15 września 2025 – premiera mojej najnowszej książki!

Z radością informuję, że moja najnowsza książka z przedmową wybitnego psychologa społecznego, Roya F. Baumeistera ujrzała światło dzienne 15 września 2025 roku! Przeczytaj DARMOWY FRAGMENT, zapoznaj się z opiniami wybitnych psychologów i dziennikarzy o książce, zamów egzemplarz klikając TUTAJ.

With his characteristic blend of fascinating stories, dry wit, and penetrating insights, Witkowski skewers a remarkable range of currently influential beliefs, fantasies, and post-truths. Dogmatists may not like the book, but anyone with a lively curiosity and open mind will find him or herself smiling with fascination at these essays. Modern civilization has benefited from the science and thought of many bygone centuries — yet somehow we find ourselves lost amid a wide assortment of baffling and dubious assertions. This book is a welcome challenge to much prevailing nonsense.

—Prof. Roy F. Baumeister, University of Queensland, Australia, author of The Science of Free Will

I strongly recommend this impressive collection of essays focusing on the critical analysis of a wide range of contemporary issues, from masculinity and mindfulness to psychotherapy and deceptive social science research. It is an excellent antidote to the mixture of misinformation, intellectual pabulum, and misplaced “common sense” that so often masquerades for wisdom in these turbulent times.

—Prof. James Alcock, York University, Canada, author of Parapsychology – Science Or Magic?

Recipe for a 21st-Century Children’s Crusade is a delightful collection of essays on some of society’s most challenging topics — the value of a life, the future of work, and progress in science. Witkowski describes the value of provocation to promote the consideration of all possibilities, and this book certainly meets that criterion.

—Prof. Brian Nosek, University of Virginia, co-founder and director of the Center for Open Science

In Recipe for a 21st-Century Children’s Crusade, psychologist Tomasz Witkowski offers a collection of provocative and lively essays on a range of topics. Samples: Is it really useful for children to spend time in extracurricular activities? Are anxiety and depression on the rise? Are suicide rates skyrocketing? What kind of support should we give to people who have been traumatized, or would they be better off without it? The author, a longtime friend of scientific skepticism, continues his valuable tradition of busting myths. He forces readers to realize that what they think is true may not be true, and that it might be time to reconsider many of their cherished beliefs.

—Prof. Elizabeth Loftus, University of California, Irvine, Past President, Association for Psychological Science

Tomasz Witkowski has once again addressed the elephant in the room of psychology. He brings a self-confrontational skepticism to the table. The “shrinks” around the table don´t want it, but they need it. Witkowski not only reflects on complicated scientific aspects of psychology: he also elevates the psychological challenges to an ethical, political and philosophical level, reminding us all there is more to science than science.

—Teddy Winroth, Licensed Psychologist and Licensed Psychotherapist, Sweden

Recipe for a 21st-Century Children’s Crusade is a readable, eloquent and thought-provoking exploration of a broad range of contemporary societal challenges with which we seem forever to be struggling. Witkowski sheds much light on these issues, offering insights that are as enlightening as they are unsettling. This important and highly accessible book is a compelling read for all who are concerned about the intersection of culture. science, and rational thought.

—Michael Heap, Clinical Forensic Psychologist in Sheffield, UK

These essays make you think about all sorts of problems – from epigenetics to allocating limited resources to saving individuals rather than numerous nameless people. The essays are easy to read but they are scientific literature – with references to the used sources given in all chapters. I recommend this book highly.

—Prof. Ewa Bartnik, Polish Academy of Science

Recipe for a 21st-Century Children’s Crusade is a readable set of thought-provoking essays on relevant contemporary controversies in psychology, psychiatry, biology and philosophy”

—Prof. Trevor Robbins, University of Cambridge, coauthor of The Neurobiology of Addiction

Witkowski has been tirelessly tracking the apparent truths that contemporary culture feeds us for years. In his latest book, he discovers the meanders of our thinking, sneaks into the temple of science to investigate what is hidden behind its altars, checks what has been masked by the colorful decorations of pop psychology, and pokes his nose behind the façade of therapeutic culture, exposing its distortions and simplifications. I highly recommend reading the book to anyone who does not want to skitter along the surface of popular beliefs!

—Konrad Szołajski, film director, screenwriter

Although the world of academic diplomacy values „balanced judgments” and „problem complexity”, Tomasz Witkowski puts forward an uncomfortable thesis – science needs unambiguity. Without it, we become pawns in a scientific game of appearances. The author removes the halo of infallibility from the heads of celebrity authorities and makes us aware of how often we accept nonsense, celebrate pseudoscience and preserve errors. This is a book for those who are not afraid of difficult questions and are not satisfied with comfortable answers.

—Jakub Jamrozek, Polish Radio journalist

A must-read for anyone who likes to be amazed, surprised, unsettled. For those who always think contrary to prevailing theories. It always pays off, although it is never easy.

—Krystyna Romanowska, journalist


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Zawracanie statków głupców i inne eseje – premiera 15 września!

Przeczytaj darmowy fragment.

Zamów książkę klikając TUTAJ

Książka z przedmową Roya F. Baumeistera ukaże się również nakładem Universal Publishers pod tytułem: Recipe for a 21st-Century Childrens’s Crusade. Essays on Culture, Science, and Psychology.

Książka jest zbiorem esejów poświęconych krytycznemu myśleniu, kulturowym modom, mitom, pop-psychologii oraz inwazji kultury terapeutycznej. Od momentu ukazania się zebrała wiele pozytywnych recenzji:


Z charakterystycznym dla siebie zestawieniem fascynujących historii, powściągliwego humoru i przenikliwych spostrzeżeń, Witkowski bezlitośnie rozprawia się z szerokim wachlarzem wpływowych przekonań, fantazji i postprawd. Dogmatycy mogą nie polubić tej książki, ale każdy z żywą ciekawością i otwartym umysłem będzie czytał te eseje z uśmiechem i fascynacją. Współczesna cywilizacja czerpała korzyści z nauki i myśli wielu minionych wieków — a mimo to gubimy się wśród szerokiego asortymentu dezorientujących i wątpliwych twierdzeń. Ta książka to mile widziane wyzwanie dla wielu panoszących się nonsensów.

Profesor Roy Baumeister, Uniwersytet Stanu Floryda, autor Siły woli.

Gorąco polecam tę imponującą kolekcję esejów skupiających się na krytycznej analizie szerokiego zakresu współczesnych problemów, od męskości i uważności po psychoterapię i zwodnicze badania nauk społecznych. To doskonałe antidotum na mieszankę dezinformacji, intelektualnego bełkotu i źle ulokowanego „zdrowego rozsądku”, który tak często udaje mądrość w tych burzliwych czasach.

Prof. James Alcock, York University, Canada, autor Parapsychology – Science Or Magic?


Zawracanie statków głupców to fascynujący zbiór esejów poświęconych najtrudniejszym tematom społecznym – wartości życia, przyszłości pracy i postępu w nauce.

Profesor Brian A. Nosek, Uniwersytet Wirginii, współzałożyciel i dyrektor Center for Open Science


Zawracanie statków głupców Tomasza Witkowskiego, to zbiór prowokacyjnych, tętniących życiem esejów poruszających spectrum tematów: Czy spędzanie czasu na zajęciach pozalekcyjnych jest naprawdę przydatne dla dzieci? Czy lęk i depresja są coraz częstsze? Czy wskaźniki samobójstw rzeczywiście gwałtownie rosną? Jakiego rodzaju wsparcia powinniśmy udzielać osobom, które przeżyły traumę, czy byłoby im lepiej bez niego? Autor, wieloletni przyjaciel naukowego sceptycyzmu, kontynuuje swoją cenną tradycję obalania mitów. Zmusza czytelników do uświadomienia sobie, że to, co uważają za prawdę, może nią nie być i że być może nadszedł czas, aby przemyśleć wiele ze swych cennych przekonań.

Profesor Elizabeth F. Loftus, Uniwersytet Kalifornii, Irvine, autorka The Myth of Repressed Memory

Obraz znaleziony dla: jakub jamrozek

Choć świat akademickiej dyplomacji ceni dziś „wyważone sądy” i „złożoność problemu”, Tomasz Witkowski stawia niewygodną tezę – nauka potrzebuje jednoznaczności. Bez niej, stajemy się pionkami w naukowej grze pozorów. Autor zdejmuje aureolę nieomylności z głów autorytetów – celebrytów i uświadamia nam, jak często akceptujemy nonsensy, celebrujemy pseudonaukę i konserwujemy błędy. Zawracanie statków głupców pozwala zobaczyć, w jakich sytuacjach naszego życia daje o sobie znać „efekt dostępności” i dowiedzieć się, czego nie da nam mindfulness. Uzmysławia również, że „ci, którzy badają błędy w funkcjonowaniu naszego umysłu i złudzenia, którym podlega, sami również im ulegają”, a bezkrytycznie nie znaczy lepiej. To książka dla tych, którzy nie boją się trudnych pytań i nie zadowalają się wygodnymi odpowiedziami.

Jakub Jamrozek, dziennikarz Polskiego Radia


Tomasz Witkowski po raz kolejny mierzy się z tematami tabu w psychologii. Wnosi do dyskusji autokonfrontacyjny sceptycyzm. „Psychole” przy stole tego nie chcą, choć bardzo potrzebują. Witkowski nie tylko zastanawia się nad skomplikowanymi naukowymi aspektami psychologii. Podnosi również wyzwania psychologiczne na poziom etyczny, polityczny i filozoficzny, przypominając nam wszystkim, że nauka to coś więcej niż tylko nauka.

Teddy Winroth, dyplomowany psycholog i psychoterapeuta, Szwecja


Zawracanie statków głupców to przystępna, elokwentna i prowokująca do myślenia analiza szerokiego zakresu współczesnych wyzwań społecznych, z którymi, jak się wydaje, zmagamy się od zawsze. Witkowski rzuca wiele światła na te kwestie, oferując spostrzeżenia równie oświecające, jak niepokojące. Ta ważna i bardzo przystępna książka jest fascynującą lekturą dla wszystkich, którzy są zaniepokojeni problemami powstającymi na styku kultury, nauki i racjonalnego myślenia.

Profesor Michael Heap, kliniczny psycholog sądowy pracujący w Sheffield, Wielka Brytania, autor Universal Awareness: A Theory of the Soul

Książka zmusza do myślenia o różnych problemach – od epigenetyki po alokację ograniczonych zasobów dla ratowania jednostek, a nie bezimiennych, licznych osób. Eseje, choć łatwe w lekturze, to jednak są literaturą naukową – z odniesieniami do źródeł we wszystkich rozdziałach. Gorąco polecam tę książkę!

Prof. Ewa Bartnik, Polska Akademia Nauk

Zawracanie statku głupców to przystępny zbiór prowokujących do myślenia esejów na temat aktualnych kontrowersji w psychologii, psychiatrii, biologii i filozofii.

Prof. Trevor Robbins, University of Cambridge, współautor The Neurobiology of Addiction

Witkowski od lat niestrudzenie tropi pozorne prawdy, którymi karmi nas współczesna kultura. W swojej najnowszej książce odkrywa meandry naszego myślenia, wkrada się do świątyni nauki, żeby zbadać, co kryje się za jej ołtarzami, sprawdza, co zamaskowano kolorowymi dekoracjami pop-psychologii i wściubia nos za fasadą kultury terapeutycznej obnażając jej przekłamania i uproszczenia. Gorąco polecam lekturę książki każdemu, kto nie chce ślizgać się po powierzchni obiegowych przekonań!

Konrad Szołajski, reżyser filmowy, scenarzysta

Nie można przegapić najnowszego zbioru esejów Tomasza Witkowskiego – „enfant terrible polskiej myśli psychologicznej”. Obowiązkowa pozycja dla wszystkich, którzy lubią czuć się zdumieni, zaskoczeni, wyprowadzeni z równowagi. Dla zawsze myślących na przekór i wbrew obowiązującym teoriom. To zawsze się opłaca, choć nigdy nie jest łatwe.

Krystyna Romanowska, dziennikarka.

Posłuchaj dyskusji o tematach poruszanych w książce

Guru biznesu: zbawiciele czy naciągacze?

To tytuł rozmowy, którą dla podcastu Puls Biznesu Out of the Box na tematy poruszane w mojej najnowszej książce Zawracanie statków głupców i inne eseje, przeprowadził ze mną red. Mirosław Konkel.

Dziś podważamy autorytet coachów, mentorów i konsultantów. Pytamy, dlaczego firmy kupują bzdury, a liderzy zrzucają odpowiedzialność na samozwańczych mistrzów życia, kariery i zarządzania Dr Tomasz Witkowski, psycholog i łowca pseudonauki, w rozmowie z Mirosławem Konkelem odpowiada na pytania:

• Guru samorozwoju: wizjonerzy czy naciągacze?

• Dlaczego biznes woli slajdy od psychologii?

• Po co liderom odpowiedzialność, jeśli jest coaching?

• Jak myśleć samodzielnie w świecie terapeutycznych mód?

To odcinek dla wszystkich, którzy zamiast żyć na autopilocie lub pod dyktando dziwacznych nauk, i wolą samodzielnie myśleć – nawet jeśli to trudniejsze.

Poprzednia rozmowa z Pulsem Biznesu:

Nie wzoruj się na najlepszych


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Wszelkie pseudonauki, to gwałt na rozumie

Zapraszam do lektury wywiadu, który dla miesięcznika Cogito przeprowadziła ze mną Emilia Kosiorek. Wywiad ukazał się w lipcowym numerze.

Cały wywiad przeczytasz w papierowym lub elektronicznym wydaniu miesięcznika klikając TUTAJ.

W języku angielskim wywiad jest dostępny w:

Not only is there fake news, but there can also be fake science

Created with Sora

Disclaimer: Whenever the text refers to Forbidden Psychology, it denotes the original Polish series titled “Zakazana Psychologia”. The English-language books that address the same themes are “Psychology Gone Wrong: The Dark Sides of Science and Therapy” and “Psychology Led Astray: Cargo Cult in Science and Therapy”. However, these are not literal translations — the original Polish version consists of three volumes, while the English edition comprises two.

