu na bezpieczeństwo i komfort osób transpłciowych”. Powodem były trzy moje wpisy na Facebooku z linkami do stanowisk i badań dotyczących identyfikacji płciowej. Zaproponowano mi przy tym spotkanie w innym miejscu i na innych warunkach – czytam to jako zaproszenie „pod stołem”.
Takich decyzji zapada znacznie więcej, tylko nikt o nich nie słyszy, bo dla dziennikarzy to nie jest news. Sam doświadczyłem tego wcześniej, gdy jedno z wydawnictw psychologicznych odrzuciło moją propozycję książki, bo – jak usłyszałem nieoficjalnie – „nie będą podcinać gałęzi, na której siedzą”. Po głośnym odwołaniu wykładu wielu organizatorów konferencji zapewne przegląda listy nazwisk i zastanawia się, czy na pewno kogoś zaprosić. Najwięcej do stracenia mają młodzi doktoranci, zależni od opinii innych.
Niepokoi mnie rosnący konformizm i tchórzostwo elit akademickich. Jeszcze 20–30 lat temu profesorowie zabierali głos w ważnych sprawach i podpisywali listy, dziś prawie się to nie zdarza. To zresztą nie jest zjawisko nowe: Robert Plomin opowiadał mi w „Gigantach psychologii”, jak przez dziesięciolecia ważył słowa o genetycznych uwarunkowaniach zachowania. Sprawę mojego wykładu zgłoszono do rzecznika praw i wartości akademickich UJ i liczę, że stanie on po stronie wartości akademickich, a nie cenzorskich.
Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Czy istnieje prekognicja? Jak wyczerpują się zasoby naszej siły woli? Czy zdolność odraczania gratyfikacji w dzieciństwie przewiduje przyszły sukces? Jak działają postawy mocy? To tylko niektóre z pytań, na które odpowiedzi udzielają współczesne eksperymenty psychologiczne.
Czy istnieje prekognicja? Jak wyczerpują się zasoby naszej siły woli? Czy zdolność odraczania gratyfikacji w dzieciństwie przewiduje przyszły sukces? Jak działają postawy mocy? To tylko niektóre z pytań, na które odpowiedzi udzielają współczesne eksperymenty psychologiczne. Więcej w moim wykładzie i następującej po nim rozmowie z dr. Tomaszem Rożkiem z fundacji NAUKA TO LUBIĘ.
Rozmowy z wybitnymi psychologami naszych czasów o przeszłości i przyszłości ich dziedziny zebrałem w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
To tytuł artykułu, który ukazał się w Holistic News 21 listopada 2025 r.
Wykład dr. Tomasza Witkowskiego został usunięty z programu konferencji UJ po jego wpisie na Facebooku. Teraz głos zabrał prof. Dariusz Doliński, gość tej konferencji – i ostro skrytykował decyzję organizatorów, mówiąc wprost o „nagannych” działaniach. Sprawa, którą pierwszy opisał Holistic News, rozpaliła dyskusję o wolności słowa na polskich uczelniach.
Prof. Doliński ostro o „cancel culture” na UJ.
Prof. Dariusz Doliński, wybitny specjalista w dziedzinie psychologii, który na konferencję Psychodebiuty na UJ został zaproszony właśnie w miejsce dr. Tomasza Witkowskiego, nie pozostawia w tej kwestii żadnych wątpliwości.
„Uważam, że była to decyzja absolutnie naganna”
– powiedział dziennikarzowi Holistic News po zakończonym wykładzie na XIV Konferencji Doktorancko-Studenckiej na Uniwersytecie Jagiellońskim.
„Jestem całkowicie przekonany, że studenci mają prawo nie zgadzać się z tezami, które doktor Witkowski przedstawia. To jest prawo każdego człowieka, zwłaszcza człowieka, który funkcjonuje w nauce” – zaznaczył badacz. Dodał jednak, że wobec tej niezgody są dwie postawy: albo unikamy dyskusji i uciekamy, albo konfrontujemy poglądy. „Prosimy człowieka o wyjaśnienie jego stanowiska, zadajemy mu pytania, często trudne, przedstawiamy własne poglądy i wtedy sami możemy zastanowić się, czy ma rację” – wyjaśnił. „I to jest właściwa postawa”
– stwierdził prof. Doliński.
Wolność słowa na UJ zagrożona?
Sprawa jest pokłosiem odwołania wykładu, który psycholog, dr Tomasz Witkowski miał wygłosić podczas zorganizowanej w piątek konferencji Psychodebiuty na Uniwersytecie Jagiellońskim. Pod koniec października jego wykład został jednak odwołany. Sprawę ujawnił portal Holistic News
Jak pisaliśmy – w mailu do dr. Witkowskiego główny koordynator konferencji i Prezes Koła Nauk Psychologicznych PRAGMA – Stanisław Sikorski – poinformował, że decyzja wynika z rzekomych „głosów społeczności akademickiej”.
Organizatorzy w udzielonym nam komentarzu przekonywali, że decyzja była motywowana troską o komfort i bezpieczeństwo uczestników konferencji, w szczególności osób identyfikujących się jako transpłciowe.
10 listopada PSR, którego jestem członkiem, opublikowało oświadczenie w związku z sytuacją cancelingu, do którego doszło w październiku tego roku. Przytaczam je poniżej w całości.
Z dużym zaniepokojeniem dowiedzieliśmy się o odwołaniu przez organizatorów wykładu dr. Tomasza Witkowskiego pt. „Psychologia oparta na dowodach” w ramach konferencji „Psychodebiuty” na Uniwersytecie Jagiellońskim. Dr Tomasz Witkowski jest specjalistą światowej sławy, tymczasem organizatorzy (Koło Naukowe PRAGMA) tłumaczą odwołanie wykładu względami nie merytorycznymi, lecz światopoglądowymi. Ich zdaniem opinie dr. Witkowskiego wyrażane na Facebooku godzą w komfort niektórych spośród studentów UJ.
