Autorem recenzji jest Michał Chudoliński – filmoznawca i znawca amerykańskiej kultury masowej. Recenzja ukazała się na blogu Gotham w deszczu. Zapraszam do lektury!
Nowa książka Tomasza Witkowskiego nie jest zwykłym zbiorem felietonów o psychologii. To prowokacyjny esej wielogłosowy, w którym autor – od lat znany jako „enfant terrible” polskiej psychologii – stawia pytania o granice nauki, rolę autorytetu i iluzje, w jakie uwikłane jest współczesne społeczeństwo. Zawracanie statków głupców i inne eseje to zarazem kontynuacja wcześniejszych sporów Witkowskiego z psychoterapią i pseudonauką, jak i próba napisania podręcznika krytycznego myślenia na XXI wiek.
Zawracanie statków głupców i inne eseje Tomasza Witkowskiego ukazuje się nakładem wrocławskiego wydawnictwa Bez Maski w 2025 roku. To oficyna, która od lat specjalizuje się w literaturze racjonalistycznej i krytycznej wobec pseudonauki, publikując m.in. wcześniejsze tomy autora, jak trylogia Zakazana psychologia czy Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć. Najnowsza książka wpisuje się w ten program, ale jednocześnie go poszerza – nie jest bowiem wyłącznie polemiką z psychoterapią czy naukami społecznymi, lecz szeroką panoramą współczesnych mitów kulturowych. Jej geneza wiąże się z większym projektem eseistycznym: jak zaznacza Roy F. Baumeister w przedmowie, pierwotnie teksty miały tworzyć jedną całość, dopiero w procesie wydawniczym zostały rozdzielone na dwa tomy. Takie rozwiązanie pozwoliło uzyskać lepszą spójność tematyczną – Przepędźcie guru skupiło się na guru codzienności, zaś Zawracanie statków głupców koncentruje się na fałszach kultury, nauki i psychologii. Kontekst wydawniczy obejmuje również żywy międzynarodowy odbiór – rekomendacje takich badaczy jak Elizabeth Loftus czy Brian Nosek sugerują, że nie jest to wyłącznie polska interwencja publicystyczna, ale element globalnej dyskusji o granicach nauki i odpowiedzialności intelektualistów.
Choć Zawracanie statków głupców nie jest narracją fabularną, tom ma wyraźnie przemyślaną dramaturgię. Cztery części książki tworzą rodzaj intelektualnego spektaklu, w którym czytelnik prowadzony jest od diagnozy naszych błędów poznawczych, przez demaskację instytucji nauki, aż po krytykę mód psychologicznych i kultury terapeutycznej. Pierwszy blok – „Meandry myślenia” – otwiera esej o wartości jednoznaczności, stając się programowym manifestem autora. Drugi – „Za ołtarzem nauki” – rozbiera akademickie rytuały, pokazując, jak celebrytyzacja i oportunizm potrafią zafałszować naukową praktykę. Trzecia część – „Pod dekoracjami pop-psychologii” – analizuje modne zjawiska, takie jak mindfulness czy placebo, które w ujęciu Witkowskiego stają się nowymi mitami. Ostatni blok – „Za fasadą kultury terapeutycznej” – to najcięższy akt, gdzie wątki traumy, psychoterapii i prawa łączą się w ostrą diagnozę systemową. Każdy esej ma własną mini-dramaturgię: zaczyna się anegdotą, rozwija polemikę, a kończy uderzającą puentą. W efekcie książka przypomina serię intelektualnych scen, w których racjonalizm mierzy się z irracjonalnym teatrem współczesności.
Eseje Witkowskiego mają wymiar głęboko psychologiczny, ale zarazem antropologiczny – ukazują człowieka jako istotę podatną na złudzenia, która wciąż poszukuje autorytetów i prostych wyjaśnień. Autor odsłania paradoks: nawet badacze błędów poznawczych sami stają się ich ofiarami, a nauka – zamiast mechanizmu samonaprawczego – bywa wehikułem utrwalania iluzji. Witkowski pokazuje, jak lęk przed jednoznacznością czy obawa przed odpowiedzialnością prowadzą uczonych do kompromisów, które zamieniają krytyczne myślenie w rytuał uniku. Jednocześnie sięga po przykłady z życia codziennego i świata zwierząt – eksperymenty Lorenza z małpami czy metafory chwastów – by uzmysłowić, że mechanizmy konformizmu i ślepego naśladownictwa są wpisane w ewolucję. Antropologiczna perspektywa książki podpowiada, że kultura nie jest systemem kumulacji prawdy, lecz zbiorem opowieści służących przetrwaniu grupy. To właśnie dlatego psychoterapia, coaching czy modne teorie genetyczne tak łatwo stają się świeckimi mitami. Witkowski stawia pytanie: czy potrafimy uwolnić się od tej ewolucyjnej skłonności do wiary, skoro to ona pozwoliła nam przeżyć?