Flat Earthers, reptilians, chemtrails, and the allegedly still-living Elvis Presley are, for the majority of society (thankfully!), nothing more than laughable conspiracy theories. You don’t need a PhD to know that. But when we start talking about homeopathy, fortune-telling, neurolinguistic programming (NLP), Hellinger’s family constellations, bioenergy therapy, or astrology, it’s no longer as clear to everyone that these are nothing but pseudoscience. These more or less obviously nonsensical ideas share several common features: lack of repeatable research results (or lack of research at all), appeals to “secret knowledge,” “energy,” or “intuition,” resistance to criticism (every question is perceived as an attack), or conscious avoidance of scientific studies — “because the system doesn’t want you to know the truth.” Nevertheless, some of these theories and practices not only function successfully in society but have also entered the halls of academia, such as NLP, which is taught at the university level in Poland[1]. A clairvoyant can be summoned as a professional witness in a court case (yes, that’s an actual job!), and homeopathic substances are recommended by general practitioners and are available in pharmacies.

True science comes to the rescue of reason. It’s based on years of research verifying the truth of hypotheses, on the reputation of the institutions conducting the research, on the names of well-known scientists, and above all, it’s empirically confirmed. But is that always the case? In physics or chemistry, if a scientist makes a mistake in research, practical experience quickly reveals it, whether the error was intentional or not. However, in the broad domain of social sciences, including psychology, sociology, or economics, detecting errors, abuses, or fraud is neither fast nor obvious. What’s more, repeating the results and interpretations of such flawed studies can lead to very serious consequences. Imagine an ineffective therapy administered by a psychotherapist — at best, it simply doesn’t work, but at worst, it could lead to suicide.

It is precisely about pseudoscience and the sins of real science that we learn from the “Forbidden Psychology” series by Dr Tomasz Witkowski. The books in this series were published some time ago but have gained new life, and their content and message have the potential to reach a wider audience thanks to audiobook editions on Poland’s largest platforms.

However, the series isn’t just about psychology. It’s an attempt to expose and confront pseudoscience and the unreliability of scientists in various fields, though mainly within the social sciences. Readers who have so far admired the genius of Sigmund Freud or the brutal truth about human nature presented in Philip Zimbardo’s Stanford Prison Experiment may need to revise their views.

One particularly fascinating and shocking story is the brilliant hoax carried out by Dr Witkowski in the well-known Polish popular science magazine Charaktery[2]. Disguised as a non-existent French female scientist, he managed to publish an article about a therapy based on morphic resonance, which he had entirely made up. The very fact that this hoax succeeded, and the, let’s say, “casual” approach of Charaktery’s editorial board, is deeply concerning. Awareness that such a thing could happen in a magazine whose scientific board includes PhDs and professors raises serious questions about the reliability of scientists and forces us to ask: where should young researchers turn for trustworthy knowledge and role models?

All of the above prompted me to speak with Dr Witkowski. I hoped the conversation would restore my faith in science — a faith that had been somewhat shaken after reading Forbidden Psychology. Did it? Let’s find out.

Emilia Kosiorek: Our conversation is inspired by your series Forbidden Psychology, in which you describe how pseudoscience, as well as negligence and plain fraud, infiltrate science. Do you believe this problem concerns mainly psychology, or should we assume that people are people and fraudsters can appear in every field — medicine, physics? Are the social sciences more vulnerable to such behaviour?

Tomasz Witkowski: The degrees of scientific dishonesty certainly vary between disciplines, but in my view, it exists everywhere. Social sciences are indeed somewhat more susceptible because, broadly speaking, science can be divided into so-called “hot” and “cold” disciplines. The hot sciences have direct and immediate applications, such as market value or technological impact — fields like genetics, theoretical physics, etc. When results are published in those areas, they are quickly replicated and verified because a specific result directly leads to progress. In contrast, in disciplines like psychology, sociology, or even economics, verification doesn’t happen as rapidly, which is why various types of fraud can remain unnoticed for a long time.

EK: So, in the 21st century, is it still worth becoming a scientist, especially a scientist in the social sciences? Many young people choose to study psychology, social and behavioural sciences, and economics. Are they making the right choice?

TW: Absolutely. Science is one of the most fascinating endeavours a person can engage in. Perhaps art is just as intriguing. As for social sciences, last year Geoffrey Hinton, a cognitive psychologist, was awarded the Nobel Prize in Physics for his work on neural networks that led to the development of artificial intelligence. AI would never have emerged without input from psychologists, who have provided insight into how our minds and nervous systems function and how we process information. One could say that the social sciences have contributed significantly to what we’re experiencing today. The opportunities for work and discovery are tremendous, and I wholeheartedly believe it’s worth studying social sciences. Of course, one should engage in rigorous, mainstream science — and in psychology, preferably not the kind devoted to inventing next therapeutic modalities.

EK: Recently, the topic of mental health, particularly among young people, has become more visible in the media. We observe that more and more Poles report mental health issues, and more are also seeking help from psychologists and psychiatrists. How might the problems you discuss regarding professionalism in these professions, and the presence of pseudoscience within them, affect people’s actual health and lives?

TW: Undoubtedly, they can have a huge impact. If we’re dealing with therapies that are ineffective, unscientific, and unreliable — ones that produce weak or no results or even harmful effects — then we’re looking at a direct threat to health. Diagnostic practices also play a crucial role. Take this observation: when I was studying psychology, the most popular diagnostic category was neurosis. Today, nobody talks about neuroses anymore. Now it’s all about depression and ADHD. So, we must also acknowledge the trends and fashions that dominate diagnostic practices — they come and go.

EK: How do you assess the reception and impact of your work against pseudoscience in the academic world? Has anything changed over the years? Can we still find NLP courses and other pseudoscientific content in university curricula?

TW: Unfortunately, yes. Has anything changed…? When I started exposing pseudoscience in psychology, there was only one other person in Poland doing something similar, a guy who ran the blog “Fashionable Nonsense.” Now, there are many bloggers, YouTubers, and journalists popularising science and debunking pseudoscience. But as far as influence on academia goes… I wouldn’t overstate it. My influence has been minimal. That’s because academia operates by its own rules. It’s a world where your value is measured by how many publication points you earn, and hence the obsession with scoring those points. If you don’t interfere with that process — and I haven’t in any significant way — people like me are largely ignored, and the system continues, unfortunately.

EK: That’s not very encouraging; it does feel a bit like fighting windmills. But perhaps it’s still worth doing, for the sake of science or simply for intellectual integrity. How do we protect ourselves from pseudoscience? How do we respond when someone says they took an NLP course and it worked, or that they’ve always treated themselves with homeopathy? The argument about a lack of scientific evidence doesn’t seem to convince such people.

TW: Reaching such individuals is extremely difficult. But I can offer some advice to people who want to protect themselves from pseudoscience. First and foremost, we need to be aware that whenever we search for information — about therapies, treatments, or anything else — the algorithms that track our activity trap us in information bubbles. We must consciously look for information outside these bubbles, especially beyond social media, where the bubble is tightly sealed. If you’re a fan of homeopathy, your friends likely are too, and they share similar information. That’s a closed system. Secondly, if you’re reading a book about therapy, treatment, mental health, or science in general, the first thing to check is whether it has a bibliography, and how extensive it is. If a book lacks references, put it back on the shelf. That means everything in it came straight out of the author’s head and likely has no scientific basis.

EK: Speaking of scientific books — your books have recently become available as audiobooks, a format I personally love and through which I discovered your work. Meanwhile, on the same platform (BookBeat), Joseph Murphy’s The Power of Your Subconscious Mind is categorised under Non-Fiction and Health. Isn’t this kind of classification also a form of legitimising pseudoscience?

TW: Absolutely, it is. Back in the 1960s in the United States, if a publisher released a pseudoscientific book, scholars from respected universities would write protest letters asking for its withdrawal, or boycott the publisher altogether and refuse to publish their scientific work there. That tradition has long since disappeared. Sadly, even PWN (Polish Scientific Publishers) published a book on NLP. GWP (Gdańsk Psychological Publishing), which is known for its psychology titles, has released many works on Hellinger and NLP. These days, even the brand of a major scientific publisher like PWN is no longer a guarantee of quality, so that filter is gone too.

EK: But is every form of pseudoscience harmful? Shouldn’t people be free to believe in whatever they like?

TW: Yes, every pseudoscience is harmful. Let me share an example. In 2010, together with Professor Łukasz Turski, we sent a “Letter in Defence of Reason” to the Minister of Labour and Social Policy. It was a protest against adding professions like bioenergy therapist, astrologer, clairvoyant, and fortune-teller to the official national list of occupations. The letter was signed by nearly 5,000 people, most of them scientists. Why does this matter? One could argue that if someone wants to believe in astrology, it’s harmless — they’re just wasting time and money. But once such a job is officially recognised, its practitioners can be called as witnesses or expert consultants in court. We’ve already had a murder trial in Poland where a bioenergy therapist and a clairvoyant testified. A guilty verdict was issued based on their statements. Thankfully, the appellate court overturned the verdict and acquitted the man. But the original ruling was made without a body being found — one of the key pieces of evidence was that the energy therapist’s pendulum pointed to the suspect. This example shows just how far pseudoscience can go. What may seem trivial can end up determining people’s fates in court. Beyond that, pseudoscience is a violation of reason. If we continue to allow so many absurdities to circulate, people will lose, or have already lost, the ability to distinguish truth from falsehood.

EK: I must say that example is shocking. And describing pseudoscience as a violation of reason is quite apt. I once watched the film Behind the Curve about flat-earthers. Listening to their arguments felt exactly like my reason was being assaulted. It’s the same with anti-vaccine movements or advocates of pseudoscience and strange theories. Trying to reason with them leads only to responses like, “It’s a conspiracy — they want you to think that,” or “Just because we have no evidence doesn’t mean we’re wrong,” or “Your studies are part of a government-corporate plot.” And then comes the aggression, the assault. But let’s return to actual science. I’m currently conducting a sociology research project. In preparing it, I went through hundreds of academic studies and volumes of literature. I tried to rely on reputable sources — universities, research centres, expert opinions. Yet after reading Forbidden Psychology, I can’t be sure my sources are trustworthy if giants like Freud or Zimbardo have serious scientific sins. So, how do we find reliable sources? Where should young scientists look for authority?

TW: I wouldn’t turn away from scientific literature. The average reader or even average researcher doesn’t have the tools to determine whether fraud occurred in a given paper. Scientific publications undergo anonymous peer review — those reviews are usually written by field experts, and that’s still something to trust. Of course, we’ll never have 100% certainty that someone didn’t fabricate something. The case of Diederik Stapel, a Dutch psychologist, showed how someone could fabricate research data for years. He never conducted the studies, just made them up. A total of 58 of his papers were retracted. Currently, we’re facing the “paper mills” scandal in academia — groups of people professionally selling fake scientific articles that get published under scholars’ names, even though the scholars didn’t write them. These things happen all the time. And we don’t have many tools to catch them. Some of the most reliable tools are meta-analyses and systematic reviews, methods that compile large sets of research results on a specific topic and generalise the knowledge. For example, one meta-analysis on suicide and self-harm prevention effectiveness included 1,125 studies. Even if a few of those were fraudulent, they would get drowned in the mass of honest work, and the reliable data would still show the actual outcome. So, whenever you’re researching a topic, your first stop should be meta-analyses and systematic reviews. They are top-tier in the hierarchy of scientific evidence. Nothing above them is more reliable.

EK: Yes, in my own work, I used a meta-analysis for my literature review, and it proved a very valuable source of knowledge. But the key is having a large enough body of studies. Now I’m preparing for another research project. While looking for methodology guidelines, I came across advice from an educational organisation that said: “Choose a novel topic, conduct a study that no one has done before. After all, you want to contribute something new to science.” That immediately reminded me of the replication crisis you describe in Forbidden Psychology. Why are replication studies so rare? Is it just about funding — grants being seen as wasted if you repeat someone else’s work, or is there something more? After all, meta-analyses rely on replications.

TW: There are several reasons why replication studies are uncommon. First, scientists are reluctant to replicate someone else’s work because it might appear they don’t trust their colleague — they’re “checking up” on them, and many researchers avoid it to not seem suspicious or untrusting. Second, scientific journals often don’t want to publish replication studies. Some even explicitly state in their submission guidelines that they only accept original research. That policy limits the possibilities. Third, replications don’t bring much prestige. It’s hard to boast about replicating someone’s findings. But original research — now that’s something to be proud of. Replication is tedious, ant-like work aimed at verifying the knowledge we already have, and few people are eager to take that on.

EK: Indeed. Some studies and experimental results, like Philip Zimbardo’s Stanford Prison Experiment (SPE), are so entrenched in scientific culture that challenges to their validity often fail to “outshine” the fame of the original. In Forbidden Psychology, you discuss Thibault Le Texier’s critique of SPE in his article Debunking the Stanford Prison Experiment and his book Histoire d’un mensonge, which reveal the unethical and manipulated aspects of the study. Despite these revelations, the academic community’s response was limited, raising concerns about self-regulation in science. I encourage everyone interested in more context to read your blog entry “Lucifer Invented by Zimbardo” — an engaging read not only for psychology or sociology buffs.

I know you’re a fan of new technologies and artificial intelligence. Let’s imagine you carried out a hoax today in 2025, similar to the one you did in Charaktery. What do you think would happen? Would it still work?

TW: I believe it would succeed without issue. Recently, I even came across a description of a “therapy” based on morphic resonance that was nearly identical to what I made up for Charaktery. But it wasn’t a hoax! It was a “real therapy” being promoted! And it had been published. So yes, these things would still work. There have been several other hoaxes by Polish scientists since mine, also published in scientific journals. Turns out it’s not hard at all to publish nonsense.

EK: And what about artificial intelligence? How can it help identify scientific fraud?

TW: Right now, my problem is that AI deceives me. When I recently used it to search for academic literature, it made up articles from scratch, attributing them to real scholars, giving full citations, including fake journal names! So, currently, the issue is AI’s hallucinations, which are actually getting worse in newer models. However, regarding technology in general, it can help. If a study was genuinely conducted, the data should exhibit a partly random character. There shouldn’t be suspicious patterns caused by human interference which algorithms can detect. If someone faked a study and manually created the data, algorithms might spot inconsistencies showing the human touch. But this depends on having access to the raw data — the original numbers and measurements, which are usually not included in journal articles. Only the final calculations are shared. Scientists are very reluctant to share raw data.

EK: That reluctance is puzzling. In Forbidden Psychology, you describe how difficult it is to obtain raw data — scientists claim the data aren’t archived, or not available digitally, or simply ignore requests. I find that highly suspicious… One last question: the Polish Sceptics Club. It’s a fascinating initiative, and you’re its founder. Do you think young researchers like us could get involved?

TW: Absolutely! I’d be delighted if young people joined the Polish Sceptics Club. We run a wide range of activities. This year, to encourage youth participation, we launched a contest: write an essay or story under the theme “My Encounter with Charles Darwin.” It’s an ongoing competition. Every February, we organise Darwin Days in Wrocław with the Polish Rationalist Association and the Institute of Biology at the University of Wrocław. It’s a weekend of lectures for the general public promoting evolution and Darwinism. That’s also when the essay contest results are announced. But there are many opportunities for youth engagement. Anyone interested should get in touch, we’d be very happy to welcome new members.