Jako z naukowcem, publicystą naukowym, pisarzem popularyzującym naukę i liderem Klubu Sceptyków Polskich współpracujemy z dr. Witkowskim od lat. Robimy to jako racjonaliści, których celem jest propagowanie racjonalizmu i naukowego spojrzenia na rzeczywistość. Dr. Witkowski wielokrotnie występował na nasze zaproszenie, chociażby w ramach Wrocławskich Dni Darwina na Uniwersytecie Wrocławskim organizowanych corocznie od ponad dekady. „Psychologia oparta na dowodach” to wykład, który mógłby znacząco wzbogacić intelektualnie uczestników konferencji i to nie tylko ze względu na ogromne znaczenie samego tematu dla młodych psychologów, ale także na charakter wystąpień dr. Witkowskiego, w których promuje on zawsze sceptycyzm i zachęca do krytycznego myślenia.
Postawa sceptyczna, której najwybitniejszym chyba w Polsce propagatorem jest właśnie dr Witkowski, to bardzo cenny aspekt nie tylko racjonalizmu, ale też nauki jako takiej. Czujemy się zdziwieni, a nawet zawstydzeni, pouczając w ten sposób środowisko związane z jedną z najlepszych polskich uczelni; niestety zaistniała sytuacja wymusza nasz stanowczy sprzeciw.
Bez sceptycyzmu nie jest możliwy światopogląd naukowy, którego nauczycielką i strażniczką powinna być każda wszechnica wiedzy. Oczywiście podważanie zastałych poglądów zawsze rodzi sprzeciw osób do nich przywiązanych. Uczelnie i nauka jako taka powinny bronić debaty jako sposobu zderzenia się obrońców dawnych prawd z tezami lub pytaniami sceptyka. Nie jest natomiast godne naukowego i akademickiego świata odpowiadanie na niewygodne tezy lub opinie kneblowaniem ust, zwanym inaczej wg amerykańskiej mody cancelingiem.
Mamy nadzieję, że zamiłowanie do cenzury opartej o światopogląd badacza nie jest oficjalną polityką UJ jako takiego, lecz przeoczeniem, ekstrawagancją jakiejś niszowej grupy. Prosimy zatem o naprawienie tego niegodnego czynu, jakiego dopuszczono się w sławnych murach UJ, przeproszenie dr. Witkowskiego i upomnienie domorosłych cenzorów.
Sądzimy, że osoby rzeczywiście związane z UJ, jego wielkimi osiągnięciami i jego dumną historią, wiedzą jeszcze lepiej niż my, że wolność naukowej debaty służy rozwojowi ludzkiej wiedzy. Sceptyczne podejście do każdego zagadnienia nauki może przynieść dwa rozwiązania: albo obala nieprawdziwe teorie, albo też umacnia te, które są w stanie się obronić – nie z pomocą knebla i cancelingu, ale z pomocą trafnych argumentów użytych w szeroko rozumianej debacie.
Klikając TUTAJ przeczytasz oświadczenie na stronach PSR.
Szczegółowy opis tego, jak doszło do cancelingu przeczytasz klikając TUTAJ.
To tytuł rozmowy przeprowadzonej ze mną przez red. Katarzynę Matusewicz dla Pulsu Medycyny. Zapraszam do lektury!
Syndrom dorosłych dzieci alkoholików (DDA) przez lata funkcjonował jako jedno z najbardziej znanych pojęć w psychologii popularnej. Miał tłumaczyć lęki, trudności w relacjach, niskie poczucie własnej wartości. Problem w tym, że – jak pokazują badania – taki syndrom po prostu nie istnieje. – Nie ma żadnego narzędzia diagnostycznego, które pozwalałoby go rozpoznać. To raczej ideologia niż kategoria naukowa – mówi dr Tomasz Witkowski. W rozmowie z „Pulsem Medycyny” tłumaczy, dlaczego psychologia wciąż ulega falom popularności, skąd wzięło się zjawisko „pokolenia płatków śniegu” i czemu rezyliencja nie rodzi się w komforcie, lecz w konfrontacji z trudnościami.
Katarzyna Matusewicz: Czym jest syndrom dorosłych dzieci alkoholików (DDA) i skąd wziął się ten termin?
Tomasz Witkowski: Syndrom DDA to zjawisko, co do którego – mówiąc wprost – nie wiadomo, czy w ogóle istnieje. A właściwie wszystkie dostępne dane wskazują, że nie istnieje. Jego historia zaczęła się w połowie lat 70. XX wieku. Dzieci osób uzależnionych od alkoholu zauważyły, że zmagają się z podobnymi problemami emocjonalnymi i zaczęły uczestniczyć w spotkaniach Anonimowych Alkoholików. Szybko jednak okazało się, że udział w tych grupach nie przynosi im oczekiwanej poprawy funkcjonowania, więc utworzyli własne – pierwsze grupy Dorosłych Dzieci Alkoholików. Zjawisko to bardzo szybko stało się modą. Zaczęły ukazywać się książki opisujące rzekomy „syndrom DDA”, rozwijały się kolejne grupy wsparcia, a idea rozprzestrzeniała się w różnych krajach. Warto jednak podkreślić, że wszystko to odbywało się bez żadnego naukowego zaplecza – zanim ktokolwiek zaczął ten fenomen badać..
K.M.: Kiedy pojawiły się pierwsze badania i co właściwie wykazały?
T.W.: Okazało się, że jeśli opisać ten „syndrom” tak, jak robili to przedstawiciele tego ruchu – bo w istocie nie była to żadna organizacja, lecz raczej ruch społeczny – to bardzo wiele osób identyfikuje się z tym opisem. Co ciekawe, niekoniecznie są to osoby, które faktycznie wychowały się w rodzinach z problemem alkoholowym. Nie opracowano żadnego narzędzia diagnostycznego, które pozwalałoby obiektywnie rozpoznać taki syndrom, ani odróżnić osoby z rodzin alkoholowych od reszty populacji.