Witkowski w Zawracaniu statków głupców konsekwentnie demaskuje mity, które przenikają do dyskursu naukowego i społecznego pod postacią ideologii. Pokazuje, jak psychologia i kultura terapeutyczna zaczynają pełnić funkcję religijnych systemów – oferują proste odpowiedzi, poczucie wspólnoty i obietnicę uzdrowienia. Mindfulness bywa tu „nowym narkotykiem”, epigenetyka – przełomem, którego znaczenie wyolbrzymiono, a trauma – uniwersalnym kluczem do ludzkiego cierpienia. Autor odsłania, że pod tymi narracjami kryją się mechanizmy kontroli i społecznego zarządzania emocjami. Ideologia wkracza także w naukę – zamiast poszukiwania prawdy pojawia się „intelektualna czkawka” postmodernizmu, gdzie każde twierdzenie uznaje się za równoprawne. Witkowski polemizuje z tym relatywizmem, stając po stronie oświeceniowej tradycji jednoznaczności i falsyfikacji. Jego esej staje się nie tylko krytyką psychologii, lecz także diagnozą społeczeństwa, które łatwiej akceptuje pocieszające fikcje niż twarde dane. W tym sensie książka to akt ikonoklazmu wobec nowoczesnych świeckich religii i przypomnienie, że mit – choć bywa potrzebny – potrafi zamknąć drogę do wiedzy.
Styl Witkowskiego balansuje między publicystyką a esejem naukowym – klarowny, ironiczny, pełen anegdot, które rozładowują ciężar argumentacji, ale zarazem obnażają absurd obiegowych przekonań. Autor nie unika mocnych sformułowań („psychole przy stole”, „nowy narkotyk”), które nadają jego tekstom ostrze polemiczne i sprawiają, że nie są one neutralną popularyzacją, lecz świadomym aktem krytyki. Język pełni funkcję retorycznego młota: ma wytrącić czytelnika z komfortu i zmusić go do rewizji poglądów. Z drugiej strony pojawiają się metafory biologiczne i kulturowe – chwast ignorantia vulgaris, statek głupców, ofiara Abrahama – które budują warstwę literacką i poszerzają kontekst refleksji. Witkowski pisze z rytmem i precyzją, w krótkich akapitach, prowadząc czytelnika od anegdoty do twardej konkluzji. Styl jest komunikatywny, ale też konfrontacyjny – ma nie tylko informować, ale i drażnić. W efekcie eseje stają się rodzajem intelektualnych miniatur, które angażują zarówno rozum, jak i emocje, tworząc napięcie charakterystyczne dla literatury polemicznej.
Eseje Witkowskiego sytuują się w długiej tradycji racjonalistycznej polemiki – od Woltera i Hume’a, przez Poppera i Sagana, po współczesnych demaskatorów pseudonauki, takich jak Ben Goldacre czy Steven Pinker. Autor świadomie korzysta z figur i przykładów obecnych w klasycznych tekstach: przypomina słynne falsyfikacje Poppera, zestawia „efekt dostępności” z praktyką codzienności, sięga po obrazy biblijne (Abraham gotów złożyć Izaaka) czy literackie (statek głupców). Interteksty te pełnią funkcję kotwic – czytelnik ma wrażenie, że uczestniczy w rozmowie toczonej przez stulecia na styku filozofii i nauki. Genealogia książki sięga też wcześniejszych publikacji samego autora: Zakazanej psychologii, w której rozbijał mity terapeutyczne, czy Przepędźcie guru…, gdzie brał na celownik autorytety codzienności. Zawracanie statków głupców można więc czytać jako kolejny akt długiej debaty o tym, czym jest prawda i jak odróżnić ją od społecznych iluzji. To wpisanie się w globalny dyskurs, ale i budowanie polskiego wariantu sceptycznej eseistyki, która dotąd miała charakter niszowy.