EK: The Forbidden Psychology series also has English-language counterparts in two books. I saw some of your books have even been published in Korean. Your latest book was published first in English, then Korean, and later in Polish. Its English title is Fads, Fakes and Frauds: Exploding Myths in Culture, Science and Psychology. Could you tell us more about this book? Who is it for, and what’s its message?

TW: The book is a collection of essays that can be read in any order. It’s about science, culture, psychology, and psychotherapy — especially about myths that pervade both culture and science. For example, the myth that there are “good” and “bad” emotions, or the myth that loneliness kills. Some essays deal with the so-called “culture of victimhood,” which now dominates social life. If you’re the kind of person who wants to challenge their deeply held beliefs, who isn’t afraid of mental confrontation and wants to clear their mind, then this book is for you. And I can say this: my next collection of essays is nearly complete. Its Polish title will be Turning Back the Ship of Fools and Other Essays. The English version will have a slightly different set of essays and be titled A Recipe for a 21st Century Children’s Crusade: Essays on Culture, Science, and Psychology. I think it should be released around June or July this year.

EK: Thank you very much for this conversation. We could summarise it like this: despite living in an era of unprecedented technological and scientific advancement, conspiracy theories and pseudoscience persist, and even in the scientific world, some try to take shortcuts for their gain. That’s why it’s more important than ever to think critically and sceptically, and — despite everything — not to lose faith in science. Don’t shy away from confrontation and never let anyone trample your common sense.

Emilia Kosiorek

Akademeia High School, Warsaw — Year 12 student; studying Psychology, Sociology, and Mathematics A-Levels; big fan of reason and science.

[1] While certain NLP courses offered by private training centres might arguably be classified as a kind of “hobby club,” offering this pseudoscience within higher education institutions reinforces the belief in the validity of a theory unsupported by evidence. NLP can be found at the Higher School of Health Sciences in Bydgoszcz, the European College of Social and Technical Sciences in Radom, and the University of Information Technology and Management in Rzeszów.

[2] Charaktery is a Polish popular science magazine dedicated to psychology, published since 1997. From the outset, the magazine aimed to make psychological knowledge accessible to a broad audience — including both amateur enthusiasts and professionals such as psychologists, therapists, and educators. It covers topics such as emotions, interpersonal relationships, motivation, child-rearing, mental disorders, and personal development. The magazine also frequently features psychological essays, interviews with experts, and articles at the intersection of neuroscience, sociology, and at times, spirituality and philosophy. For many years, Charaktery was published by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne (GWP), before being taken over by the company Charaktery Sp. z o.o. Initially a traditional monthly print magazine available in newsstands and bookstores, it now operates primarily in digital format.


Zakazana psychologia, t. I – okładka

O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »

Tryptyk haniebny – okładka

Szarlatani nie narodzili się w XXI wieku. W powieści „Tryptyk haniebny” cofam się do czternastowiecznej Europy Środkowej, do pracowni alchemika, który obiecuje kamień filozoficzny, i pytam, czy to poszukiwanie doskonałości, czy genialne oszustwo.

Przeczytaj prolog (PDF)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

„Krok w złym kierunku”. Psychologowie kontra psychoterapeuci w sprawie projektu ustawy o zawodach pomocowych

To tytuł rozmowy przeprowadzonej ze mną przez red. Cezarego Łasiczkę dla radia TOK FM 17.07.2025 o godz. 9:00. Aby posłuchać podcastu kliknij ikonkę poniżej:

Inne audycje w radiu TOK FM:

„Przepędźcie guru, którzy radzą jak żyć” – rozmowa o mojej nowej książce w Radiu Tok Fm

O nadużyciach w badaniach Hansa Eysencka w radiu TOK FM

Zakazana psychologia 3 w radiu TOK FM

Jak wyleczyć dłubanie w nosie i chodzenie na wagary – „Psychoterapia bez makijażu” w radiu TOK FM

Quasireligijne pułapki relacji z terapeutą – o „Psychoterapii bez makijażu” w TOK FM

Jaką rolę odgrywają dziś sceptycy? – audycja w TOK FM

O inteligencji w audycji radia TOK FM

O pseudo-psychologii w audycji radia TOK FM

O (ir)racjonalności ludzkiej w TOK FM

Zakazana psychologia 3 w radiu TOK FM

O czym rozmawialiśmy

Rozmawialiśmy o projekcie ustawy o zawodzie psychoterapeuty i samorządzie zawodowym, przygotowanym przez Ministerstwo Zdrowia. Uważam, że z perspektywy pacjentów projekt niewiele zmienia: utrwala sytuację, w której psychoterapię może prowadzić osoba po niemal dowolnych studiach magisterskich – także po teologii czy pedagogice. Zmienia natomiast sporo dla stowarzyszeń terapeutycznych, które prowadzą komercyjne, kilkuletnie szkolenia, niekiedy w ramach pseudonaukowych koncepcji.

Psychoterapeutą powinien być psycholog kliniczny, który dodatkowo zdobył umiejętność prowadzenia terapii. Trudno mi sobie wyobrazić terapeutę, który nie zna fizjologii układu nerwowego ani dynamiki emocji. Mówiłem też o pacjentach, którzy czują się skrzywdzeni: dziś mogą liczyć głównie na sądy koleżeńskie stowarzyszeń, a na sali sądowej słyszałem, że kodeksy etyczne do niczego terapeutów nie zobowiązują. Najprostszym rozwiązaniem byłoby objęcie pacjentów psychoterapii opieką rzecznika praw pacjenta.


Psychoterapia bez makijażu – okładka

Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii i rozmowy z terapeutami zebrałem w książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”. Książka w księgarni Bonito »

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Psychologia jako religia: czy kult samorozwoju zastąpił nam wiarę?

To tytuł mojego najnowszego artykułu, który ukazała się właśnie w portalu HolisticNews. Zapraszam do lektury!

Fot. Chat GPT/W.Wybranowski

Już w 1987 roku, w swoim raporcie o stanie kościoła przyszły papież, kardynał Joseph Ratzinger wyrażał swoje zaniepokojenie faktem, że psychologia stanowi zagrożenie dla religii. Obwiniał ją nawet o pustoszenie zakonów i wypieranie teologii. Podobnego zdania był George Carey, arcybiskup Canterbury, który w wypowiedzi dla „Guardiana” w 2000 r. stwierdził, że psychoterapia powoli zastępuje religię, a Chrystusa Zbawiciela zastępuje Chrystus Doradca (ang. Christ the Counsellor). Czy mieli rację?

Tak psychologia podbiła świat

Psychologia jest dzisiaj jednym z najbardziej popularnych kierunków studiów na całym świecie. Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (ang. APA – American Psychological Association) ogłosiło, że jeszcze nigdy w historii nie cieszyła się takim powodzeniem. Szacuje się, że w samych tylko Stanach Zjednoczonych pomiędzy 1,2 a 1,6 milionów studentów rocznie wybiera kurs wprowadzenia do psychologii. Rocznie 120 tys. amerykańskich studentów otrzymuje tytuł licencjata z psychologii. U.S. Bureau of Labor Statistics szacuje, że ogólne zatrudnienie psychologów wzrośnie o 7 proc. w latach 2023–2033, znacznie szybciej niż średni wzrost dla wszystkich innych zawodów (3 proc.). Przewiduje się, że w tym okresie co roku będzie otwieranych średnio około 13 tys. miejsc pracy dla psychologów.

W Polsce w 2019 roku psychologię studiowało 34 178 osób, a w 2022 roku już 56 370, co oznacza wzrost o około 65 proc. Wcześniej, w 2018 roku dostępnych było 144 programów studiów psychologicznych, a z kolei w 2023 roku liczba ta wzrosła do 254. W 2022 roku psychologia wyprzedziła prawo, jako najbardziej oblegany kierunek w Polsce.

Fala zainteresowania psychologią

Rozkwit zainteresowania psychologią jest bezprecedensowy. Większość magazynów ilustrowanych posiada stałe rubryki wypełnione radami psychologów formułowanymi dla ich czytelników. Mnóstwo ludzi ma w swoich planach systematyczne spotkania ze swoimi psychologami lub psychoterapeutami i spędza kilka godzin tygodniowo w ich gabinetach. Z ekranów telewizyjnych przemawiają do nas psychologowie, którzy jako eksperci wyjaśniają nam, dlaczego ktoś zabił, zgwałcił, zdefraudował pieniądze lub popełnił samobójstwo.

Psychologowie pojawiają się zawsze w sytuacjach poważniejszych wydarzeń społecznych, aby przedstawić nam interpretację tego, czego byliśmy świadkami. W większości księgarń znajdziemy osobne półki, lub nawet całe regały, wypełnione książkami oferującymi rady i wsparcie psychologiczne. Celebryci publicznie opowiadają o swoich problemach psychologicznych i terapiach, w których biorą udział.

Podczas spotkań towarzyskich ludzie wymieniają się opiniami na temat swoich psychoterapeutów. Bardzo często psychologowie pojawiają się w miejscu wypadków lub katastrof. Pracują w szkołach, szpitalach, hospicjach, opiece społecznej i w działach zarządzania personelem większości korporacji. Odnajdziemy ich w policji i armii, w kościołach i więzieniach. Bez wątpienia psychologia jest wszechobecna.

Jednak sama popularność psychologii nie świadczy o nabieraniu przez tę dziedzinę wiedzy religijnego charakteru. Aby odpowiedzieć na pytanie, czy tak faktycznie jest, należałoby zastanowić się, czy psychologia i psychoterapia zaspokajają te same potrzeby co religia i czy przejmują jej funkcje.

Czytaj dalej klikając TUTAJ

Posty o podobnej tematyce:

Przesada psychologii, psychologia przesady

Psychologia bez uproszczeń. Tego nie dowiecie się w Internecie – wykład wygłoszony podczas Holistic Talk 2025

Ignorancja jako cnota i mit złej natury ludzkiej

Ten prosty mechanizm trzyma ludzi w sektach i toksycznych związkach!

O POPpsychologii i psychobiznesie w radiu 357

Skąd obecny kryzys zdrowia psychicznego?

Jak żyć w obliczu współczesnych wyzwań?


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Tam, gdzie nie ma psychiatry. Także w Polsce

Contact - Holistic News

Terapia bywa droga. Specjalistów brakuje. Nie każdy ma dostęp do psychoterapeuty, ale każdy może nauczyć się, jak dbać o zdrowie psychiczne – swoje i bliskich. Dr Tomasz Witkowski wyjaśnia, dlaczego książka stworzona z myślą o krajach rozwijających się dziś może pomóc także w Polsce. W czym tkwi jej największa wartość?

Jak dbać o zdrowie psychiczne. Jedyny taki podręcznik

Przemysław Kołodziej: Na rynku jest bardzo dużo książek psychologicznych, zarówno naukowych, jak i popularnonaukowych. Podręczników, poradników, pozycji coachingowych. Wiele z nich obiecuje, że dowiemy się, jak dbać o zdrowie psychiczne. Dlaczego potrzebujemy jeszcze jednej i dlaczego akurat Tam, gdzie nie ma psychiatry?

Dr Tomasz Witkowski*: Jest to książka absolutnie wyjątkowa. Stanowi pokłosie wieloletnich doświadczeń Vikrama Patela z pracy z bardzo prostymi ludźmi – takimi, którzy czasami po prostu potrafili pisać i czytać – w krajach rozwijających się, w Afryce i Azji. W miejscach, gdzie nie ma psychiatrów i dostępu do profesjonalnej pomocy w zakresie problemów psychicznych. Podręcznik został dostosowany do osób, które nie mają szerszej wiedzy, jeśli chodzi o funkcjonowanie psychiki, psychiatrię, psychologię itd.

Jest to chyba najczęściej używany poradnik tego typu na świecie, a do tego darmowy. Przetłumaczono go już na ponad 15 języków. Czymś podobnym jest dużo starsza pozycja Where There Is No Doctor. Tamta praca skupiała się na wiedzy medycznej, ale przyświecał jej podobny cel. Przygotowano ją z myślą o wykorzystaniu na tych obszarach naszego globu, gdzie nie ma dostępu do lekarzy i profesjonalnej opieki medycznej. Istnieją więc dwa podręczniki do pomagania sobie i innym. Jeden z zakresu pierwszej pomocy medycznej i drugi z zakresu pomocy psychiatrycznej.

Dla pracowników służby zdrowia, dla rodziny, dla każdego

Do kogo w Polsce kierowana jest ta książka? Kto może korzystać z narzędzi, które są w niej proponowane?

Książka pierwotnie była adresowana do pracowników podstawowej służby zdrowia, pielęgniarzy, pielęgniarek czy innego personelu medycznego. I nadal świetnie sprawdzi się w tej roli. Jednocześnie jest to tom, który każdy powinien mieć w swoich zbiorach i sięgać po niego wtedy, gdy coś niepokojącego dzieje się z jego bliskim czy nim samym. Otrzymujemy całościowe kompendium, napisane bardzo przystępnym językiem. Przedstawia metody do wykorzystania i dostosowania do każdych warunków w domu chorego.

Może z niego korzystać w zasadzie każdy dorosły, który potrafi czytać i ma podstawowe lub średnie wykształcenie. Tam, gdzie nie ma psychiatry ułatwia zrozumienie zaburzeń psychicznych osób nam bliskich. Wskazuje konkretnie, w jaki sposób można im pomóc. Ale książka ta ma też charakter profilaktyczny. Nie tylko poszerza naszą świadomość związaną z zaburzeniami i sytuacjami, w których mogą one wystąpić. Daje nam także narzędzia do większej dbałości o własne zdrowie psychiczne.

Czytaj dalej klikając TUTAJ

Kliknij na okładkę książki, aby przejść do strony www projektu:

Inne posty o tym projekcie:

Tam, gdzie nie ma psychiatry – rozmowa o projekcie

„Tam, gdzie nie ma psychiatry” już wkrótce trafi do rąk Polaków


Giganci psychologii – okładka

Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Skazana za nasilenie objawów. Wyrok, który niszczy zaufanie do psychoterapii

Dziesięć lat temu dwóch psychoterapeutów reprezentujących instytucje dumne ze swoich wartości etycznych i duchowych – Instytut Analizy Grupowej Rasztów i Stowarzyszenie Psychologów Chrześcijańskich, rozpoczęło policyjną, prokuratorską i sądową wojnę z pacjentką. Po latach sądowego maratonu, mimo poważnych błędów etycznych popełnionych przez tych terapeutów, a potwierdzonych przez ich własne środowiska, pacjentka otrzymała wyrok skazujący na 1 rok pozbawienia wolności w zawieszeniu, prace społeczne, zakaz zbliżania i kontaktowania się z terapeutami oraz kilkadziesiąt tysięcy kosztów i nadzór kuratora.