Później przeprowadzono badania porównujące dorosłe dzieci alkoholików z osobami z populacji ogólnej – analizując m.in. osobowość, funkcjonowanie emocjonalne. W większości przypadków nie stwierdzono żadnych istotnych różnic. W jednym tylko badaniu zauważono, że dorosłe dzieci alkoholików mogą mieć nieco większe trudności w komunikacji interpersonalnej, ale to była raczej słabo udokumentowana obserwacja. Do dziś nie ma badań, które potwierdzałyby istnienie odrębnego syndromu DDA. Nie występuje on w żadnym podręczniku diagnostycznym – ani w klasyfikacji DSM, ani ICD.
„Tematy, które Pan porusza w książkach zawsze były mi bliskie, bliskie były mi przede wszystkim ze względu na walkę z szerzącą się dezinformacją, post-prawdą i upadkiem autorytetu akademii. Po czterech latach studiów na moim instytucie widzę w nim wiele grzechów, o których Pan pisał. I tak jak Pan, chcę z tym pracować!” – pisał do mnie w sierpniu tego roku Stanisław Sikorski, student psychologii stosowanej, prezes Koła Naukowego PRAGMA, organizator konferencji studenckiej „Psychodebiuty” składając mi propozycję wygłoszenia wykładu. Zgodziłem się i od tego czasu wymieniliśmy jeszcze kilka maili ustalając szczegóły mojego wystąpienia, między innymi temat wykładu Psychologia oparta na dowodach. W korespondencji nie brakowało podobnie entuzjastycznych słów uznania dla mojej pracy, jak te zacytowane na wstępie. Ponieważ mam w zwyczaju przygotowywać się do swoich wystąpień ze sporym wyprzedzeniem, prezentację i wykład przygotowałem.
22 października 2025 r. otrzymałem następujący mail:
Dzień dobry,
w imieniu swoim oraz reszty komitetu organizacyjnego XIV edycji Konferencji Doktorancko-Studenckiej PSYCHODEBIUTY jesteśmy zmuszeni odwołać Pańskie wystąpienie pt. „Psychologia oparta na dowodach”. Jesteśmy pod wrażeniem Pańskiego dorobku naukowego i walki podjętej z nieetycznymi praktykami w naszej dziedzinie naukowej, ale jednocześnie nie możemy pozostać obojętni wobec głosów społeczności akademickiej. Udostepnione niedawno wpisy na Facebooku dotyczące osób transpłciowych godzą w ich dobrostan, a chcemy by przestrzeń naszej Konferencji była miejscem bezpiecznym dla każdej osoby studiującej.
Nie chcemy zamykać się na dyskusję w tym obszarze, więc jeśli tylko wyrazi Pan chęć, spotkamy się z Panem jako Koło w innym terminie oraz innych warunkach. Przykro nam z powodu zaistniałej sytuacji, ale nie możemy pozostawać głusi wobec głosów osób budujących naszą społeczność.
Z wyrazami szacunku, Stanisław Sikorski
Koordynator Główny konferencji Psychodebiuty
Swoje poglądy na problemy związane z transseksualizmem wyrażałem i wyrażam publicznie od lat. Pisałem i mówiłem o tym m.in. tutaj:
Pomiędzy dniem, kiedy zaproszono mnie do wygłoszenia wykładu, a otrzymaniem informacji o jego odwołaniu nie wydarzyło się nic, co zmieniałoby w jakikolwiek sposób mój stosunek do osób identyfikujących się jako transpłciowe, dlatego wysłałem następującą odpowiedź do organizatorów:
Do organizatorów konferencji „Psychodebiuty”, decyzję odwołania mojego wykładu odbieram jako przejaw braku szacunku, graniczącego z chamstwem. Swoje poglądy od lat głoszę publicznie, publikując książki, artykuły, udzielając wypowiedzi w telewizji i rozgłośniach radiowych. Na temat identyfikacji płciowej i związanych z tym problemów napisałem artykuły który opublikował „Dziennik Gazeta Prawna” i tygodnik „Plus Minus Rzeczpospolita” a duży esej na ten temat ukazał się mojej ostatniej, opublikowanej w tym roku książce. Rozmawiałem na ten temat również z kilkoma podcasterami. Wszystkie te publikacje i rozmowy są dostępne publicznie. W ostatnich moich postach opublikowanych na FB, które rzekomo stały się pretekstem do odwołania mojego wykładu nie napisałem niczego nowego, czego wcześniej nie formułowałem publicznie. Jeśli Państwo zapraszając mnie nie zadaliście sobie trudu sprawdzenia, kogo zapraszacie i zdziwiły Was jakieś moje wpisy na FB, to zwyczajnie nie dorośliście do roli organizatorów podobnych wydarzeń mających miejsce na jednej z najstarszych uczelni w Europie. Jeśli chcieliście zapewnić, jak to pięknie sformułowaliście, „komfort i poczucie bezpieczeństwa dla wszystkich uczestników konferencji” to należało to zrobić na etapie formułowania listy zaproszonych gości. Wyrzucanie z przyjęcia gości, których się samemu zaprosiło świadczy wyłącznie o gospodarzach przyjęcia. Chcę wierzyć, że decyzja ta była spowodowana wyłącznie Waszą niedojrzałością, bo inne wyjaśnienie, jakie przychodzi mi do głowy, to zwykła, przeprowadzona w porozumieniu z transaktywistami, ustawka. Jeśli takie wyjaśnienie zaistniałej sytuacji miałoby nosić znamiona prawdopodobieństwa, oznaczałoby to, że Akademia, dla wartości której poświęciłem sporą część swojego życia, została przeżarta ideologicznie. Być może jednak moja wiara jest naiwna. Jeśli prawdziwa jest wersja trzecia, że w trakcie organizowania konferencji spotkaliście się z naciskami spoza Waszego grona i naciskom tym ulegliście, to pozostaje wyrazić mi głębokie współczucie z powodu złamania Waszego kręgosłupa moralnego (jeśli coś takiego kiedykolwiek posiadaliście). Wierzę, że wydarzenie to na trwałe zapisze się w niechlubnej historii cancelingu, który ma miejsce na najstarszym polskim uniwersytecie. dr Tomasz Witkowski, prof. WSKZ
W chwili, kiedy piszę te słowa mija sześć dni oczekiwania na odpowiedź. Red. Jaśmina Nowak z Radia Wnet przeprowadziła ze mną rozmowę na ten temat, której można posłuchać klikając na link poniżej.