Pierwsze głosy o Zawracaniu statków głupców wskazują na szeroki rezonans – od entuzjastycznych recenzji światowych autorytetów (Loftus, Nosek, Baumeister) po nieufność części środowiska psychoterapeutycznego w Polsce. Książka już na starcie wpisuje się w polaryzującą tradycję twórczości Witkowskiego: dla jednych to niezbędne antidotum na zalew pseudonauki, dla innych – niebezpieczny atak na autorytet psychologii i terapeutyczną praktykę. Kontrowersje budzi przede wszystkim bezkompromisowy język autora i jego strategia obnażania mitów: krytycy zarzucają mu brak niuansu i publicystyczną ostrość, zwolennicy podkreślają, że tylko taka forma jest w stanie przebić się przez gąszcz modnych półprawd. Dyskusję wywołuje także recepcja zagraniczna – rekomendacje znanych badaczy nadają książce prestiż, ale zarazem stawiają polskie środowisko wobec konieczności konfrontacji z ostrą krytyką. Ostatecznie tom działa jak test lakmusowy: pokazuje, kto gotów jest na trudne pytania i rewizję przekonań, a kto woli trwać w wygodnych narracjach.
Książka pełna jest mocnych obrazów, które zostają w pamięci. Najbardziej sugestywna to metafora ignorantia vulgaris – chwastu, którego nie da się wytępić, tak jak nie da się wyrugować społecznej głupoty. Innym punktem wpływu jest przykład Abrahama, gotowego złożyć syna w ofierze – symbol ślepego posłuszeństwa wobec autorytetu. W pamięć zapada też groteskowa odpowiedź „bardzo często wierny”, ilustrująca absurd ucieczki przed jednoznacznością. W warstwie współczesnej wybrzmiewa obraz mindfulness jako „nowego narkotyku”, pokazujący, jak praktyka uważności została zbanalizowana do roli rynkowego towaru. Silnym cytatem jest także ostrzeżenie: „Psychoterapia i Temida” – wskazujące na ryzyko, że terapeutyczny dyskurs bywa używany przeciwko pacjentom w procesach prawnych. To właśnie te fragmenty mogą krążyć jako bon moty, streszczając radykalizm i ostrzeżenia autora.
Na osi recenzenckiej Zawracanie statków głupców plasuje się między popularyzacją nauki a ostrą publicystyką ideologiczną. Mocne strony: erudycja, klarowność, talent do przekładania złożonych mechanizmów psychologicznych na zrozumiałe metafory; odwaga w stawianiu tez i konsekwentne tropienie pseudonauki. Słabe strony: ryzyko uproszczeń, które dla specjalistów mogą brzmieć zbyt kategorycznie, a dla laików – zbyt brutalnie. Wartość dla odbiorcy: książka jest przewodnikiem po iluzjach, uczy myśleć krytycznie, a nie tylko konsumować „mądrości” ekspertów. Jej siła leży w mobilizowaniu czytelnika do samodzielnej refleksji – nawet jeśli budzi opór. Na tle polskich publikacji popularnonaukowych to pozycja wyjątkowa, bo nie boi się polaryzacji. W globalnym pejzażu mieści się obok Sagana i Goldacre’a, ale ma własny ton: ostrzejszy, bardziej konfrontacyjny. Ostatecznie oś recenzencka wskazuje, że mamy do czynienia z książką, która dzieli – lecz właśnie dlatego jest potrzebna.
Zawracanie statków głupców to książka, której nie sposób czytać obojętnie. Witkowski proponuje coś więcej niż zbiór esejów – kreśli mapę złudzeń, jakie produkują nauka, kultura i psychoterapia, a zarazem uczy, jak wobec nich zachować intelektualną czujność. To lektura wymagająca: zmusza do konfrontacji z własnymi przyzwyczajeniami, odbiera komfort płynący z gotowych narracji. Jej wartość tkwi w szczerości i bezkompromisowości – nawet jeśli autor bywa nadmiernie kategoryczny, to właśnie ta jednoznaczność stanowi motor dyskusji. W świecie zdominowanym przez „postprawdę” i marketingowe narracje książka działa jak zimny prysznic: nie daje prostych recept, ale dostarcza narzędzi, by samodzielnie je wypracować. To pozycja dla czytelników odpornych na dysonans poznawczy, którzy zamiast wygody wolą trzeźwe myślenie. Witkowski potwierdza swoją pozycję „enfant terrible” polskiej psychologii – i tym tomem stawia poprzeczkę wysoko zarówno sceptykom, jak i obrońcom status quo.
Autor: dr Tomasz Witkowski (ur. 1959) – psycholog, publicysta, pisarz. Założyciel Klubu Sceptyków Polskich. Autor kilkunastu książek, w tym Zakazanej psychologii (2009–2013), Psychoterapii bez makijażu (2015), Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć (2024).