5 czerwca 2025 roku byłem na sali sądowej Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi – Południe w Warszawie, na której Sąd odczytał wyrok i wygłosił publicznie motywy rozstrzygnięcia. W prezentowanym tekście przyglądam się nie tylko absurdalnej logice wyroku, ale okolicznościom, które sprawiają, że psychoterapia – narzędzie pomocy drugiemu, cierpiącemu człowiekowi przeobraża się w narzędzie zemsty.

Psychoterapia jako produkt luksusowy i beztroski

Ponad 30 tysięcy złotych – tyle kosztowało pacjentkę doświadczenie, które niektórzy nazwaliby terapiami, inni – pogłębieniem traum. Dzisiaj, zważywszy na inflację byłoby to dużo, może nawet kilkakrotnie więcej. Usługi oferowane przez dwóch „specjalistów” – Jacka O. i Pawła D., okazały się – delikatnie mówiąc – kontrowersyjne. Na tyle, że oba środowiska zdyskwalifikowały terapeutów w swoich decyzjach etycznych, a jeden z nich został zawieszony na dwa lata w swoim stowarzyszeniu. Nie przeszkodziło im to jednak wystąpić w nowej roli: pokrzywdzonych, a potem oskarżycieli posiłkowych. Terapii nie potrafili poprowadzić, ale w poprowadzeniu procesu karnego (i to niejednego, gdyż zarzuty były mnożone i rozbijane na kolejne procesy) wykazali znacznie większą determinację.

Z gabinetu na salę sądową – nadużycie władzy przebrane w szaty terapeuty

To, co w relacji terapeutycznej było nadużyciem etyki w wykonaniu terapeutów- na sali sądowej zamieniono w „dowody przestępstwa” obciążające pacjentkę. Psychoterapeuci, którzy w trakcie terapii posiedli wiedzę o największych słabościach pacjentki, o tym, co może ją zranić, o jej reakcjach emocjonalnych nie zawahali się, aby wykorzystać tego jako amunicji przeciwko niej. Wyrok nie pozostawia złudzeń: Sąd nie analizował afektu, dekompensacji, dysregulacji emocjonalnej typowej dla zaburzeń osobowości. Zamiast tego – uczucia i objawy zaburzenia zamieniono na intencje przestępcze. Trochę tak, jakby pacjenta z napadem paniki oskarżyć o próbę wzbudzenia zamieszania publicznego.

Wyrok za skargi — czyli rzecz o przestępstwie polegającym na korzystaniu z prawa obywatela

W treści wyroku najbardziej uderzyło mnie potraktowanie faktu składania przez pacjentkę skarg na terapeutów jako dowodu obciążającego, wskazującego na to, że nękała swoich terapeutów.

– Zaraz, zaraz! Jak to? Pacjentka składa skargi na nieetyczne zachowania terapeutów, instytucje, które te skargi rozpatrują uznają je za zasadne i to jest nękanie? – przeleciało mi przez głowę.

– Owszem, tak. A przynajmniej zdaniem Sądu Rejonowego Warszawa Praga – Południe w Warszawie – odpowiedziałem sobie.

Myślę, że warto w tym miejscu przestrzec wszystkich pacjentów: Jeśli Wasz terapeuta w trakcie terapii będzie łamał obowiązujące go zasady etyczne, pod żadnym pozorem nie korzystajcie z przysługującego Wam prawa do złożenia skargi, bo może to zostać użyte przeciwko Wam, jako dowód przestępstwa!

Prawda, że cudownie absurdalne?

To już nie tylko problem etyki terapeutycznej. To uderzenie w fundamenty społeczeństwa obywatelskiego, bo warto nadmienić, ze pacjentka nie składała dziesiątek skarg do wszelkich możliwych instytucji, nie pisała donosów i nie biegała od biura do biura oskarżając terapeutów, co mogłoby zostać od biedy uznane za nękanie. Złożyła dwie skargi do dwóch instytucji, obie zostały rozpatrzone pozytywnie dla pacjentki i negatywnie dla terapeutów. Ale to dla Sądu nie miało znaczenia. Znaczenie miało to, że terapeuci skonfrontowani z własnymi brakami udali się do sądu karnego, by przywrócić sobie poczucie władzy.

Nasuwa się pytanie: czy Sądowi pomyliły się reżimy ustrojowe? Czy zapomniał, że nie żyjemy już w systemie, w którym za donos na władzę trafia się do obozu reedukacyjnego? Bo jeśli składanie skarg na terapeutę, który złamał etykę, nagrywał pacjentkę, przesyłał jej później prywatne propozycje kontaktu ma być aktem prześladowania— to chyba czas zaktualizować wszystkie kodeksy i konstytucje. Na nowo. W duchu represyjnym, terapeutycznym i absurdalnym.

Krytyka – nowe przestępstwo?

W publicznych i ustnych motywach rozstrzygnięcia wyroku Sąd również użył sformułowania: „publikowanie w internecie negatywnych informacji dotyczących jego aktywności zawodowej” jako elementu domniemanego przestępstwa nękania. W państwie prawa takie zdanie powinno budzić niepokój nie tylko u prawników, ale i u każdego obywatela. Bo oto mamy do czynienia z nową kategorią winy: krytyka specjalisty. Tymczasem warto przypomnieć – bo Sąd najwyraźniej zapomniał – że ta kwestia była już oceniana w procesie o zniesławienie, z oskarżenia prywatnego jednego z tych samych terapeutów przed Sądem dla m.st. Warszawy. I to przez wszystkie instancje: Sąd Rejonowy, Sąd Okręgowy i… Sąd Najwyższy! W każdej z tych instancji Sądy uznały, że pacjentka miała prawo do wyrażania opinii, do oceny usług terapeutycznych, do opisu faktów, których sama doświadczyła.

Czy mamy więc rozumieć, że to, co nie było zniesławieniem według trzech instancji sądowych, w tym Sądu Najwyższego – staje się „groźbą” lub „nękaniem” według czwartego? Czy krytyczna recenzja usługi terapeutycznej w sieci to nowa forma przestępstwa w Polsce? Jeśli tak, to warto zawczasu usunąć z Internetu wszystkie negatywne opinie o lekarzach, nauczycielach, a może i sędziach – bo kto wie, kto uzna się za „nękanego”.

Gdy Sąd ignoruje Komisje Etyki i… prof. Zbigniewa Lwa-Starowicza

Wobec sytuacji opisanej kilka zdań wyżej, nie powinno więc dziwić, że podczas ogłaszania wyroku Sąd z przekonaniem stwierdził, że to pacjentka „uznała terapie za nieprofesjonalne”. Nie zauważył przy tym, że tę samą opinię wydały dwa niezależne gremia: Komisja Etyczno – Mediacyjna Stowarzyszenia Psychologów Chrześcijańskich, Komisja Etyki Instytutu Analizy Grupowej Rasztów oraz biegły sądowy – prof. Zbigniew Lew-Starowicz (tych wystawionych przeze mnie nawet nie będę wspominał) . Ale cóż… W oczach Sądu,  nie liczy się jednak to, co stwierdzili eksperci, lecz co „uznała” oskarżona. Tak, jakby przyznane błędy i brak etyki w prowadzeniu psychoterapii pacjentki  były przejawem subiektywnej fanaberii oskarżonej, a nie efektem systemowego, etycznego rozpoznania.

Groźby SMS-owe — czyli o treści wiadomości, których Sąd nie analizował psychologicznie

W literalnej treści wyroku warto przyjrzeć się zarzutowi mówiącemu, że pacjentka bezpośrednio jak i SMS-owo groziła popełnieniem występku czy też – „rozgłoszenia w przestrzeni publicznej wiadomości uwłaczających jego czci” oraz  „naruszaniem miru domowego poprzez nachodzenie jego gabinetu podczas pracy z innymi pacjentami”, a nawet – w wersji dramatycznej  – „naruszaniem nietykalności cielesnej jego pacjentów” czym miała go [terapeutę – jednego i drugiego – przyp. mój] zmuszać do odbierania połączeń telefonicznych i odpowiadania na wiadomości SMS od pacjentki oraz do kontynuowania terapii.

Brzmi poważnie. Ale czy Sąd w ogóle zadał sobie trud, by przyjrzeć się tym wiadomościom? Nie dosłownie – lecz psychologicznie? Czy poprosił biegłego, by ocenił język, kontekst, afektywne tło? Czy ktokolwiek zapytał, czy zwroty takie jak – to tylko przykład charakterystyczny dla stylu komunikacji borderline –  „przyjdę i zobaczysz” albo „wyrzucę wszystkich, bo tylko ty masz ze mną być” są literalnymi groźbami – czy raczej dramatycznym, impulsywnym wołaniem o uwagę, typowym dla zaburzenia osobowości typu borderline? Otóż nie. Nie zapytał. Nie zbadał. Nie próbował nawet.

Zignorowano fakt, że osoby z zaburzeniem borderline nie grożą – one dramatyzują. Nie planują – one reagują. Ich wypowiedzi są często ekstatyczne, przesadne, chaotyczne, pozbawione filtra – ale nie są wyrachowane. To nie jest mafijne ultimatum, to afektywne eksplozje cierpienia. A jednak Sąd, z całym swoim majestatem, przyjął te SMS-y tak, jakby pisał je wyrachowany stalker, a nie osoba dekompensująca się w reakcji na niezrozumienie, porzucenie i chaos emocjonalny wywołany przez źle prowadzoną terapię.

I teraz – najciekawsze. Wątki tzw. „groźby naruszenia czci” były przecież już oceniane. I to nie raz. W odrębnym procesie karnym z prywatnego aktu oskarżenia o zniesławienie – wytoczonym tej samej pacjentce przez jednego z tych samych terapeutów – Sądy wszystkich instancji (łącznie z Sądem Najwyższym) stwierdziły jedno: nie dopatrzono się żadnych wypowiedzi, które mogłyby naruszać cześć czy godność oskarżyciela. Uniewinnienie zapadło w pełnym składzie.

Czyli: Sądy  trzy razy już uznały, że nie było zniesławienia. Ale w tym drugim procesie – dla potrzeb innego wyroku – nagle te same wypowiedzi magicznie zyskały status „groźby popełnienia przestępstwa” i „nękania”. Jeśli to nie jest sądowa schizofrenia, to jak to nazwać?

Co więcej, Sąd przyjął, że pacjentka tego typu „groźbami” zmuszała terapeutów do… odbierania od niej telefonów, odpisywania na SMS-y oraz kontynuowania terapii. Gdyby nie chodziło o realne skutki tej decyzji, można by pomyśleć, że mamy do czynienia z parodią relacji terapeutycznej. Otóż przypomnijmy: psychoterapeuta to nie nastolatek z TikToka, tylko wyszkolony profesjonalista, który – przynajmniej w teorii – ma kompetencje do pracy z osobami przejawiającymi zaburzenia emocji, zachowania, osobowości. Bierze za to niemałe pieniądze i – co istotne – nikt nie zmusza go do świadczenia tych usług. Jeśli nie ma odporności psychicznej, by odebrać telefon od rozregulowanego pacjenta, to powinien poważnie rozważyć zmianę zawodu. A jeśli przecenił swoje umiejętności, to jego obowiązkiem nie jest „dawanie się zmuszać”, lecz profesjonalne zamknięcie procesu terapeutycznego. Zamiast tego terapeuci, jak sami twierdzą, ulegali naciskowi. Na marginesie tylko napiszę, iż osobiście widziałem SMS-y od terapeutów kierowane do pacjentki utrzymane w tonie flirtu, nierzadko wysyłane nocą, swobodne. Zaskakuje, że te właśnie osoby potrafiące pisać do pacjentki w tonie niemal intymnym później przedstawiają się jako osoby „zmuszane do kontaktu”. Czy sąd nie widział tej korespondencji, czy ją po prostu zignorował?

Wtargnęła do gabinetu – czyli jak przestrzeń usługowa staje się twierdzą chronioną przed pacjentem

W treści wyroku pojawia się dramatyczne sformułowanie: „wtargnęła do gabinetu”. Brzmi jak scena z thrillera, a nie z rzeczywistości relacji pomocowej. Tylko że ów „gabinet” to nie prywatne mieszkanie ani sypialnia terapeuty – to miejsce wykonywania działalności usługowej. A klient (w tym przypadku pacjentka) nie „wtargnęła”, lecz pojawiła się tam, by wyrazić sprzeciw i emocje po nagłym, nieetycznym przerwaniu terapii.

Czy nie żyjemy już w świecie, gdzie klient ma prawo złożyć reklamację? Gdzie osoba, która płaciła za usługę profesjonalną, może przyjść i zapytać: „dlaczego zostałam porzucona?”? Szczególnie gdy relacja terapeutyczna, zgodnie z definicją, oparta jest na głębokim zaufaniu i intensywnym przywiązaniu, a u osób z zaburzeniem osobowości z pogranicza (borderline) separacja wywołuje reakcje dekompensacyjne i panikę emocjonalną. To nie tylko psychologicznie przewidywalne – to wręcz klasyczny objaw osiowy tego zaburzenia, o którym możemy przeczytać nawet w Wikipedii: dramatyczny lęk przed porzuceniem i impulsywne próby przywrócenia kontaktu. A tu, zamiast refleksji nad skutkami źle prowadzonej terapii, mamy… paragraf o naruszeniu miru. Czy to znaczy, że pacjentka uzależniona emocjonalnie wskutek działań terapeuty, nie ma prawa się rozpadać? Czy psychoterapeuta – biorący pieniądze za „prowadzenie procesu”– nie powinien przewidywać, że nieetyczne przerwanie relacji wywoła emocjonalną katastrofę?

Mailowa schizofrenia: kto tu naprawdę kogo nękał?

Jeden z terapeutów wysłał pacjentce niemal dwa tysiące maili. Powtarzam: niemal dwa tysiące. Wiele z nich widziałem, opisując tę historię jeszcze w roku 2014. Wśród nich – wiadomości, w których wyraża zgodę na kontakt, bagatelizuje zgłaszane trudności. Sąd? Uznał to za nieistotne. Pacjentka, która również wiadomości pisała i reagowała emocjonalnie – została uznana za winną nękania. Mało tego – w jednym z maili (który widziałem ja), terapeuta pisze, że „coś w nim wszak się na ten kontakt zgadza”.