O wydarzeniu poinformowałem Rzeczniczkę Praw Wartości Akademickich UJ z prośbą o interwencję. Wysłałem również maila z prośbą o interwencję do opiekuna koła naukowego PRAGMA – dr Kai Głomb. Oto odpowiedź, którą otrzymałem:
Szanowny Panie Doktorze, dziękuję za wiadomość.
Pragnę poinformować, że stanowisko i decyzja studentów, organizatorów konferencji Psychodebiuty jest mi znana.
Przyjmuję do wiadomości stanowisko Pana Doktora w tej sprawie, zaś w związku z tym, że nie chce Pan poświęcać nam więcej czasu, uznaję sprawę za zamkniętą.
Z poważaniem,
Kaja Głomb
— Dr Kaja Głomb
Ph.D. in psychology
Institute of Applied Psychology
Faculty of Management and Social Communication
Jagiellonian University in Kraków
Dodatkowo wysłałem maila do dyrektora Instytutu Psychologii Stosowanej UJ – prof. dr hab. Józef Maciuszka, oraz do przewodniczącego Rady Kół Naukowych UJ – Macieja Czopa, od których jeszcze nie otrzymałem odpowiedzi.
Wyborcza.pl wspięła się na wyżyny „obiektywnego” dziennikarstwa. „Uniwersytet Jagielloński murem za studentami” – przeczytacie w tekście, chociaż w rozmowie z autorką tekstu informowałem, że sprawę zgłosiłem do Rzeczniczki Praw i Wartości Akademickich UJ, która obiecała sprawę zbadać. „Mur” składa się z opiekunki koła naukowego i kilku studentów. Mimo wszystko, opiekunka koła naukowego, to nie władze uczelni. Ciekaw jestem co na to stwierdzenie faktyczne władze Uniwersytetu Jagiellońskiego? Cały tekst utkany został z podobnych manipulacji. Z braku czasu czytelnikom pozostawiam ich demaskowanie.
Jakiś czas po ukazaniu się artykuł w Wyborczej.pl, Koło Naukowe Studentów Psychologii UJ opublikowało na FB „Oświadczenie solidarnościowe” popierające decyzję Koła PRAGMA. Mniej więcej po godzinie wyłączyło możliwość komentowania, a część komentarzy usunęło lub ukryło. Zdaniem kancelarii prawnej, z którą się skontaktowałem, treści zamieszczone w tym oświadczenia wyczerpują znamiona zniesławienia publicznego, tj. przestępstwa z art. 212 par. 2 Kodeksu Karnego.
W informacjach o wydarzeniu na FB (https://www.facebook.com/events/1625234458835237/) nadal widnieje zaproszenie: Po wykładzie przewidziana jest przestrzeń do dyskusji, a więc każdy głos i każda myśl – mogą ubogacić to wydarzenie!
Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
20 listopada 2025 r. w Legnickiej Bibliotece Publicznej im. Tadeusza Gumińskiego na ul. Piastowskiej 22 odbędzie się spotkanie autorskie poświęcone mojej najnowszej książce Zawracanie statków głupców i inne eseje. Spotkanie poprowadzi legniczanin Michał Kuszyk – psycholog, jeden z najskuteczniejszych mediatorów w sporach zbiorowych w Polsce.
To tytuł rozmowy przeprowadzonej ze mną przez red. Katarzynę Matusewicz dla Pulsu Medycyny. Zapraszam do lektury!
Mimo błyskawicznego rozwoju medycyny, wciąż miliony ludzi wierzą w pseudoterapie – od homeopatii po generatory plazmowe. Dlaczego? Jak wyjaśnia psycholog dr Tomasz Witkowski, źródła tego zjawiska są złożone: od „głodu cudów” i potrzeby nadziei, przez emocje i ignorancję, aż po kryzys autorytetów i system edukacji, który zamiast krytycznego myślenia często wzmacnia irracjonalizm. To właśnie w takich lukach rozwija się szarlataneria, nierzadko zagrażająca zdrowiu i życiu pacjentów.
Katarzyna Matusewicz: Dlaczego zjawisko pseudonaukowych metod terapii wciąż zyskuje na popularności, mimo że medycyna oparta na faktach rozwija się tak dynamicznie?
Tomasz Witkowski: To nie jest nic nowego – takie praktyki istniały zawsze. Kiedyś ludzie poszukiwali np. „proszku z rogu jednorożca” czy innych cudownych specyfików na różnego rodzaju dolegliwości. Odbywało się to zwykle na targach, dziś przybiera to bardziej zorganizowaną formę. Szarlatani najczęściej działają w internecie. I mimo, że medycyna rzeczywiście ma niezwykłe osiągnięcia, to faktem pozostaje, że jesteśmy istotami śmiertelnymi. Wciąż istnieją choroby nieuleczalne czy bardzo trudne do leczenia. To właśnie te obszary – tam, gdzie medycyna nie ma gotowych odpowiedzi ani skutecznych terapii – najczęściej zagospodarowują szarlatani.
I myślę, że to się nie zmieni, nawet kiedy medycyna rozwinie się nieporównanie bardziej niż dziś. Zawsze znajdą się ludzie, którzy będą chcieli zatrzymać młodość, spowolnić starzenie się, a nawet poszukiwać nieśmiertelności. To naturalny trend, z którego korzystają pseudoterapeuci. Trzeba też pamiętać, że mamy w sobie potrzebę nadziei, „głód cudów”. Nawet jeśli leczymy się zgodnie z zaleceniami lekarzy, często myślimy: „może jest jeszcze coś, co mogę zrobić”. I właśnie to „coś jeszcze” bardzo często staje się polem działania osób polecających pseudonaukowe metody terapii.