Znaczenie: laureat nagród Racjonalista Roku (2010), Soczewki Focusa (2019), zwycięzca konkursu Script Pro (2023). Publikował w Polsce i za granicą (m.in. Shaping Psychology w USA).
Nowa książka: Zawracanie statków głupców i inne eseje, Wydawnictwo Bez Maski, Wrocław 2025, ISBN 978-83-965553-3-5, 432 s., cena 49,90 złZawracanie statków głupców – PD….
Przedmowa: Roy F. Baumeister (psycholog społeczny, autor Siły woli).
Układ: 4 części, ponad 20 esejów (m.in. „Pochwała jednoznaczności”, „W pułapce autorytetu”, „Mindfulness – panaceum czy nowy narkotyk?”, „Zmagania z traumą”, „Psychoterapia i Temida”).
Michał Chudoliński (ur. 1988 r.) – Krytyk komiksowy i filmowy, scenarzysta, konsultant scenarzystów filmowych. Prowadzi zajęcia z zakresu amerykańskiej kultury masowej – ze szczególnym uwzględnieniem komiksów – na Uniwersytecie Civitas. Pomysłodawca i redaktor prowadzący bloga „Gotham w deszczu” (YouTube: @Gothamwdeszczu). Współzałożyciel Polskiej Fundacji Fantastyki Naukowej. Autor książki „Mroczny Rycerz Gotham – szkice z kultury popularnej” (wyd. Universitas), nominowanej do Nagrody „Debiut Roku 2023” Polskiego Towarzystwa Badań nad Filmem i Mediami oraz Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej. Laureat Nagrody Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej.
Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
To tytuł artykułu mojego autorstwa, który ukazał się w Magazynie Na Weekend Dziennika Gazety Prawnej. Zapraszam do lektury!
Mamy dziś nieporównywalnie więcej możliwości zdalnego zdiagnozowania zaburzeń psychicznych u osób publicznych niż pięć dekad temu. Może więc czas odwołać zakaz?
16 lipca 2023 r. w Poznaniu Mikołaj B. na oczach swojej byłej partnerki zastrzelił jej narzeczonego, a następnie postrzelił się w głowę. Napastnik zmarł w szpitalu. Jak się później okazało, miał pozwolenie na broń. Stracił je na krótko z powodu problemów psychicznych, ale odwołał się od wydanej decyzji i ostatecznie mu je przywrócono na podstawie korzystnej opinii lekarskiej. Zdarzenie wywołało gorącą debatę na temat prawa do posiadania broni.
Żyjemy w porządku prawnym, w którym pozwolenie na broń jest wydawane wyłącznie osobom, które w trakcie obowiązkowych badań lekarskich i psychologicznych wykażą się zdrowym układem nerwowym, sprawnym wzrokiem i słuchem i pełnią władz umysłowych. Psycholog orzekający o zdolności do posiadania broni ocenia, czy kandydat jest w pełni odpowiedzialny, stabilny emocjonalnie i zdolny do bezpiecznego jej używania. Badanie ma wykluczyć osoby z zaburzeniami psychicznymi, uzależnieniami czy skłonnościami do impulsywnych, agresywnych zachowań, które mogłyby stanowić zagrożenie dla siebie lub innych. Na osobie, której przyznano pozwolenie na broń, spoczywa obowiązek przedstawienia aktualnego orzeczenia lekarskiego i psychologicznego co pięć lat. Tę praktykę popiera wielu z nas, bowiem badania lekarsko-psychologiczne odgrywają kluczową rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa publicznego i zapobieganiu wydarzeniom podobnym do opisanych na wstępie. Dzięki nim możliwe jest wykluczenie osób, które mogą stanowić zagrożenie dla siebie lub innych.
Children aren’t coloring books. You don’t get to fill them with your favorite colors.
―Khaled Hosseini
Sometime before the pandemic, a journalist asked me: „How much time should children spend in extracurricular activities?” Whilst I know it is impolite to answer a question with another question, here I made an exception to the rule in an attempt to discover any hidden meanings in her question. „And how many hours a day do you think slaves should work?” I retorted. In the thoughtless request for advice on the amount of time children should spend in extracurricular activities, there is the assumption that they are actually necessary, and that such activities serve children and contribute to their well-being, that they are better than the company of parents, grandparents and the playground, that they will help them get a better position in the future, and so on. However, both this well-being and the position in the future are measured by a set of values which we have accepted, and no objective measure can be applied to them. Perhaps in a few decades’ time someone will find this question just as absurd as a discussion of the number of hours a slave should work, given the fact that one human is enslaved by another. But no one noticed this absurdity until a few hundred years ago. Perhaps they were seeking a rational answer to such a question, based on science and experience, and which was economically justified, just as today we are looking for an answer to the question of how much we can permissibly burden our children with.