W normalnej rzeczywistości byłoby to dowodem wzajemności. W terapeutyczno–sądowej jest to dowód wymuszania. Bo przecież psychoterapeuta, doświadczony specjalista, uzbrojony w wiedzę kliniczną, nie ma w sobie żadnej sprawczości. Może tylko być ofiarą, która… klika „napisz” e-maila. Samodzielnie.

Mówiąc wprost – pacjentkę, ofiarę stanu, który terapia wywołała i pogłębiła, ukarano także za decyzje i wybory terapeutów, którzy mieli pacjentkę prowadzić. Oraz za to, że nie poradziła sobie ze skutkami tej terapii.

Metodyka zakończenia terapii? Wezwanie patrolu policji

Jeśli komuś się wydaje, że relacja terapeutyczna to intymna, profesjonalna procedura oparta na bezpieczeństwie – nie zna standardów reprezentowanych w psychoterapii. Jeden z opisywanych terapeutów dał przykład „modelowego” zakończenia terapii — nie rozmową, nie procesem zamykania relacji, lecz przez… wezwanie funkcjonariuszy policji. To właśnie im, w obecności pacjentki, oznajmił, że nie jest w stanie dalej prowadzić terapii. Sąd nie dopatrzył się tu niczego niepokojącego. Przeciwnie – uznał, że dalsze próby kontaktu pacjentki to uporczywe nękanie. Nawet jeśli to sam terapeuta, rok po tej interwencji, zaproponował pacjentce kontakt prywatny — „jakąś tam znajomość”.

Wymusiła kontakt – czyli jak dorosły, poczytalny(?) terapeuta staje się bezbronną ofiarą własnych decyzji

W jednej z najbardziej osobliwych konstrukcji myślowych, jakie pojawiły się w tej sprawie, Sąd z powagą orzekł, że pacjentka „wymusiła kontakt” z psychoterapeutą. Człowiekiem, który – przypomnijmy – rok wcześniej zakończył terapię, wzywając Policję i oświadczył, że nie może już kontynuować tej relacji. Symboliczne odcięcie się z pomocą funkcjonariuszy mundurowych – godne greckiej tragedii.

A jednak… rok później ten sam terapeuta – dorosły, wykształcony, przeszkolony specjalista, nieledwie filar zdrowia psychicznego narodu – został zmuszony do wznowienia kontaktu z pacjentką, ponieważ ta… przez rok się miała domagać. Zaproponował więc nową formę kontaktu z osobą, która rzekomo go prześladowała. Już bez munduru policyjnego w tle, z własnej woli napisał do pacjentki propozycję „jakiejś tam znajomości”. W dodatku zapewnił ją, iż „nie będzie jej ciągał po sądach”.W realiach zdrowego rozsądku byłoby to uznane za działanie dobrowolne, świadome, a może i nieodpowiedzialne. Ale w logice sądowej tej sprawy – to przestępstwo pacjentki. Bo przecież terapeuta był zmuszony. Przez to, że pacjentka się emocjonalnie nie pogodziła.

Borderline a odpowiedzialność karna — gdy emocje nie mieszczą się w definicji świadomości”

Sąd stanął na stanowisku, że pacjentka z cechami osobowości borderline miała pełną świadomość swoich zachowań i ich skutków, co rzekomo eliminuje możliwość uwzględnienia afektu emocjonalnego jako czynnika osłabiającego odpowiedzialność. Brzmi to jak zabawna próba pogodzenia dwóch światów, które już dawno się rozminęły:

  • świata medycyny, który zdiagnozował zaburzenie z trudnościami w kontroli emocji, impulsywnością i zmiennością nastrojów,
  • oraz świata Sądu, który najwyraźniej uważa, że świadomość = pełna kontrola, a każdy wybuch emocji to wyrachowana manipulacja.

Tymczasem psychiatria i psychologia od dekad uczą, że borderline to nie jest wybór, to nie jest kalkulacja — to złożone zaburzenie emocjonalne, którego objawy mogą prowadzić do zachowań opozycyjno-buntowniczych, prowokacyjnych i dekompensacyjnych, często całkowicie poza świadomą kontrolą osoby chorej. Pacjentka może mieć świadomość „co” robi, niekoniecznie kontroluje „jak” to robi i „jak”emocje wpływają na jej działanie. Jak podkreśla prof. Marsha Linehan, twórczyni terapii dialektyczno-behawioralnej (DBT) dla borderline, silne impulsy i emocjonalna niestabilność ograniczają zdolność do racjonalnej samokontroli. Kiedy sąd kwituje to „pełną świadomością” jako dowód winy, de facto ignoruje fundamenty współczesnej psychopatologii. To tak, jakby oceniać kierowcę z cukrzycą wyłącznie przez pryzmat jego zdolności do prowadzenia auta, bez uwzględnienia okresowych załamań zdrowia.

Jeśli ktoś kiedykolwiek zastanawiał się, dlaczego osoby z zaburzeniami osobowości czują się w systemie prawnym osamotnione i niezrozumiane — to właśnie tu ma odpowiedź.

Skąd jednak ten wniosek o świadomości? Z wiadomości, które miała pisać do terapeuty na ten temat, że go nie nęka, że nie zrobi krzywdy i wie, że go zamęczyła. Problem w tym, że to są właśnie klasyczne objawy dekompensacji psychicznej i emocjonalnej, typowej dla osób z pogranicznym zaburzeniem osobowości. Emocjonalne wybuchy, samooskarżenia, potrzeba kontaktu i poczucie winy – to nie przejaw wyrachowania, lecz zachowanie uwarunkowane zaburzeniem potwierdzonym diagnozą kliniczną.

Sąd tego nie zauważył. A raczej – nie chciał zauważyć, bo wtedy musiałby przyznać, że cała konstrukcja winy oskarżonej ległaby w gruzach. Mamy więc w rezultacie orzeczenie, które penalizuje zaburzenie psychiczne. To orzeczenie jest powodem do wstydu — nie tylko dla Sądu, ale dla całego systemu. Jeśli ten wyrok się uprawomocni, zapamiętamy go jako precedens: prawniczą zgodę na represjonowanie objawów psychopatologii.

Nie była skutecznie leczona, ale miała predyspozycje do bycia adwokatem

W jednej z najbardziej zadziwiających sekwencji ustnych motywów wyroku, Sąd stwierdza, że skoro pacjentka dziś podejmuje studia prawnicze, wykazuje kreatywność, wiedzę i zdolność nieszablonowego myślenia, to… nie mogła być w przeszłości zaburzona psychicznie w sposób istotny. Czyli: działała z pełnym rozeznaniem. Bo…osobowości borderline przecież się nie leczy, więc to, co jest dzisiaj, było i wtedy. A że minęło 10 lat? Że przez ten czas dojrzewała, walczyła o siebie? To już nie mieści się w logice, którą Sąd postawił ponad wiedzę psychiatryczną i psychologiczną.

To stanowisko Sądu, które powinno być wzorcem na wszystkich konferencjach psychoterapeutycznych – jako przykład nowego rozumienia osobowości i funkcjonowania człowieka.

Kurator? Czyli nagroda za samodzielność

To jeden z tych momentów, w których człowiekowi opada szczęka, a potem długopis. Sąd — dostrzegając, że pacjentka nie tylko zaprzestała rzekomych „czynów” już wiele lat temu, ale też zdołała wrócić na ścieżkę edukacji, wyciągnąć się z psychicznego dna i podjąć poważne zobowiązania zawodowe — orzeka… konieczność nadzoru kuratora. Tak. Kuratora.

Nie nagrodę za pracę nad sobą. Nie uznanie procesu zdrowienia. Nie refleksję, że być może właśnie ta kobieta dokonała tytanicznego wysiłku, aby nie tylko przeżyć, ale i stanąć na nogi mimo terapeutycznej pożogi. Nie. Sąd uznał, że skoro dziś funkcjonuje dobrze, to trzeba przypilnować, żeby się znowu nie „popsuła”. To tak, jakby osobie, która po zawale zaczęła biegać maratony, przyznać pielęgniarkę na stałe, „żeby nie biegała za dużo”. Ale tu nie chodzi o troskę. To akt symboliczny – jakby sąd chciał powiedzieć: „Nie wierzymy pani. Skoro sama się pani posklejała, to na pewno coś tu jest nie tak.”

Kurator jako kara za niezależność. Za to, że pacjentka polepszyła swoje funkcjonowanie mimo błędów terapeutów, mimo działań tych samych ludzi, którzy dziś – zupełnie na odwrót – kreują się na ofiary. To groteska nie tylko prawna, ale i psychologiczna. Bo przecież logicznie jest, że jeśli terapia była – wedle Komisji Etycznych i prof. Lwa-Starowicza – błędna, a mimo to pacjentka odzyskała po niej sprawczość, autonomię i samodzielność, to mamy do czynienia z osobą, która przeszła wewnętrzną rewolucję i transformację. A nie z kimś, kogo należy objąć opieką kuratorską niczym nastolatka po demolce w centrum handlowym.

To pokazuje też coś głębszego: brak zaufania systemu do siły jednostki. Bo o ile terapeutom, którzy łamali standardy etyczne, Sąd ufa z urzędu – o tyle pacjentce, która pokazała realną zmianę, nie ufa nawet wtedy, gdy ta zmiana jest udokumentowana życiem.

 Nagranie w toku terapii? Ależ proszę — to przecież dowód!

Sąd powołał się na „obiektywne dowody” – czyli m.in. nagrania wykonane przez samych pokrzywdzonych (czytaj: terapeutów). Pomijając już fakt, że w każdej innej sytuacji takie działanie mogłoby budzić wątpliwości etyczne, warto zapytać: czy nagranie, w którym terapeuta rejestruje osobę w kryzysie, można traktować jako pełnowartościowy dowód, nie poddając go żadnej psychologicznej interpretacji? W tym miejscu nie wiadomo, czy bardziej zadziwia: postawa Sądu, czy bezczelność terapeutów. Mamy bowiem sytuację, w której psychoterapeuci — ludzie odpowiedzialni za tworzenie relacji opartej na zaufaniu, poufności i bezpieczeństwie — nagrywają pacjentkę bez jej wiedzy, w trakcie procesu terapeutycznego. W każdej innej przestrzeni nazwalibyśmy to naruszeniem intymności, złamaniem zasad współżycia społecznego. Ale w tej historii nikt nie pyta:
– Czy nagrywanie osoby z zaburzeniami emocjonalnymi, w kryzysie, jest etyczne?
– Czy wykorzystanie takich nagrań jako „dowodów” nie stanowi przemocy?
To pokazuje, jak łatwo świętość procedury sądowej przysłania realia psychologii. Dowód? Super. Wrażliwość pacjenta? Nieważna. Zasady poufności? Zawieszone, bo przecież skoro ktoś później stanie się oskarżonym, to przestaje być pacjentem, a staje się — cytując klasyka sądowej pragmatyki — „obiektem procesowym”.

Sąd wie najlepiej, kto był łatwo identyfikowalny

W osobnym procesie Sąd Najwyższy oraz – wcześniej przez kilka lat procesu karnego wytoczonego pacjentce przez Jacka O. – niższe instancje uznały, że terapeuci nie byli „łatwo identyfikowalni”, a publikacje o tej terapii jakie pojawiły się w przestrzeni publicznej – były zgodne z prawdą. Mimo to, w aktualnej sprawie, Sąd postanowił odrzucić ocenę tych instancji i przyjąć własną narrację. Bo przecież Sądy wyższych instancji nie wiedzą, a ten – wie.

 Nie wskazał terapeuty – czyli czego Sąd oczekuje od krytyka psychoterapii

W jednej z bardziej zagadkowych partii uzasadnienia, Sąd ubolewa, że Tomasz Witkowski — znany krytyk negatywnych zjawisk w psychoterapii — nie wskazał pacjentce terapeuty. Tak, dobrze czytasz. Nie terapeuta nie wskazał terapeuty, nie konsultant, nie lekarz — tylko publicysta, psycholog, autor książek demaskujących nadużycia psychoterapii i częściej zniechęcający innych do korzystania z psychoterapii niż polecający ją.

Trudno oprzeć się wrażeniu, że Sąd oczekiwał od Witkowskiego czegoś na kształt duchowej misji terapeutycznego odkupienia, w stylu: „skoro krytykujesz, to lecz”. Tylko zapomniano, że Witkowski przekonany o niskiej efektywności i częstej szkodliwości terapii chcąc pozostać uczciwym człowiekiem, nie prowadzi praktyki terapeutycznej, nigdy nie był zaangażowany w leczenie pacjentki, a jego rolą była jest i pozostanie wyłącznie analiza krytyczna środowiskowych patologii. Czyli dokładnie tego, czego pacjentka doświadczyła. Mówiąc wprost: to tak, jakby Sąd miał pretensje do przeciwnika aborcji, żeby wskazał lekarza, który aborcję może przeprowadzić.

Czy przypadkiem nie jest tak, że stan pacjentki poprawił się właśnie po tym, jak zakończyła kontakty z terapeutami? Otóż jest dokładnie tak. To przerwanie nieskutecznych i toksycznych relacji terapeutycznych przyczyniło się do poprawy stanu pacjentki. Co więcej — Sąd sam to odnotowuje. I zaraz potem czyni z Witkowskiego winnego „zaniechania”. Ale może to właśnie o to chodzi — żeby winni byli wszyscy, tylko nie ci, którzy naprawdę zawiedli?

Ryzyko zawodowe psychologa – zawód zaufania publicznego czy zawód warunkowego komfortu?

Psychoterapeuci i psychologowie to nie sprzedawcy w sklepie z obuwiem. Nie oferują produktu fizycznego, lecz wchodzą w relacje o ogromnym ciężarze emocjonalnym. Zwłaszcza z pacjentami z zaburzeniami osobowości – w tym z borderline – gdzie każda sesja może być polem niepokoju, prowokacji, bólu i niezrozumienia. To nie wyjątek – to codzienność zawodu. Tymczasem w tej sprawie terapeuci chcieliby zredefiniować swoje ryzyko zawodowe jako „czyn karalny pacjenta”. Emocje? Przypisano im intencję. Próby kontaktu? Uzbrojono w paragrafy.