K.M.: Wiadomo, jaka jest obecnie skala tego problemu w Polsce? Ilu pacjentów może korzystać z usług naturopatów czy bioenergoterapeutów?
T.W.: Trudno jest określić dokładną skalę tego zjawiska. Nie wiem, czy ktokolwiek przeprowadził rzetelne badania dotyczące liczby pacjentów korzystających z takich praktyk. Pamiętam jednak analizę sprzed kilkunastu lat, która dotyczyła wartości rynku ezoterycznego – wróżek, jasnowidzów i podobnych działalności. Już wtedy szacowano go na około dwa miliardy złotych rocznie! Można przypuszczać, że dziś ta wartość jest znacznie wyższa.
Rozmowa o projekcie „Tam, gdzie nie ma psychiatry” przeprowadzona dla magazynu „Twój STYL” przez red. Magdalenę Jankowską.
Gdy zmagamy się z problemami psychicznymi, powinniśmy szukać pomocy u psychiatry lub psychologa. W świecie idealnym przyjąłby nas następnego dnia. Ale co robić, jeżeli żyjemy w miejscu, gdzie na wizytę u specjalisty trzeba czekać tygodniami? Pytamy psychologa, dr. Tomasza Witkowskiego.
PANI: Jako społeczeństwo jesteśmy w takim punkcie, że problemy psychiczne narastają (mówi się nawet o kryzysie zdrowia psychicznego), a kolejki do psychiatrów i psychologów nie maleją. System zawodzi. Jest wyjście z tej sytuacji?
DR TOMASZ WITKOWSKI: Oczywiście, że jest. To prawda, że czujemy się czasem bezradni, bo ulegliśmy w ostatnich dekadach trendowi intensywnej profesjonalizacji różnych sfer życia, które do tej pory były prywatne. Nie tylko wzywamy specjalistów do wbicia gwoździa w ścianę i podłączenia sprzętu AGD, ale nasze zdrowie fizyczne i psychiczne zostało zmedykalizowane i sterapeutyzowane. A to nie jest jedyny sposób życia. Przez wieki radziliśmy sobie z problemami inaczej. Samodzielnie albo z pomocą przyjaznych nam osób.
Chce pan powiedzieć, że możemy pomóc sobie i naszym bliskim w problemach psychicznych, nie będąc psychologami ani psychiatrami?
Chcę powiedzieć, że kiedy system zawodzi, narzędzia daje nauka. A system zawodzi w wielu miejscach na świecie. Podczas pracy nad moją książką „Giganci psychologii” spotkałem się z Vikramem Patelem, wybitnym psychiatrą, profesorem z Harvard Medical School. Kiedy Patel jako młody lekarz pojechał robić doktorat do Zimbabwe, odkrył, że jeden psychiatra przypada tam na półtora miliona mieszkańców. W Czadzie, Erytrei przypada jeden na cały kraj. To jest dopiero wyzwanie – jak pomóc ludziom w takich miejscach, bo przecież problemy psychiczne w krajach rozwijających się są równie intensywne jak w krajach Zachodu. Tam ludzie również cierpią z powodu nałogów, traum, chorują na depresję, zmagają się z agresją i innymi trudnymi emocjami. Ktoś może powiedzieć: no, ale w Europie mamy zupełnie inną sytuację. To prawda, mamy dobrych specjalistów, mamy leki i dowody, że interwencja psychiatryczna, psychologiczna i społeczna znacząco poprawia jakość naszego życia. Ale w zamożnych krajach Zachodu tylko połowa ludzi ma dostęp do tych profesjonalnych usług. Z powodu kolejek, ale też miejsca zamieszkania z dala od większego miasta, problemów komunikacyjnych z dojazdem na terapię. Z powodu braku pieniędzy, bo te usługi i leki nie są tanie. To jest problem dotkliwy u nas w Polsce, ale również w Niemczech, Belgii, Hiszpanii. Vikram Patel stworzył Centrum Globalnego Zdrowia Psychicznego i zaczął pracować nad narzędziami, które pomogłyby zniwelować tę przepaść pomiędzy wiedzą, którą posiadamy na temat skutecznych metod leczenia, a dostępem do niej. Obejść system. Zidentyfikować najskuteczniejsze techniki pomocy i dostarczyć tę pomoc tam, gdzie ludzie jej nie mają.
Jakie to techniki?
Jednym z pierwszych projektów, do którego przystąpił Patel, były „ławki przyjaźni” wymyślone przez psychiatrę z Zimbabwe Dixona Chibandę. Zwyczajne ławki oznaczone tabliczką o tej nazwie, ustawione wokół przychodni, szkoły, na skwerze obok instytucji publicznej. Ponieważ badania pokazują, że w większości krajów świata osobami budzącymi największe zaufanie są kobiety w średnim wieku – dojrzałe mamy, babcie – Chibanda wyszkolił grupę kobiet po pięćdziesiątce w metodach rozmowy terapeutycznej wziętych głównie z terapii poznawczo- behawioralnej. Były przygotowane do tego, że jeśli ktoś usiądzie na ławce przyjaźni, one przysiadają obok i rozpoczynają rozmowę z taką osobą. Kiedy badania pokazały, że skuteczność tej techniki jest wyższa niż pomocy ambulatoryjnej, projekt rozszerzono na cały kraj, a później sprawdzono jego skuteczność także w innych krajach świata.
Chciałabym umieć prowadzić taką rozmowę.
I na pewno może się pani jej nauczyć. Vikram Patel na początku szkolił głównie pracownice zdrowotnej opieki społecznej, potem do pomocy nastolatkom młodych wolontariuszy, bo jak pokazują badania, młodzież chętniej przyjmuje pomoc od rówieśników. Realizował swoje projekty w Afryce, ale także w Kanadzie i w stanie Washington w USA. Koncentrował się na wybranych problemach obecnych w danej społeczności, na przykład na zapobieganiu samobójstwom wśród młodych ludzi bądź depresji poporodowej. Wyniki były bardzo obiecujące, dawały od 60 do 70 procent skuteczności. To jest nawet dwa razy więcej niż w przypadku pomocy udzielanej tradycyjnie w przychodni.