The luxury of a shared meal
Intensifying childhood is a relatively new trend in our cultural landscape. This shift may have been documented for the first time, at least in the U.S., by a nationwide survey of time diaries conducted by the University of Michigan’s Survey Research Center between 1981 and 1997. Over the 16 years covered by the study, children lost 12 hours a week of their free time. Of these, they spent three hours less on play and six hours less on spontaneous outdoor activities. During the same period, the time spent on organized sports activities doubled, and so-called passive entertainment (watching siblings and other people playing or doing something) increased six-fold, from half an hour a week to over three hours. The time spent on homework also increased by 50 percent. By contrast, conversations between parents and children, during which nothing else is done, almost completely disappeared from the timetable of family life. [i]
In another nationwide study conducted in the U.S., it turned out that the number of families who declare that they regularly eat dinner together has decreased by one-third. [ii] Perhaps this wouldn’t be so alarming, were it not for the fact that there is a strong connection between regular family meals and many other positive aspects of life, such as: academic success, psychological adjustment, lower rates of alcohol and drug use, avoidance of premature sexual behavior and fewer suicide attempts. A lack of regular family meals was associated with a higher risk of failure in all these areas. More time spent eating together at home was found to be the strongest predictor of more positive outcomes and fewer behavioral problems. This factor had a much stronger impact than time spent in school, studying, going to church, playing sports, or artistic activities. The results were similar for all types of families, and regardless of income level. [iii]
Parenting as a product development project
The world of market values and hypercompetitive adults seems to have invaded the family. Parents love their children as much as previous generations, but bring them up in a culture that defines a good parent as a provider of opportunities in our competitive world. Parenting has become a „product development project,” and insecure parents never know if they’ve done enough to achieve this end. Allocating and organizing time and providing external stimulation makes parents aware that their children are in the game, and they can get on with their own work.
This trend, outlined briefly above, was not a historical peculiarity of American culture in the late 20th century. It was initiated, gained momentum and still continues to grow in most Western societies, although it may not be studied as intensively as in the U.S.. In a survey conducted in 2017 by Mental Health America, adolescents aged 11 to 17 were asked about their sources of greatest stress. 61 percent replied that it was juggling their priorities (school, sport, work, activity in various types of clubs, etc.). [iv] Another survey in the same year found that 78 percent of children aged nine to 13 complained about a lack of free time. [v]
The period of the pandemic was a kind of intermission in this race. Some families used the excess free time to tighten and strengthen mutual relations, whilst in others, as a result of the loss of routine patterns of everyday activities, a kind of anomie occurred as existing goals and values were called into question. There were also families in which, as a result of isolation, violent tendencies took on unprecedented proportions.
Increasing demands on children has an impact on their mental well-being. Overburdened, they are increasingly less able to cope with the pace of life imposed on them, and the alarming growth in the number of diagnosed mental disorders, self-harm and suicide attempts indicates that by escalating our expectations of them, we have probably already hit the ceiling. [vi]
Therapeutic pit stops
However, what would our self-satisfied civilization be if it did not propose an essentially absurd solution? After all, just like a Formula 1 car, a person operating in hypercompetitive conditions needs a pit stop to make any necessary repairs. So what could be simpler than to just pop into the therapist’s consulting room for an hour or so when facing the next lap? Maybe to the psychiatrist for some psychotropic drugs? Or maybe to a personal coach who will make the correct tuning?
We offer therapeutic pit stops both for those children deprived of shared family meals, conversations with parents, and running from one extracurricular activity to another, as well as for those experiencing violence at home or in the environment in which they are living. The chorus of voices calling for the employment of legions of psychologists and therapists in schools and for increasing spending on child psychiatry shows no sign of abating. Children who do not do well in the race which they have been forced to enter are taken to the therapist’s consulting room, where they are to be restored to fitness for further participation in the race. A very dangerous assumption is hidden in this approach, and that is that the problem lies in the psyche of the young patient. In all this madness, rarely does a sober voice suggest that it would be better to fix what is causing the problems — the environment.
Moreover, such a voice rarely breaks through the marketing jargon of the therapeutic culture in which we have been living for at least several decades. The dogma assumes that repairing alleged defects of the psyche should be dealt with by professionals, and this fits perfectly with the expectations of the many interested parties. Mental health providers inherently do not see the benefit in offering cheap and sustainable solutions to problems. If, instead of a diagnosis of ADHD and a prescription for Ritalin, they improved the environment in which the child lives, both they and pharmaceutical companies would lose a client who promises at least a dozen or so years of dependence on their products and services. Similarly, therapists extending a helping hand are more interested in the time that patients spend in their consulting rooms, analyzing, for example, their childhood problems as well as their emotions, than the time that is devoted to shared meals in their family home.