Jeśli psychoterapeuta nie znosi trudnych zachowań pacjenta – nie powinien podejmować się prowadzenia terapii. To jak chirurg, który mdleje na widok krwi, lub strażak, który boi się ognia.  A jeśli specjalista źle oszacował swoje możliwości, to jego obowiązkiem jest zamknąć proces profesjonalnie, a nie uciec i z pozycji siły karać pacjenta za własne niedostatki zawodowe. Psychoterapia to nie zawód wygodny. To zawód odpowiedzialny. Jeśli zaczniemy karać pacjentów za to, że są „trudni” – zniszczymy cały sens relacji terapeutycznej, która z natury rzeczy bywa bolesna, intensywna i chaotyczna. To trochę tak, jakby chirurg po źle wykonanej operacji zostawił gazik w jamie brzusznej – i zamiast tłumaczyć się przed Izbą Lekarską, pozwał pacjenta za krzyki bólu i „nękające” wizyty na SOR-ze. Albo jakby onkolog, po błędnej diagnozie, uznał, że pacjent, który ośmielił się napisać skargę do szpitala, „narusza jego cześć zawodową”. Brzmi jak absurd? W psychoterapii właśnie to się wydarzyło.

Jeśli nieprofesjonalna relacja terapeutyczna wywołuje dekompensację, a następnie to pacjent zostaje za nią ukarany – to nie tylko wypaczenie etyki, ale i cios w zaufanie społeczne do całej profesji. Społeczeństwo ma prawo oczekiwać, że specjalista – w szczególności zaufania społecznego  – bierze odpowiedzialność za skutki swojej pracy, a nie szuka schronienia w kodeksie karnym, gdy relacja wymyka się spod kontroli, którą sam zaniedbał.

Epilog: psychoterapia jako teatr dominacji

Wyrok ten będzie miał poważne konsekwencje – nie dla oskarżających terapeutów, którzy powrócili do swoich gabinetów i nadal praktykują, ale dla tysięcy pacjentów. Zburzone zostało zaufanie, że relacja terapeutyczna opiera się na bezpieczeństwie i empatii. Oto bowiem okazuje się, że jeśli relacja się nie powiedzie – to nie profesjonalista będzie się tłumaczył ze swoich błędów, ale pacjent z własnych objawów. Terapia zamieniona w oskarżenie, pacjent w przestępcę, błąd terapeuty w akt zemsty. Kto następny?

I tu kończy się nie tylko ten proces – ale zaufanie pacjentów do systemu, który miał ich chronić. System, który miał chronić słabszego, stanął po stronie silniejszego i lepiej umocowanego. Słuchając ogłoszenia tego wyroku, trudno było nie odnieść wrażenia, że oto otrzymaliśmy unikalną próbkę prawno-psychologicznego science-fiction – a może raczej: sądowniczego show, w którym fakty, psychologia, kontekst i wiedza kliniczna zostały zastąpione narracją opartą na… osobistej irytacji.

Sąd w swoim orzeczeniu uznał oskarżoną Sylwię za osobę, która „uporczywie nękała” dwóch psychoterapeutów przez nadmierne próby kontaktu, SMS-y, e-maile, a nawet — o zgrozo — wchodzenie do gabinetu. Uporczywe, bo emocjonalne. Nękające, bo nieskuteczne. Groźne, bo pełne rozpaczy. Winne — bo Sąd nie zna definicji dekompensacji.

Zastanówmy się przez chwilę. Pacjentka, której w czasie terapii nie udzielono skutecznej pomocy, która — jak przyznaje sam Sąd — przez wiele lat nie korzystała już z kontaktu, nie ponowiła w ciągu tych lat zachowań „nękających”, a mimo to otrzymała wyrok: karę więzienia w zawieszeniu – która to kara, przypominam – choćby w zawieszeniu uniemożliwi pacjentce wykonywanie pracy do której kształciła się kilka ostatnich lat, zakaz kontaktu z terapeutami i zbliżania się do nich, dozór kuratora, obowiązek informowania kuratora o przebiegu próby i… kilkanaście tysięcy złotych kosztów postępowania.

Zaiste, gdyby Kafka żył, pozazdrościłby wyobraźni temu sądowi.

A to nie koniec – to dopiero początek, jak publicznie groziła jedna z domniemanych „ofiar” pacjentki – Paweł D., na korytarzu jednego z sądów. Czekamy na apelację – głównie terapeutów, bo stawiam dolary przeciwko orzechom, że ich terapeutycznego sumienia nie zadowoli ten wymiar kary.

Post, w którym analizuję aspekty prawne i etyczne procesów pomiędzy terapeutami i pacjentami

Posty opisujące poszczególne epizody z historii pacjentki w porządku chronologicznym


Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. Moja powieść „Defekt” to historia zdolnego młodego człowieka, jego związków i kolejnych terapii – o tym, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Wiek rozeznania. Pierwsza spowiedź okiem psychologa

To tytuł artykułu mojego autorstwa, który ukazał się w Magazynie Na Weekend Dziennika Gazety Prawnej. Zapraszam do lektury!

Gdy sejmowa komisja ds. petycji wynikiem osiem głosów do dwóch odrzucała projekt w sprawie zakazu spowiadania dzieci, zdecydował argument o prawie rodziców do wychowania dziecka w wybranej przez nich wierze. Wśród głosujących nie było psychologa.

Dawid Gospodarek z „Tygodnika Powszechnego” zapytał 27 księży wyświęconych w różnych latach o to, czy seminarium dobrze przygotowuje do spowiadania dzieci. Tylko ośmiu stwierdziło, że tak.
 Shutterstock / fot. asiandelight/Shutterstock

Spowiedzi – ani pierwszej, ani żadnej innej – nie wymyślił Jezus, który mówił tylko o odpuszczeniu grzechów lub ich zatrzymaniu. Przez 13 wieków chrześcijanie rozliczali się z nich wprost przed Bogiem, bez pośredników. Dopiero w 1215 r. sobór laterański IV ustanowił spowiedź w obecnym kształcie i nakazał ją wszystkim wiernym przynajmniej raz w roku, począwszy od momentu osiągnięcia „wieku rozeznania” (łac. aetas discretionis), który arbitralnie określono na około siódmy rok życia. Wczesną spowiedź usankcjonował Pius X w 1910 r., wydając dekret „O wieku, w którym należy dopuszczać dzieci do I Komunii Świętej”. Nakazał w nim, by dzieci przystępowały do komunii w siódmym roku życia, a nawet wcześniej, o ile „potrafią odróżnić chleb zwykły od Chleba Eucharystycznego”.

Wiek rozeznania a pierwsza spowiedź

Dzięki badaniom Lawrence’a Kohlberga nad rozwojem moralnym wiemy dziś, że pełnię autonomii moralnej, która manifestuje się posiadaniem uniwersalnych zasad sumienia, osiągamy dopiero po 16. roku życia. To wtedy młody człowiek osiąga „wiek rozeznania” i jest gotowy na pełne zrozumienie tego, co dzieje się podczas sakramentu pokuty i pojednania, bo pierwsza spowiedź to nie tylko wizyta w konfesjonale, wyznanie grzechów i odprawienie pokuty, lecz również cały proces przygotowania obejmujący naukę katechizmu i zasad moralnych. Dzieci przygotowywane do pierwszej komunii są w stadium rozwojowym niepozwalającym im w pełni zrozumieć tego, czego są nauczane. Wiedzą, że za konkretne zachowania czekają ich kary lub nagrody, ale nie rozumieją pełnych uzasadnień dobra i zła, a już tym bardziej takich pojęć, jak np. miłosierdzie. Jean Piaget, szwajcarski psycholog rozwojowy, odkrył, że rozwój uczuć moralnych zaczyna się dopiero ok. 12. roku życia.

Dostrzegają to również niektórzy duchowni. Maciej Biskup OP w wypowiedzi dla kwartalnika „Więź” stwierdził: „Spowiedź, z punktu widzenia przesłania Ewangelii, i używając języka psychologii, jest próbą oddramatyzowania grzechu. Dziecko nie ma do tego wystarczających narzędzi”. Z kolei o. Marcin Mogielski w rozmowie z „Tygodnikiem Powszechnym” wyjaśnia: „Odpowiadając na pytanie, od jakiego wieku przystępować do spowiedzi, daję przykład karetki. Wzywamy ją, kiedy jest potrzeba, a nie z chwilą ukończenia 16 lat albo regularnie, co miesiąc. Jeśli miałbym zaproponować jakąś granicę wieku, wskazałbym na pełnoletność”.

Czytaj dalej klikając TUTAJ

Posty o podobnej tematyce;

Pierwsza spowiedź okiem psychologa


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Przesada psychologii, psychologia przesady

Piąta rozmowa w podcaście „Kroniki odchodzenia od rozumu”: o „żałobie po wyborach”, nadużywaniu słowa trauma, epidemii samotności i o tym, dlaczego tracimy poczucie proporcji.

To tytuł piątej już rozmowy, którą dla podcastu Kroniki odchodzenia od rozumu przeprowadzili ze mną dr Katarzyna Szumlewicz i red. Bojan Stanisławski. Ponownie rozmawiamy po części o sprawach bieżących, po części o problemach poruszanych w mojej najnowszej, przygotowywanej do druku książce Zawracanie statków głupców i inne eseje. Zapraszam do wysłuchania!

O czym rozmawialiśmy

Po wyborach w internecie pojawiły się propozycje psychologicznej pomocy w „przepracowaniu żałoby” po przegranej kandydata. To absurdalne, ale przede wszystkim szkodliwe. Tracimy skalę, która pozwala odróżniać wagę zdarzeń: stawiamy na jednej półce śmierć partnera, z którym przeżyliśmy kilkadziesiąt lat, i wybór polityka, którego nigdy nie spotkamy.

Tak samo jest z traumą. Osoby z zespołem stresu pourazowego potrafią przez dziesięciolecia cierpieć na bezsenność i nawracające wspomnienia. Dziś traumą nazywamy to, że ktoś na nas nakrzyczał w pracy albo wyśmiał nas w internecie. Rozczulanie się nad sobą i podtrzymywanie emocjonalnego rozchwiania to prosta droga do zaburzeń, a nie do zdrowia.

Rozmawiamy też o tym, dlaczego część elit i akademii podporządkowuje się tym modom: najłatwiej coś w ten sposób ugrać, a przy okazji wejść w rolę celebryty. Ludzie, zamknięci w bańkach mediów społecznościowych, coraz gorzej odróżniają autorytet od blagiera. A na „epidemię samotności” psychologia znała kiedyś proste lekarstwo: pomaganie innym. Odwiedź babcię, której nikt nie odwiedza – trzeba przekroczyć własne „ja” i zachować poczucie proporcji.

O modach, które psychologia sprzedaje jako naukę, piszę w zbiorach esejów „Zawracanie statków głupców” i „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”.

Inne moje rozmowy w Kronikach odchodzenia od rozumu

Ignorancja jako cnota i mit złej natury ludzkiej

O mojej najnowszej książce w „Kronikach odchodzenia od rozumu”

Jak się gotuje żabę? Raport Cass i pliki WPATH

Kuszenie młodego Wertera


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Psychologia bez uproszczeń. Tego nie dowiecie się w Internecie – wykład wygłoszony podczas Holistic Talk 2025

Mój wykład na konferencji Holistic Talk 2025: komu ufamy w psychologii, a komu powinniśmy – Freud kontra Hinton, debriefing kontra ławki przyjaźni Vikrama Patela.

Piątego kwietnia 2025 r. w Bielsku Białej podczas konferencji Holistic Talk, miałem przyjemność wygłosić wykład zatytułowany Psychologia bez uproszczeń. Tych, którzy nie mieli okazji wysłuchać wykładu na żywo zapraszam do obejrzenia i wysłuchania nagrania.

O czym jest ten wykład

Wykład otworzyłem dwoma zdjęciami. Na pierwszym Geoffrey Hinton, psycholog poznawczy i laureat Nagrody Nobla z 2024 roku, bez którego nie rozmawialibyśmy dziś ze sztuczną inteligencją. Prawie nikt na sali go nie rozpoznał. Na drugim Zygmunt Freud, którego rozpoznali wszyscy. Ten człowiek zapożyczał idee bez podawania źródeł, w swojej pracy o etiologii histerii fałszywie opisywał przypadki jako wyleczone, a niektórym pacjentom wypłacano renty za milczenie.

Ufamy niewłaściwym ludziom. Pół wieku badań pokazuje, że trafność klinicystów w ocenie ryzyka prób samobójczych jest równa rzutowi monetą, a skuteczność metod zapobiegania samobójstwom przez 50 lat nie wzrosła ani trochę – wzrosła tylko liczba publikacji. Na hydraulicznym modelu emocji Freuda zbudowano popularną metodę pomocy po traumie (debriefing), która często bardziej szkodzi, niż pomaga. A piramidę potrzeb Maslowa, wymyśloną za biurkiem, zna każdy, choć badania jej nie potwierdzają.

Tymczasem psychologowie, których prawie nikt nie zna, zmieniają świat. Vikram Patel przeniósł pomoc psychiatryczną poza establishment, szkoląc nauczycieli i wolontariuszy, a jego „ławki przyjaźni” okazały się bardzo skuteczne. Metoda Crew Resource Management, oparta na rzetelnej analizie zachowań, kilkakrotnie zmniejszyła liczbę katastrof w lotnictwie cywilnym. Psychologia ma więc dwa oblicza: głośne i nieskuteczne oraz ciche i skuteczne.

Skąd ten rozdźwięk? Z relatywizmu – w samej psychoterapii działa dziś ponad 800 modalności, często wzajemnie sprzecznych – i z postmodernizmu, który zastąpił kartezjańskie „myślę, więc jestem” zasadą „wierzę, więc mam rację”. To, w którą stronę pójdzie psychologia, zależy także od nas: od tego, co klikamy, czytamy i do jakich specjalistów chodzimy. Kończę słowami Herberta: do źródeł płynie się pod prąd, z prądem płyną śmieci.

O ludziach, którzy naprawdę posunęli psychologię naprzód, piszę w „Gigantach psychologii”, a o tych, którzy ją kompromitują, w „Zakazanej psychologii”.

Pełen program i szczegóły dotyczące konferencji TUTAJ.


Zakazana psychologia, t. I – okładka

O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Pierwsza spowiedź okiem psychologa

Trzeciego kwietnia 2025 roku sejmowa Komisja do Spraw Petycji wynikiem osiem głosów za, dwa przeciw odrzuciła projekt w sprawie zakazu spowiadania dzieci. Zadecydował argument o prawie rodziców do wychowania dziecka w wybranej przez siebie wierze. Wśród głosujących nie było psychologa.