Dlaczego, jak to możliwe?
Uważamy, że ta przewaga jest skutkiem udzielania pomocy w miejscu życia chorej osoby. Jak mówiłem, idealnie byłoby, gdybyśmy wszyscy mieli dostęp do profesjonalistów najwyższej klasy na zawołanie. Ale tak nie jest. Jeśli chora osoba musi pojechać do innego miasta, postać w kolejce, zmieścić się ze swoim problemem w czasie przewidzianym na wizytę, a potem wraca do siebie, do środowiska w którym nie ma wsparcia, jest jej trudno podążać za wskazówkami psychiatry. Dixon Chibanda miał pacjentkę, która popełniła samobójstwo. Nie miała 10 dolarów na autobus, żeby przyjechać do niego, do szpitala psychiatrycznego. Jej śmierć była impulsem, który zainicjował projekt „ławki przyjaźni”.
Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Autorem recenzji jest Michał Chudoliński – filmoznawca i znawca amerykańskiej kultury masowej. Recenzja ukazała się na blogu Gotham w deszczu. Zapraszam do lektury!
Nowa książka Tomasza Witkowskiego nie jest zwykłym zbiorem felietonów o psychologii. To prowokacyjny esej wielogłosowy, w którym autor – od lat znany jako „enfant terrible” polskiej psychologii – stawia pytania o granice nauki, rolę autorytetu i iluzje, w jakie uwikłane jest współczesne społeczeństwo. Zawracanie statków głupców i inne eseje to zarazem kontynuacja wcześniejszych sporów Witkowskiego z psychoterapią i pseudonauką, jak i próba napisania podręcznika krytycznego myślenia na XXI wiek.
Zawracanie statków głupców i inne eseje Tomasza Witkowskiego ukazuje się nakładem wrocławskiego wydawnictwa Bez Maski w 2025 roku. To oficyna, która od lat specjalizuje się w literaturze racjonalistycznej i krytycznej wobec pseudonauki, publikując m.in. wcześniejsze tomy autora, jak trylogia Zakazana psychologia czy Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć. Najnowsza książka wpisuje się w ten program, ale jednocześnie go poszerza – nie jest bowiem wyłącznie polemiką z psychoterapią czy naukami społecznymi, lecz szeroką panoramą współczesnych mitów kulturowych. Jej geneza wiąże się z większym projektem eseistycznym: jak zaznacza Roy F. Baumeister w przedmowie, pierwotnie teksty miały tworzyć jedną całość, dopiero w procesie wydawniczym zostały rozdzielone na dwa tomy. Takie rozwiązanie pozwoliło uzyskać lepszą spójność tematyczną – Przepędźcie guru skupiło się na guru codzienności, zaś Zawracanie statków głupców koncentruje się na fałszach kultury, nauki i psychologii. Kontekst wydawniczy obejmuje również żywy międzynarodowy odbiór – rekomendacje takich badaczy jak Elizabeth Loftus czy Brian Nosek sugerują, że nie jest to wyłącznie polska interwencja publicystyczna, ale element globalnej dyskusji o granicach nauki i odpowiedzialności intelektualistów.
Choć Zawracanie statków głupców nie jest narracją fabularną, tom ma wyraźnie przemyślaną dramaturgię. Cztery części książki tworzą rodzaj intelektualnego spektaklu, w którym czytelnik prowadzony jest od diagnozy naszych błędów poznawczych, przez demaskację instytucji nauki, aż po krytykę mód psychologicznych i kultury terapeutycznej. Pierwszy blok – „Meandry myślenia” – otwiera esej o wartości jednoznaczności, stając się programowym manifestem autora. Drugi – „Za ołtarzem nauki” – rozbiera akademickie rytuały, pokazując, jak celebrytyzacja i oportunizm potrafią zafałszować naukową praktykę. Trzecia część – „Pod dekoracjami pop-psychologii” – analizuje modne zjawiska, takie jak mindfulness czy placebo, które w ujęciu Witkowskiego stają się nowymi mitami. Ostatni blok – „Za fasadą kultury terapeutycznej” – to najcięższy akt, gdzie wątki traumy, psychoterapii i prawa łączą się w ostrą diagnozę systemową. Każdy esej ma własną mini-dramaturgię: zaczyna się anegdotą, rozwija polemikę, a kończy uderzającą puentą. W efekcie książka przypomina serię intelektualnych scen, w których racjonalizm mierzy się z irracjonalnym teatrem współczesności.
Eseje Witkowskiego mają wymiar głęboko psychologiczny, ale zarazem antropologiczny – ukazują człowieka jako istotę podatną na złudzenia, która wciąż poszukuje autorytetów i prostych wyjaśnień. Autor odsłania paradoks: nawet badacze błędów poznawczych sami stają się ich ofiarami, a nauka – zamiast mechanizmu samonaprawczego – bywa wehikułem utrwalania iluzji. Witkowski pokazuje, jak lęk przed jednoznacznością czy obawa przed odpowiedzialnością prowadzą uczonych do kompromisów, które zamieniają krytyczne myślenie w rytuał uniku. Jednocześnie sięga po przykłady z życia codziennego i świata zwierząt – eksperymenty Lorenza z małpami czy metafory chwastów – by uzmysłowić, że mechanizmy konformizmu i ślepego naśladownictwa są wpisane w ewolucję. Antropologiczna perspektywa książki podpowiada, że kultura nie jest systemem kumulacji prawdy, lecz zbiorem opowieści służących przetrwaniu grupy. To właśnie dlatego psychoterapia, coaching czy modne teorie genetyczne tak łatwo stają się świeckimi mitami. Witkowski stawia pytanie: czy potrafimy uwolnić się od tej ewolucyjnej skłonności do wiary, skoro to ona pozwoliła nam przeżyć?