If problems affect the child, entrusting them to the care of professionals is also often convenient for parents. Firstly, they gain a false conviction that their offspring will be taken care of by people competent and experienced in dealing with similar cases, and secondly, such a solution does not interfere with involvement in their own race. They do not have to change their customs and habits. Only one minor additional requirement appears in their lives, and that is to deliver their small patient to a certain address from time to time. The children themselves have the least to say, in accordance with the old saying that „children should be seen but not heard.”
Z radością informuję, że moja najnowsza książka z przedmową wybitnego psychologa społecznego, Roya F. Baumeistera ujrzała światło dzienne 15 września 2025 roku! Przeczytaj DARMOWY FRAGMENT, zapoznaj się z opiniami wybitnych psychologów i dziennikarzy o książce, zamów egzemplarz klikając TUTAJ.
With his characteristic blend of fascinating stories, dry wit, and penetrating insights, Witkowski skewers a remarkable range of currently influential beliefs, fantasies, and post-truths. Dogmatists may not like the book, but anyone with a lively curiosity and open mind will find him or herself smiling with fascination at these essays. Modern civilization has benefited from the science and thought of many bygone centuries — yet somehow we find ourselves lost amid a wide assortment of baffling and dubious assertions. This book is a welcome challenge to much prevailing nonsense.
—Prof. Roy F. Baumeister, University of Queensland, Australia, author of The Science of Free Will
I strongly recommend this impressive collection of essays focusing on the critical analysis of a wide range of contemporary issues, from masculinity and mindfulness to psychotherapy and deceptive social science research. It is an excellent antidote to the mixture of misinformation, intellectual pabulum, and misplaced “common sense” that so often masquerades for wisdom in these turbulent times.
—Prof. James Alcock, York University, Canada, author of Parapsychology – Science Or Magic?
Recipe for a 21st-Century Children’s Crusade is a delightful collection of essays on some of society’s most challenging topics — the value of a life, the future of work, and progress in science. Witkowski describes the value of provocation to promote the consideration of all possibilities, and this book certainly meets that criterion.
—Prof. Brian Nosek, University of Virginia, co-founder and director of the Center for Open Science
In Recipe for a 21st-Century Children’s Crusade, psychologist Tomasz Witkowski offers a collection of provocative and lively essays on a range of topics. Samples: Is it really useful for children to spend time in extracurricular activities? Are anxiety and depression on the rise? Are suicide rates skyrocketing? What kind of support should we give to people who have been traumatized, or would they be better off without it? The author, a longtime friend of scientific skepticism, continues his valuable tradition of busting myths. He forces readers to realize that what they think is true may not be true, and that it might be time to reconsider many of their cherished beliefs.
—Prof. Elizabeth Loftus, University of California, Irvine, Past President, Association for Psychological Science
Tomasz Witkowski has once again addressed the elephant in the room of psychology. He brings a self-confrontational skepticism to the table. The “shrinks” around the table don´t want it, but they need it. Witkowski not only reflects on complicated scientific aspects of psychology: he also elevates the psychological challenges to an ethical, political and philosophical level, reminding us all there is more to science than science.
—Teddy Winroth, Licensed Psychologist and Licensed Psychotherapist, Sweden
Recipe for a 21st-Century Children’s Crusade is a readable, eloquent and thought-provoking exploration of a broad range of contemporary societal challenges with which we seem forever to be struggling. Witkowski sheds much light on these issues, offering insights that are as enlightening as they are unsettling. This important and highly accessible book is a compelling read for all who are concerned about the intersection of culture. science, and rational thought.
—Michael Heap, Clinical Forensic Psychologist in Sheffield, UK
These essays make you think about all sorts of problems – from epigenetics to allocating limited resources to saving individuals rather than numerous nameless people. The essays are easy to read but they are scientific literature – with references to the used sources given in all chapters. I recommend this book highly.
—Prof. Ewa Bartnik, Polish Academy of Science
Recipe for a 21st-Century Children’s Crusade is a readable set of thought-provoking essays on relevant contemporary controversies in psychology, psychiatry, biology and philosophy”
—Prof. Trevor Robbins, University of Cambridge, coauthor of The Neurobiology of Addiction
Witkowski has been tirelessly tracking the apparent truths that contemporary culture feeds us for years. In his latest book, he discovers the meanders of our thinking, sneaks into the temple of science to investigate what is hidden behind its altars, checks what has been masked by the colorful decorations of pop psychology, and pokes his nose behind the façade of therapeutic culture, exposing its distortions and simplifications. I highly recommend reading the book to anyone who does not want to skitter along the surface of popular beliefs!