Spowiedzi, ani pierwszej, ani żadnej innej, nie wymyślił Jezus, który mówił tylko o odpuszczeniu grzechów lub ich zatrzymaniu. Przez trzynaście wieków chrześcijanie rozliczali się z nich wprost przed Bogiem, bez pośredników. Dopiero w 1215 roku sobór laterański IV ustanowił spowiedź w obecnym kształcie i nakazał jej obowiązek wszystkim wiernym, przynajmniej raz w roku, począwszy od momentu osiągnięcia „wieku rozeznania” (łac. aetas discretionis), który arbitralnie określono na około 7 rok życia. Wczesną spowiedź usankcjonował Pius X w 1910 roku wydając dekret „O wieku, w którym należy dopuszczać dzieci do I Komunii Świętej”. Nakazał w nim, by dzieci przystępowały do komunii w siódmym roku życia, a nawet wcześniej, o ile „potrafią odróżnić chleb zwykły od Chleba Eucharystycznego”.

Dzisiaj, czerpiąc wiedzę z badań Lawrence’a Kohlberga nad rozwojem moralnym, wiemy, że pełnię autonomii moralnej, która manifestuje się posiadaniem uniwersalnych zasad sumienia, osiągamy dopiero po 16 roku życia. To wtedy młody człowiek osiąga „wiek rozeznania” i jest gotowy na pełne zrozumienie tego, co dzieje się podczas sakramentu pokuty, bo pierwsza spowiedź to nie tylko wizyta w konfesjonale, wyznanie grzechów i odprawienie pokuty, lecz również cały proces przygotowania obejmujący naukę katechizmu i zasad moralnych. Dzieci przygotowywane do pierwszej komunii są w stadium rozwojowym niepozwalającym im w pełni zrozumieć tego, czego są nauczane. Rozumieją, że za konkretne zachowania czekają ich kary lub nagrody, ale nie pełne uzasadnienia dobra i zła, a już tym bardziej takie pojęcia, jak np. miłosierdzie. Jean Piaget, szwajcarski psycholog rozwojowy odkrył, że rozwój uczuć moralnych zaczyna się dopiero około 12 roku życia.

Więcej o psychologicznych aspektach pierwszej spowiedzi w rozmowie z Rafałem Betlejewskim. Zapraszam do wysłuchania!


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Polski system leczenia zdrowia psychicznego jest postawiony na głowie

To tytuł rozmowy, którą dla Radia Wnet przeprowadziła ze mną red. Jeśmina Nowak. Zapraszam do wysłuchania!

My bardzo często patrzymy na problemy psychiczne jako na coś, co ma rozwiązać konkretny specjalista. Tymczasem bardzo duża część problemów tkwi w środowisku – mówi psycholog.

Z czego wynikają coraz częstsze problemy młodzieży ze zdrowiem psychicznym? Dr Tomasz Witkowski proponuje następujące wyjaśnienie:

W przeciągu ostatnich dekad mniej więcej o dwie trzecie zmalała liczba rodzin, w których spożywa się wspólnie posiłki. A wspólne spożywanie posiłków koreluje bardzo wysoko z wynikami w nauce, koreluje ujemnie z zażywaniem narkotyków, z przedwczesnym seksem, czyli generalnie można powiedzieć z bardzo wieloma obszarami, a ten wspólny posiłek to jest nic innego jak po prostu rozmowa, bo tutaj nie chodzi o to, że wspólnie jemy, ale najczęściej przy tym stole w jakiś tam sposób rozmawiamy.


Psychoterapia bez makijażu – okładka

Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii i rozmowy z terapeutami zebrałem w książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”. Książka w księgarni Bonito »

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Premiera trzeciego tomu AUDIOBOOKA „Zakazanej psychologii”

Miło mi poinformować, że długo wyczekiwany przez czytelników audiobook trzeciego tomu mojej trylogii 15 marca 2025 roku trafi do sieci dystrybucyjnej. Audiobook tomu pierwszego i drugiego są już dostępne w większości sklepów internetowych. Książkę zrealizowało Studio Audio Tales. Czytają: Andrzej Hausner i Tomasz Budyta. Zapraszam do słuchania!

Posłuchaj bezpłatnego fragmentu klikając TUTAJ

Odwaga jest dzisiaj chyba w odwrocie. Także odwaga pisania, mówienia ale także odwaga konfrontowania się z argumentami innych. Czy bez takiej odwagi można prowadzić badania naukowe? Czy bez takiej odwagi możliwy jest rozwój? Książka, którą trzymasz w dłoni jest odważna, bo odważny jest jej Autor. Dlatego ją polecam. Przeczytaj, o ile jesteś odważny.

dr Tomasz Rozek, „Nauka. To lubię”

Zamów eBooka

Tomasz Witkowski od lat bierze pod lupę psychologię, przyglądając się jej dokonaniom z dużą dawką zdrowego sceptycyzmu. Potrafi przystępnie opisać zarówno błędy popełniane przez badaczy, jak i zawiłości naukowej statystyki czy działanie najnowszych technologii. Warto przeczytać i (krytycznie) przemyśleć!

Z recenzji Jana Stradowskiego, Radio TOK FM

W III tomie Zakazanej psychologii Witkowski demaskuje działalność naukowców, których nadrzędnym celem nie jest bynajmniej dążenie do poznania i ujawniania prawdy, ale raczej samolubne zaspokajanie osobistych potrzeb. Żądza sławy, intelektualizacja, uznanie własnej nieomylności, a także brak zgody na publikowanie negatywnych wyników badań czy wreszcie niechęć do krytycznego spojrzenia na posiadane umiejętności warsztatowe to tylko kilka przykładów z bogatego katalogu zarzutów stawianych małym wielkim uczonym. Formułując tak mocne tezy, Witkowski bardzo dba o to, by żadna z nich nie pozostała bez merytorycznego uzasadnienia.

Z recenzji Anety Zawadzkiej, Forum Akademickie

Udane łączenie popularyzacji wiedzy psychologicznej z krytyką popełnianych błędów i nierzetelności badaczy jest trudnym zadaniem. Wiele zależy od tego jaką koncepcję nauki wyznajemy i jaką perspektywę czasu uwzględniamy. Tomasz Witkowski, krytyk i popularyzator psychologii, zajmuje się nierzetelnością w badaniach psychologicznych. Ostrzega przed nadmiernymi generalizacjami, błędami, a nawet oszustwami. Okazuje się bowiem, że chociaż uczeni są w dość korzystnej sytuacji, bo hipotezy i teorie umierają za nich, to jednak niektórzy mogą zbytnio przywiązywać się do martwych hipotez.

Z recenzji prof. Czesława S. Nosala

Popularyzacja psychologii niestety roi się od błędnych interpretacji i mitów. Aby nie przyzwalać na to siedząc cicho, Tomasz Witkowski w swojej znakomitej książce odważnie stawia czoło tym problemom. Naukowcy, specjaliści od zdrowia psychicznego, studenci i laicy, którym zależy na oddzieleniu pseudonauki od nauki, powinni przeczytać tę książkę.

Z recenzji prof. Elizabeth Loftus

To, że jak nigdy w historii żyjemy bogato, zdrowo i bezpiecznie, jest pochodną rozwoju nauki. Nawet mieszkańcy slumsów Kalkuty, żyją dziś lepiej niż w czasach potęgi Mogołów. Ale ta trwająca nieustannie rewolucja naukowa poddaje nasze codzienne życie wielkiej próbie dostosowania się do niej. Nasze przyzwyczajenia, obyczaje, wagi, które przypisujemy poszczególnym podstawowym wartościom, ulegają radykalnym zmianom, wywołując u niektórych z nas dyskomfort z samego życia. Dlatego tak wielką rolę odgrywają nauki społeczne, szczególnie te, których bezpośrednim celem jest nie tylko zrozumieć powody takiego stanu, ale i pomóc indywidualnemu człowiekowi zmierzyć się z otaczającą go rzeczywistością. Tomasz Witkowski napisał książkę ukazującą cienie jednej z  takich nauk – psychologii. Zakazana Psychologia pokazuje mroczny obraz szalbierstwa intelektualnego, naukowego oszustwa prowadzącego, do wyrządzania szukającym pomocy szkody, czasami nieodwracalnej. Zmiany cywilizacyjne ostatnich lat prowadzą do powstawania szalbierstw naukowych nie tylko w naukach społecznych. Obchodzimy właśnie okrągłą rocznicę skandalu z zimną fuzją, a renomowane czasopisma Science i Nature musiały nie tak dawno odwoływać kilkanaście prac cudotwórcy mikroelektroniki. O tych, ukrytych w cieniu, grzechach nauki powinno się mówić pełnym głosem.

Z recenzji prof. Łukasza A. Turskiego

To świetnie napisana książka, a bogata dokumentacja sprawia, że jest ona również doskonałym przewodnikiem po źródłach. Każdy psycholog, każdy student psychologii i każdy laik, który interesuje się psychologią, odniesie ogromną korzyść po jej przeczytaniu. I chociaż w znacznej mierze jest poświęcona potępianiu skandalicznych występków które mają miejce w wielu obszarach naszej dyscypliny, a także piętnowaniu fałszywych i nastawionych na zysk terapii i technik oferowanych złaknionej publice, to ostatecznie jest to książka, która broni honoru psychologi opartej na nauce. Gorąco polecam!

Z recenzji prof. Jamesa Alcocka

Witkowski nie jest dzieckiem z baśni, którego okrzyk: „Król jest nagi”, można zignorować, ośmieszyć, czy uznać za wybryk niesfornego malca. Jest on adwersarzem bardzo niebezpiecznym, doskonale znającym „od wewnątrz” mechanikę szalbierstwa uprawianego w imię nauki i rozumu. A tego już się nie da zignorować.

Z recenzji dr. Romana Zawadzkiego

Bardzo dobra książka. Otwiera oczy. Okazuje się, że nie zawsze można wierzyć profesorom z dyplomem… Nie zawsze można zaufać lekarzom, a ludzie którzy obiecują pomóc, często tak naprawdę nas krzywdzą. A wszystko to w pogoni za pieniędzmi i sławą.

Recenzja czytelnicza

Znakomita książka, która powinna być lekturą obowiązkową dla wszystkich interesujących się psychologią, czy naukami społecznymi w ogóle. Autor obnaża pseudonaukowe teorie, pobudza do myślenia krytykując psychoterapię czy NLP, a także zwraca uwagę na metodologiczne kłopoty z psychologią. Lektura Zakazanej psychologii jest intelektualną ucztą zmuszającą do krytycznego myślenia.

Recenzja czytelnicza

Tomasz Witkowski pokazuje ciemną stronę nauki, gdzie żądza sławy lub pieniędzy, prowadzi do naukowych oszustw. I nieważne, że twórcy tych oszustw, mają często świadomość nieodwracalności szkód, u stosujących się do „wyników” ich „badań”. Wstrząsająca jest świadomość bezkarności pseudonaukowców.

Recenzja czytelnicza

Rewelacyjne studium pseudonauki!

Recenzja czytelnicza

To jest książka, która otwiera oczy. Niektórym brutalnie. Autor walczy z nierzetelnością w dziedzinie, której sam jest przedstawicielem, w psychologii.

Recenzja czytelnicza

Książka, która wielu może przeszkadzać, uwierać, zmuszać do odpowiedzi na pytania, na które chętnie by nie odpowiadali – w tym leży jej wartość. Po tej lekturze już nigdy bezkrytycznie nie spojrzę na nową „rewolucyjną” teorię w psychologii i próby natychmiastowego wprowadzania jej w życie.

Recenzja czytelnicza

Książka otwiera oczy, odziera ze złudzeń i pokazuje smutną prawdę o psychologii.

Recenzja czytelnicza

Inne posty poświęcone zakazanej psychologii 2

Recenzja „Zakazanej psychologii t. 2” w „Psychiatrii Polskiej”

„Zakazana psychologia” – aktualizacja 1.0

Zakazana psychologia

Psychologia popularna jest pełna przekłamań. Które mity psychologiczne szkodzą najbardziej?

Psychologia jako religia – rozmowa w Racjonalista.tv

Psychologowie i szarlatani – audycja w radiowej Dwójce

Prawda, Dobro i Humanizm – Czy współczesny świat nadal potrzebuje tych wartości? – Zapraszam na Holistic Talk!

Już 5 kwietnia 2025 r. zapraszam do Bielska Białej na konferencję Holistic Talk, podczas której będę miał przyjemność wygłosić wykład zatytułowany Psychologia bez uproszczeń. Wszyscy czytelnicy tego bloga, którzy zdecydują się na zakup biletu i podadzą kod DRTWHT2, otrzymają 33% zniżki!

Pełen program i szczegóły dotyczące konferencji poznacie klikając TUTAJ.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Zakochanie to głównie biologia, mało tu racjonalności

To tytuł jeszcze jednej rozmowy walentynkowej, którą dla portalu Holistic.news przeprowadziła ze mną red. Maria Mazurek. Zapraszam do lektury!

W święto zakochanych, walentynki 2025, rozmowa z psychologiem, pisarzem i publicystą, dr. Tomaszem Witkowskim, o tym, czy zakochanie to choroba, jak bardzo steruje nami biologia i czy stan zakochania oznacza zerwanie z racjonalnością. Dr. Witkowskiego już wkrótce, 5 kwietnia 2025 roku, będzie można posłuchać na żywo w trakcie wyjątkowego wydarzenia – drugiej edycji Holistic Talk w Cavatina Hall, w Bielsku-Białej.

Miłość to choroba. Czasami śmieszy, czasami przeraża

Maria Mazurek: Czy miłość ogłupia?

dr Tomasz Witkowski: Odpowiadając najkrócej – tak. Niektóre koncepcje mówią, że miłość to nic innego jak suma utrwalonych ewolucyjnie błędów poznawczych. W stanie zakochania nie myślimy racjonalnie. ICD-10, czyli klasyfikacja chorób stworzona przez Światową Organizację Zdrowia, uwzględnia nawet kategorię F.63.9 – „Zaburzenia nawyków i popędów, nieokreślone”. W praktyce podciąga się pod nią zazwyczaj stan głębokiego zakochania. 

Chory na miłość. Cudowne. 

My się z tego śmiejemy, ale proszę wziąć pod uwagę – znamy to z literatury, ale niestety również z prawdziwego życia – że wiele osób z miłości popełnia samobójstwo. Można więc powiedzieć, że miłość to choroba, która może mieć skutek śmiertelny.

Zakochanie i zdolności poznawcze

Ale może mieć też skutek poniekąd przeciwny – nowe życie. 