Witkowski w Zawracaniu statków głupców konsekwentnie demaskuje mity, które przenikają do dyskursu naukowego i społecznego pod postacią ideologii. Pokazuje, jak psychologia i kultura terapeutyczna zaczynają pełnić funkcję religijnych systemów – oferują proste odpowiedzi, poczucie wspólnoty i obietnicę uzdrowienia. Mindfulness bywa tu „nowym narkotykiem”, epigenetyka – przełomem, którego znaczenie wyolbrzymiono, a trauma – uniwersalnym kluczem do ludzkiego cierpienia. Autor odsłania, że pod tymi narracjami kryją się mechanizmy kontroli i społecznego zarządzania emocjami. Ideologia wkracza także w naukę – zamiast poszukiwania prawdy pojawia się „intelektualna czkawka” postmodernizmu, gdzie każde twierdzenie uznaje się za równoprawne. Witkowski polemizuje z tym relatywizmem, stając po stronie oświeceniowej tradycji jednoznaczności i falsyfikacji. Jego esej staje się nie tylko krytyką psychologii, lecz także diagnozą społeczeństwa, które łatwiej akceptuje pocieszające fikcje niż twarde dane. W tym sensie książka to akt ikonoklazmu wobec nowoczesnych świeckich religii i przypomnienie, że mit – choć bywa potrzebny – potrafi zamknąć drogę do wiedzy.
Styl Witkowskiego balansuje między publicystyką a esejem naukowym – klarowny, ironiczny, pełen anegdot, które rozładowują ciężar argumentacji, ale zarazem obnażają absurd obiegowych przekonań. Autor nie unika mocnych sformułowań („psychole przy stole”, „nowy narkotyk”), które nadają jego tekstom ostrze polemiczne i sprawiają, że nie są one neutralną popularyzacją, lecz świadomym aktem krytyki. Język pełni funkcję retorycznego młota: ma wytrącić czytelnika z komfortu i zmusić go do rewizji poglądów. Z drugiej strony pojawiają się metafory biologiczne i kulturowe – chwast ignorantia vulgaris, statek głupców, ofiara Abrahama – które budują warstwę literacką i poszerzają kontekst refleksji. Witkowski pisze z rytmem i precyzją, w krótkich akapitach, prowadząc czytelnika od anegdoty do twardej konkluzji. Styl jest komunikatywny, ale też konfrontacyjny – ma nie tylko informować, ale i drażnić. W efekcie eseje stają się rodzajem intelektualnych miniatur, które angażują zarówno rozum, jak i emocje, tworząc napięcie charakterystyczne dla literatury polemicznej.
Eseje Witkowskiego sytuują się w długiej tradycji racjonalistycznej polemiki – od Woltera i Hume’a, przez Poppera i Sagana, po współczesnych demaskatorów pseudonauki, takich jak Ben Goldacre czy Steven Pinker. Autor świadomie korzysta z figur i przykładów obecnych w klasycznych tekstach: przypomina słynne falsyfikacje Poppera, zestawia „efekt dostępności” z praktyką codzienności, sięga po obrazy biblijne (Abraham gotów złożyć Izaaka) czy literackie (statek głupców). Interteksty te pełnią funkcję kotwic – czytelnik ma wrażenie, że uczestniczy w rozmowie toczonej przez stulecia na styku filozofii i nauki. Genealogia książki sięga też wcześniejszych publikacji samego autora: Zakazanej psychologii, w której rozbijał mity terapeutyczne, czy Przepędźcie guru…, gdzie brał na celownik autorytety codzienności. Zawracanie statków głupców można więc czytać jako kolejny akt długiej debaty o tym, czym jest prawda i jak odróżnić ją od społecznych iluzji. To wpisanie się w globalny dyskurs, ale i budowanie polskiego wariantu sceptycznej eseistyki, która dotąd miała charakter niszowy.
Pierwsze głosy o Zawracaniu statków głupców wskazują na szeroki rezonans – od entuzjastycznych recenzji światowych autorytetów (Loftus, Nosek, Baumeister) po nieufność części środowiska psychoterapeutycznego w Polsce. Książka już na starcie wpisuje się w polaryzującą tradycję twórczości Witkowskiego: dla jednych to niezbędne antidotum na zalew pseudonauki, dla innych – niebezpieczny atak na autorytet psychologii i terapeutyczną praktykę. Kontrowersje budzi przede wszystkim bezkompromisowy język autora i jego strategia obnażania mitów: krytycy zarzucają mu brak niuansu i publicystyczną ostrość, zwolennicy podkreślają, że tylko taka forma jest w stanie przebić się przez gąszcz modnych półprawd. Dyskusję wywołuje także recepcja zagraniczna – rekomendacje znanych badaczy nadają książce prestiż, ale zarazem stawiają polskie środowisko wobec konieczności konfrontacji z ostrą krytyką. Ostatecznie tom działa jak test lakmusowy: pokazuje, kto gotów jest na trudne pytania i rewizję przekonań, a kto woli trwać w wygodnych narracjach.
Książka pełna jest mocnych obrazów, które zostają w pamięci. Najbardziej sugestywna to metafora ignorantia vulgaris – chwastu, którego nie da się wytępić, tak jak nie da się wyrugować społecznej głupoty. Innym punktem wpływu jest przykład Abrahama, gotowego złożyć syna w ofierze – symbol ślepego posłuszeństwa wobec autorytetu. W pamięć zapada też groteskowa odpowiedź „bardzo często wierny”, ilustrująca absurd ucieczki przed jednoznacznością. W warstwie współczesnej wybrzmiewa obraz mindfulness jako „nowego narkotyku”, pokazujący, jak praktyka uważności została zbanalizowana do roli rynkowego towaru. Silnym cytatem jest także ostrzeżenie: „Psychoterapia i Temida” – wskazujące na ryzyko, że terapeutyczny dyskurs bywa używany przeciwko pacjentom w procesach prawnych. To właśnie te fragmenty mogą krążyć jako bon moty, streszczając radykalizm i ostrzeżenia autora.