—Konrad Szołajski, film director, screenwriter
Although the world of academic diplomacy values „balanced judgments” and „problem complexity”, Tomasz Witkowski puts forward an uncomfortable thesis – science needs unambiguity. Without it, we become pawns in a scientific game of appearances. The author removes the halo of infallibility from the heads of celebrity authorities and makes us aware of how often we accept nonsense, celebrate pseudoscience and preserve errors. This is a book for those who are not afraid of difficult questions and are not satisfied with comfortable answers.
—Jakub Jamrozek, Polish Radio journalist
A must-read for anyone who likes to be amazed, surprised, unsettled. For those who always think contrary to prevailing theories. It always pays off, although it is never easy.
Książka jest zbiorem esejów poświęconych krytycznemu myśleniu, kulturowym modom, mitom, pop-psychologii oraz inwazji kultury terapeutycznej. Od momentu ukazania się zebrała wiele pozytywnych recenzji:
Z charakterystycznym dla siebie zestawieniem fascynujących historii, powściągliwego humoru i przenikliwych spostrzeżeń, Witkowski bezlitośnie rozprawia się z szerokim wachlarzem wpływowych przekonań, fantazji i postprawd. Dogmatycy mogą nie polubić tej książki, ale każdy z żywą ciekawością i otwartym umysłem będzie czytał te eseje z uśmiechem i fascynacją. Współczesna cywilizacja czerpała korzyści z nauki i myśli wielu minionych wieków — a mimo to gubimy się wśród szerokiego asortymentu dezorientujących i wątpliwych twierdzeń. Ta książka to mile widziane wyzwanie dla wielu panoszących się nonsensów.
Profesor Roy Baumeister, Uniwersytet Stanu Floryda, autor Siły woli.
Gorąco polecam tę imponującą kolekcję esejów skupiających się na krytycznej analizie szerokiego zakresu współczesnych problemów, od męskości i uważności po psychoterapię i zwodnicze badania nauk społecznych. To doskonałe antidotum na mieszankę dezinformacji, intelektualnego bełkotu i źle ulokowanego „zdrowego rozsądku”, który tak często udaje mądrość w tych burzliwych czasach.
Prof. James Alcock, York University, Canada, autor Parapsychology – Science Or Magic?
Zawracanie statków głupców to fascynujący zbiór esejów poświęconych najtrudniejszym tematom społecznym – wartości życia, przyszłości pracy i postępu w nauce.
Profesor Brian A. Nosek, Uniwersytet Wirginii, współzałożyciel i dyrektor Center for Open Science
Zawracanie statków głupców Tomasza Witkowskiego, to zbiór prowokacyjnych, tętniących życiem esejów poruszających spectrum tematów: Czy spędzanie czasu na zajęciach pozalekcyjnych jest naprawdę przydatne dla dzieci? Czy lęk i depresja są coraz częstsze? Czy wskaźniki samobójstw rzeczywiście gwałtownie rosną? Jakiego rodzaju wsparcia powinniśmy udzielać osobom, które przeżyły traumę, czy byłoby im lepiej bez niego? Autor, wieloletni przyjaciel naukowego sceptycyzmu, kontynuuje swoją cenną tradycję obalania mitów. Zmusza czytelników do uświadomienia sobie, że to, co uważają za prawdę, może nią nie być i że być może nadszedł czas, aby przemyśleć wiele ze swych cennych przekonań.
Profesor Elizabeth F. Loftus, Uniwersytet Kalifornii, Irvine, autorka The Myth of Repressed Memory
Choć świat akademickiej dyplomacji ceni dziś „wyważone sądy” i „złożoność problemu”, Tomasz Witkowski stawia niewygodną tezę – nauka potrzebuje jednoznaczności. Bez niej, stajemy się pionkami w naukowej grze pozorów. Autor zdejmuje aureolę nieomylności z głów autorytetów – celebrytów i uświadamia nam, jak często akceptujemy nonsensy, celebrujemy pseudonaukę i konserwujemy błędy. Zawracanie statków głupców pozwala zobaczyć, w jakich sytuacjach naszego życia daje o sobie znać „efekt dostępności” i dowiedzieć się, czego nie da nam mindfulness. Uzmysławia również, że „ci, którzy badają błędy w funkcjonowaniu naszego umysłu i złudzenia, którym podlega, sami również im ulegają”, a bezkrytycznie nie znaczy lepiej. To książka dla tych, którzy nie boją się trudnych pytań i nie zadowalają się wygodnymi odpowiedziami.