Oczywiście. Psychologowie ewolucyjni są w tym zgodni: zakochanie to proces, który służy rozmnażaniu i przekazywaniu genów. A wynikające z zakochania „ogłupienie” (czy mówiąc mniej kolokwialnie: chwilowe zaburzenia zdolności poznawczych) ma to ułatwiać. Weźmy pod uwagę choćby fakt, że każdy z nas, poszukując partnera do rozmnażania, miałby właściwie do wyboru co najmniej miliard żyjących na tym świecie osobników płci przeciwnej w wieku rozrodczym. Przecież nie dałoby się dokonać takiego wyboru, wykorzystując narzędzia poznawcze. A zakochanie poniekąd zwalnia nas z tego obowiązku. Choć na świecie żyje miliard potencjalnych partnerów, dla nas liczy się już tylko Mariola. Wierzymy, że to ona jest jedyna, że została stworzona właśnie do nas i jest tą drugą połówką. 

Nawet jeśli obiektywnie Mariola wcale nie jest taka świetna. 

Tak, bo zakochując się, wyłączamy kryteria racjonalnej oceny partnera. Pamięta pani scenę z Nocy i dni, w której Józef Toliboski, na oczach całego towarzystwa, wchodzi do stawu, jakiegoś bajora właściwie, żeby zerwać dla Barbary nenufary? W białym garniturze zresztą. Wszyscy biją brawo, Barbara się uśmiecha, a przecież facet właśnie zniszczył sobie najlepszy garnitur, zdewastował kwiaty, naraził się na dyskomfort przebywania w mokrym ubraniu i na przeziębienie. Gdybyśmy spojrzeli na to racjonalnie, to stwierdzilibyśmy, że taki szaleniec nie rokuje dobrze jako człowiek, który później ma wychowywać nasze dzieci i zarabiać na ich utrzymanie. Do tego przydają się inne cechy: odpowiedzialność, wyważenie, spokój. Ale zakochane kobiety często nie biorą pod uwagę perspektywy wychowania potomstwa i bycia razem przez wiele, wiele lat – tylko to, że „on dla mnie oszalał”.

Racjonalizm kontra porywy serca

Zakochując się, nie myślimy racjonalnie. Nie analizujemy na przykład stanu zdrowia naszego partnera, a właściwie to powinniśmy. Coraz rzadziej patrzy się też na jego status materialny. Owszem, bierzemy pod uwagę (choć jest to raczej nieświadome) pewne cechy fizyczne, ale to jest kwestia naszych biologicznych, wrodzonych preferencji. No ale przecież nikt z nas nie sprawdza – a przynajmniej nie słyszałem o nikim, kto by to robił – książeczki zdrowia potencjalnego partnera.   

Przez wieki to rodzice wybierali dzieciom przyszłych mężów czy żony, uwzględniając właśnie racjonalne czynniki, a nie zakochanie. 

W wielu miejscach na świecie wciąż tak jest. 

Może to nie jest wcale takie głupie? 

Nie jest. Tak przynajmniej wynika z badań porównujących „małżeństwa z miłości” i te aranżowane. 

Te aranżowane wcale nie są mniej trwałe? 

Tak. Co więcej, w zdecydowanej większości małżeństw aranżowanych prędzej czy później pojawia się etap miłości romantycznej. Choć ktoś wybrał za młodych, to potem oni się poznają, spędzają ze sobą czas i to uczucie nadchodzi.

Holistic Talk

Link do wydarzenia: holistictalk.pl Czytelnicy mojego bloga otrzymają zniżkę na zakup wejściówki w wys. 33% podając kod: DRTWHT2.

Stan zakochania i selekcja partnera

Powracając do tych, którzy sami wybierają partnerów – skoro nie racjonalne czynniki, to co sprawia, że zakochujemy się w tej, a nie innej osobie? 

Do końca nie wiadomo. Na pewno znaczenie ma poziom atrakcyjności potencjalnego partnera. Jest szereg parametrów, które na tę atrakcyjność się składają. Przy czym występuje tu pewna asymetria między kobietami a mężczyznami. Kobiety – pomimo zmieniających się ról społecznych – wciąż zwracają większą uwagę na status społeczny, a mniejszą na aspekty atrakcyjności fizycznej. Natomiast dla mężczyzn istotniejsze są parametry urody partnerki. To znów uwarunkowanie ewolucyjne: mężczyzna, wybierając partnerkę, szuka „dobrych genów”. A z nimi kojarzymy symetryczną budowę twarzy, gęste włosy, zdrową skórę i oczywiście figurę z „odpowiednimi” do rodzenia dzieci proporcjami. Kobietę z kolei interesują zasoby, które mężczyzna może poświęcić na wspólne wychowanie dzieci. To jest dla niej istotniejsze. Szczególnie że z biologicznego punktu widzenia to ona ponosi największy koszt spłodzenia i urodzenia potomstwa. Mężczyzna może się ulotnić w każdej chwili. I często się ulatnia. 

Poza tym mężczyzna może spłodzić tysiące dzieci. Kobieta może urodzić ich stosunkowo niewiele. 

Stąd też społeczne przyzwolenie na podwójną moralność. Niewierność łatwiej wybacza się – a przynajmniej do niedawna wybaczało się – mężczyźnie. Konsekwencje niewierności kobiety mogą być dla jej partnera bardzo dotkliwe. To konieczność poświęcania swoich zasobów na opiekę nad nieswoim potomstwem. Natomiast konsekwencje niewierności mężczyzny dla jego partnerki są niemal zerowe. Mężczyzna spłodzi dziecko innej kobiecie, w innej części świata lub miasta, i właściwie jego partnerka nawet tego nie odczuje. Oczywiście w tym momencie spłycam to zagadnienie do ewolucyjnej kalkulacji zasobów. Budowanie relacji, zaufanie w związku i emocje wiążące się ze zdradą to zupełnie inne, bardziej skomplikowane (i mocno uwarunkowane kulturowo) kwestie. 

Monogamia, moralność i różnice między płciami

Może biologicznie nie jesteśmy stworzeni do monogamii? 

Biologicznie nie. Monogamia jest wymysłem kulturowym i to wymysłem – być może panią zaskoczę – mężczyzn. Ona jest na rękę przede wszystkim mężczyznom, bo zabezpiecza tych mniej atrakcyjnych przed pozostaniem bez szans na rozmnażanie się. W systemie monogamicznym w grupie, w której znajduje się dwudziestu mężczyzn i dwadzieścia kobiet, każdy mężczyzna znajdzie partnerkę. W tej samej grupie – jeśli obowiązywałaby w niej poligamia, a konkretniej poligynia – najatrakcyjniejsi mężczyźni byliby związani z dwoma, trzema kobietami, a ci mniej atrakcyjni z żadną. Oczywiście w dużych społecznościach te liczby są odpowiednio większe.

Poruszył pan temat podwójnej moralności – mężczyznom łatwiej wybacza się zdradę. Ale niesprawiedliwości są też w drugą stronę: życie kobiet jest bardziej chronione w przypadku zagrożeń, wojen, kataklizmów. To również uwarunkowane tym, że mała liczba mężczyzn jest w stanie zapłodnić wiele kobiet? 

Tak, ale poza tym kobiety zazwyczaj są otoczone przez dzieci – jeśli zginie kobieta, prawdopodobnie za chwilę zginie jej potomstwo. To również zagraża ciągłości genetycznej.

Zakochanie to biologia

My w kontekście zakochania cały czas mówimy o biologii… 

Bo zakochanie jest mocno biologiczne. Nie tylko zakochanie w ramach relacji romantycznej, ale też na przykład macierzyńskiej. U kobiety podczas porodu i tuż po nim wydziela się tak potężna ilość oksytocyny (potocznie zwanej hormonem przywiązania), że ona, trzymając dziecko po raz pierwszy w ramionach, momentalnie się w nim zakochuje. W tym przypadku nie mówimy o romantycznym uczuciu, choć być może jeszcze silniejszym. Dość często zdarza się, że kobiety, które zamierzają tuż po porodzie oddać dziecko do adopcji – najczęściej chodzi o bardzo młode, zagubione dziewczyny, często z patologicznych środowisk – i całą ciążę nie mają żadnych wątpliwości, po jej rozwiązaniu natychmiast zmieniają zdanie. W szpitalach dochodzi z tego powodu do dantejskich scen. 

Pytałam o biologię, bo z naszej rozmowy wynika, że zakochanie jest poza racjonalnością. A zatem w pewnym sensie – również poza człowieczeństwem. 

Jeśli rozumiemy człowieczeństwo jako zdolność do refleksji, odpowiedzialności, moralności, poszukiwania ponadbiologicznego sensu, to sam stan zakochania się w nim nie mieści. Choć już jego interpretacja – bardzo obecna w sztuce – jak najbardziej. 

Zakochują się wszyscy. Zwierzęta też

Skoro zakochiwanie się jest tak biologiczne, to czy zwierzęta też się zakochują? 

Oczywiście! Szczególnie wdzięcznymi obiektami obserwacji miłosnych zwyczajów są ptaki. Wiele z nich znajduje sobie partnera na całe życie. Co nie znaczy, że są zawsze monogamiczne – mogą mieć stosunki seksualne poza swoimi związkami, ale na koniec dnia i tak wracają do partnerów. Przy czym w świecie zwierząt jest trochę inaczej niż u ludzi: najczęściej to samice wybierają samca. 

Według jakich kryteriów? 

Bardzo różnych. Czasem to kryterium wyglądu. Czasem siły. A na przykład samice słowika zakochują się w samcach, którzy potrafią śpiewać nowe melodie. Takie, których one wcześniej nie słyszały. No a z drugiej strony w świecie zwierząt spotkamy bardzo brutalne zwyczaje seksualne, na przykład samice (modliszek, niektórych pająków i skorupiaków) zjadające po stosunku swoich partnerów. Mamy tam niezwykłe bogactwo związków i zachowań seksualnych. Bardzo różnych. Łączy je jedno: chodzi o przekazanie genów. To jest sens istnienia wszystkich zwierząt.  

Ludzi, w wymiarze biologicznym, również. 

Tak. To nawet widać po zachowaniach babć i dziadków, którzy są w stanie poświęcić bardzo dużo zasobów na wychowanie wnucząt. Szczególnie tych rodzonych przez ich córki. 

Bo w tym przypadku mają pewność, że to są ich geny? 

Właśnie. Jest nawet pewne brutalne badanie statystyczne, które pokazuje, że babcie i dziadkowie poświęcają większe środki finansowe na wnuki rodzone przez córki.

Stan zakochania. Regularnie czy raz na zawsze?

Niektórzy twierdzą, że można zakochać się trzy razy w życiu. Inni, że tylko raz. To jak z tym jest?  

Bardzo różnie. Są osoby bardzo „kochliwe”, które zakochują się kilka razy w roku. Są takie, które raz w życiu. A jeszcze inne wcale. Tu nie ma reguły. Na pewno możemy jednak powiedzieć, że to mężczyźni zakochują się częściej, są też bardziej predysponowani do uczucia od tak zwanego pierwszego wejrzenia. Kobiety zakochują się rzadziej i są bardziej zorientowane na długoletnie związki. Ale i za tym stoi biologia. W ewolucyjnym interesie mężczyzn jest, żeby jak najbardziej rozpowszechnić swoje geny. W ewolucyjnym interesie kobiet – żeby wybrać najodpowiedniejszego partnera. 

Ile trwa zakochanie?

Z obliczeń wynika, że średnio około dwóch lat. Ale wie pani, jak to jest ze statystyką: jeśli człowiek trzyma jedną rękę w wiadrze z lodem, a drugą w kominku, to średnio przebywa w temperaturze pokojowej. 

A czy da się przejść przez życie z jednym partnerem i cały czas być w nim zakochanym? 

Da się szczęśliwie przejść przez życie z jednym partnerem i bardzo go kochać. Natomiast nie da się być w nim całe życie zakochanym. Faza tak zwanej miłości romantycznej mija. Uczucie dojrzewa i jeśli związek jest trwały i zdrowy, pojawia się w nim coraz więcej intymności i zaangażowania. Namiętności będzie jednak mniej niż na początku. Zakochanie prędzej czy później mija. A wraz z nim ogłupienie. I właściwie to jest dobra wiadomość.


* Dr Tomasz Witkowski, prof. Wyżej Szkoły Kształcenia Zawodowego – psycholog, badacz, pisarz, publicysta, założyciel Klubu Sceptyków Polskich, promotor racjonalnego myślenia. Autor kilkunastu książek, kilkudziesięciu artykułów naukowych i kilkuset popularnonaukowych.


Dr Tomasz Witkowski wystąpi podczas Holistic Talk

Nasz rozmówca będzie jednym z prelegentów Holistic Talk, niezwykłego wydarzenia dla osób ceniących sobie prawdę, dobro i humanizm.

Formuła Holistic Talk przypomina prezentacje TEDx czy PechaKucha, ale jednocześnie o wiele bardziej zachęca do refleksji i dialogu. W jednym miejscu spotykają się ludzie otwarci i gotowi do zmian, którzy potrafią myśleć holistycznie.

Jesteśmy pewni, że Czytelnicy Holistic News do takich osób należą. Dlatego już teraz zapraszamy Was na Holistic Talk, które odbędzie się 5 kwietnia 2025 roku w Cavatina Hall w Bielsku-Białej.

Rabat dla Czytelników Holistic News na bilety na Holistic Talk

Holistic News jest patronem medialnym Holistic Talk. W związku z tym specjalnie dla naszych Czytelników mamy rabat na bilety – aż 33 procent zniżki! Wystarczy, że w trakcie zakupu biletu na stronie organizatora wpiszecie kod HTHN2.

Więcej informacji o samym wydarzeniu oraz pełną listę prelegentów znajdziecie na stronie Holistic Talk.

Opublikowano przez:

Maria Mazurek

Jest dziennikarką z wieloletnim doświadczeniem. Wielokrotnie zajmowała się na łamach prasy tematami naukowymi. Autorka publikacji popularnonaukowych (pisanych m.in. z prof. Jerzym Vetulanim) i edukacyjnej serii książek dla dzieci. Od 2021 roku pracuje dla Holistic Think Tank.


Inteligencja makiaweliczna – okładka

O ewolucyjnych korzeniach ludzkiej natury piszę w książce „Inteligencja makiaweliczna. Rzecz o pochodzeniu natury ludzkiej”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Zapraszam na spotkanie autorskie w Legnicy!

6 marca 2025 r. o godzinie 17:30 w Legnickiej Bibliotece Publicznej im. Tadeusza Gumińskiego na ul. Piastowskiej 22 odbędzie się spotkanie autorskie poświęcone mojej najnowszej książce Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje. Spotkanie poprowadzi legniczanin Michał Kuszyk – psycholog, jeden z najskuteczniejszych mediatorów w sporach zbiorowych w Polsce.

Przeczytaj darmowy fragment, recenzje, opinie czytelników, posłuchaj rozmów o książce klikając na okładkę.