Na osi recenzenckiej Zawracanie statków głupców plasuje się między popularyzacją nauki a ostrą publicystyką ideologiczną. Mocne strony: erudycja, klarowność, talent do przekładania złożonych mechanizmów psychologicznych na zrozumiałe metafory; odwaga w stawianiu tez i konsekwentne tropienie pseudonauki. Słabe strony: ryzyko uproszczeń, które dla specjalistów mogą brzmieć zbyt kategorycznie, a dla laików – zbyt brutalnie. Wartość dla odbiorcy: książka jest przewodnikiem po iluzjach, uczy myśleć krytycznie, a nie tylko konsumować „mądrości” ekspertów. Jej siła leży w mobilizowaniu czytelnika do samodzielnej refleksji – nawet jeśli budzi opór. Na tle polskich publikacji popularnonaukowych to pozycja wyjątkowa, bo nie boi się polaryzacji. W globalnym pejzażu mieści się obok Sagana i Goldacre’a, ale ma własny ton: ostrzejszy, bardziej konfrontacyjny. Ostatecznie oś recenzencka wskazuje, że mamy do czynienia z książką, która dzieli – lecz właśnie dlatego jest potrzebna.
Zawracanie statków głupców to książka, której nie sposób czytać obojętnie. Witkowski proponuje coś więcej niż zbiór esejów – kreśli mapę złudzeń, jakie produkują nauka, kultura i psychoterapia, a zarazem uczy, jak wobec nich zachować intelektualną czujność. To lektura wymagająca: zmusza do konfrontacji z własnymi przyzwyczajeniami, odbiera komfort płynący z gotowych narracji. Jej wartość tkwi w szczerości i bezkompromisowości – nawet jeśli autor bywa nadmiernie kategoryczny, to właśnie ta jednoznaczność stanowi motor dyskusji. W świecie zdominowanym przez „postprawdę” i marketingowe narracje książka działa jak zimny prysznic: nie daje prostych recept, ale dostarcza narzędzi, by samodzielnie je wypracować. To pozycja dla czytelników odpornych na dysonans poznawczy, którzy zamiast wygody wolą trzeźwe myślenie. Witkowski potwierdza swoją pozycję „enfant terrible” polskiej psychologii – i tym tomem stawia poprzeczkę wysoko zarówno sceptykom, jak i obrońcom status quo.
Autor: dr Tomasz Witkowski (ur. 1959) – psycholog, publicysta, pisarz. Założyciel Klubu Sceptyków Polskich. Autor kilkunastu książek, w tym Zakazanej psychologii (2009–2013), Psychoterapii bez makijażu (2015), Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć (2024).
Znaczenie: laureat nagród Racjonalista Roku (2010), Soczewki Focusa (2019), zwycięzca konkursu Script Pro (2023). Publikował w Polsce i za granicą (m.in. Shaping Psychology w USA).
Nowa książka: Zawracanie statków głupców i inne eseje, Wydawnictwo Bez Maski, Wrocław 2025, ISBN 978-83-965553-3-5, 432 s., cena 49,90 złZawracanie statków głupców – PD….
Przedmowa: Roy F. Baumeister (psycholog społeczny, autor Siły woli).
Układ: 4 części, ponad 20 esejów (m.in. „Pochwała jednoznaczności”, „W pułapce autorytetu”, „Mindfulness – panaceum czy nowy narkotyk?”, „Zmagania z traumą”, „Psychoterapia i Temida”).
Michał Chudoliński (ur. 1988 r.) – Krytyk komiksowy i filmowy, scenarzysta, konsultant scenarzystów filmowych. Prowadzi zajęcia z zakresu amerykańskiej kultury masowej – ze szczególnym uwzględnieniem komiksów – na Uniwersytecie Civitas. Pomysłodawca i redaktor prowadzący bloga „Gotham w deszczu” (YouTube: @Gothamwdeszczu). Współzałożyciel Polskiej Fundacji Fantastyki Naukowej. Autor książki „Mroczny Rycerz Gotham – szkice z kultury popularnej” (wyd. Universitas), nominowanej do Nagrody „Debiut Roku 2023” Polskiego Towarzystwa Badań nad Filmem i Mediami oraz Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej. Laureat Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.
Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
To tytuł artykułu mojego autorstwa, który ukazał się w Magazynie Na Weekend Dziennika Gazety Prawnej. Zapraszam do lektury!
Mamy dziś nieporównywalnie więcej możliwości zdalnego zdiagnozowania zaburzeń psychicznych u osób publicznych niż pięć dekad temu. Może więc czas odwołać zakaz?
16 lipca 2023 r. w Poznaniu Mikołaj B. na oczach swojej byłej partnerki zastrzelił jej narzeczonego, a następnie postrzelił się w głowę. Napastnik zmarł w szpitalu. Jak się później okazało, miał pozwolenie na broń. Stracił je na krótko z powodu problemów psychicznych, ale odwołał się od wydanej decyzji i ostatecznie mu je przywrócono na podstawie korzystnej opinii lekarskiej. Zdarzenie wywołało gorącą debatę na temat prawa do posiadania broni.
Żyjemy w porządku prawnym, w którym pozwolenie na broń jest wydawane wyłącznie osobom, które w trakcie obowiązkowych badań lekarskich i psychologicznych wykażą się zdrowym układem nerwowym, sprawnym wzrokiem i słuchem i pełnią władz umysłowych. Psycholog orzekający o zdolności do posiadania broni ocenia, czy kandydat jest w pełni odpowiedzialny, stabilny emocjonalnie i zdolny do bezpiecznego jej używania. Badanie ma wykluczyć osoby z zaburzeniami psychicznymi, uzależnieniami czy skłonnościami do impulsywnych, agresywnych zachowań, które mogłyby stanowić zagrożenie dla siebie lub innych. Na osobie, której przyznano pozwolenie na broń, spoczywa obowiązek przedstawienia aktualnego orzeczenia lekarskiego i psychologicznego co pięć lat. Tę praktykę popiera wielu z nas, bowiem badania lekarsko-psychologiczne odgrywają kluczową rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa publicznego i zapobieganiu wydarzeniom podobnym do opisanych na wstępie. Dzięki nim możliwe jest wykluczenie osób, które mogą stanowić zagrożenie dla siebie lub innych.