Jakub Jamrozek, dziennikarz Polskiego Radia
Tomasz Witkowski po raz kolejny mierzy się z tematami tabu w psychologii. Wnosi do dyskusji autokonfrontacyjny sceptycyzm. „Psychole” przy stole tego nie chcą, choć bardzo potrzebują. Witkowski nie tylko zastanawia się nad skomplikowanymi naukowymi aspektami psychologii. Podnosi również wyzwania psychologiczne na poziom etyczny, polityczny i filozoficzny, przypominając nam wszystkim, że nauka to coś więcej niż tylko nauka.
Teddy Winroth, dyplomowany psycholog i psychoterapeuta, Szwecja
Zawracanie statków głupców to przystępna, elokwentna i prowokująca do myślenia analiza szerokiego zakresu współczesnych wyzwań społecznych, z którymi, jak się wydaje, zmagamy się od zawsze. Witkowski rzuca wiele światła na te kwestie, oferując spostrzeżenia równie oświecające, jak niepokojące. Ta ważna i bardzo przystępna książka jest fascynującą lekturą dla wszystkich, którzy są zaniepokojeni problemami powstającymi na styku kultury, nauki i racjonalnego myślenia.
Profesor Michael Heap, kliniczny psycholog sądowy pracujący w Sheffield, Wielka Brytania, autor Universal Awareness: A Theory of the Soul
Książka zmusza do myślenia o różnych problemach – od epigenetyki po alokację ograniczonych zasobów dla ratowania jednostek, a nie bezimiennych, licznych osób. Eseje, choć łatwe w lekturze, to jednak są literaturą naukową – z odniesieniami do źródeł we wszystkich rozdziałach. Gorąco polecam tę książkę!
Prof. Ewa Bartnik, Polska Akademia Nauk
Zawracanie statku głupców to przystępny zbiór prowokujących do myślenia esejów na temat aktualnych kontrowersji w psychologii, psychiatrii, biologii i filozofii.
Prof. Trevor Robbins, University of Cambridge, współautor The Neurobiology of Addiction
Witkowski od lat niestrudzenie tropi pozorne prawdy, którymi karmi nas współczesna kultura. W swojej najnowszej książce odkrywa meandry naszego myślenia, wkrada się do świątyni nauki, żeby zbadać, co kryje się za jej ołtarzami, sprawdza, co zamaskowano kolorowymi dekoracjami pop-psychologii i wściubia nos za fasadą kultury terapeutycznej obnażając jej przekłamania i uproszczenia. Gorąco polecam lekturę książki każdemu, kto nie chce ślizgać się po powierzchni obiegowych przekonań!
Konrad Szołajski, reżyser filmowy, scenarzysta
Nie można przegapić najnowszego zbioru esejów Tomasza Witkowskiego – „enfant terrible polskiej myśli psychologicznej”. Obowiązkowa pozycja dla wszystkich, którzy lubią czuć się zdumieni, zaskoczeni, wyprowadzeni z równowagi. Dla zawsze myślących na przekór i wbrew obowiązującym teoriom. To zawsze się opłaca, choć nigdy nie jest łatwe.
Krystyna Romanowska, dziennikarka.
Posłuchaj dyskusji o tematach poruszanych w książce
To tytuł artykułu mojego autorstwa, który ukazał się w Magazynie Na Weekend Dziennika Gazety Prawnej. Zapraszam do lektury!
Dlaczego wiarygodne, zaawansowane technologicznie metody wykrywania kłamstw przegrywają w polskich sądach ze zdyskredytowanymi badaniami?
Podczas konferencji prasowej w Sejmie 28 maja posłowie Koalicji Obywatelskiej Witold Zembaczyński i Konrad Frysztak ustawili przed mównicą wariograf Lafayette LX5000 i wezwali kandydata PiS na prezydenta Karola Nawrockiego do poddania się badaniu „wykrywaczem kłamstw”, argumentując, że to najszybszy i najbardziej obiektywny sposób na zweryfikowanie zarzutów. Karol Nawrocki odmówił propozycji poddania się badaniu wariografem. Jego sztab wydał krótkie oświadczenie, w którym argumentował, że próba wykorzystania “wykrywacza kłamstw” na konferencji prasowej była zabiegiem czysto medialnym i nie ma nic wspólnego z rzetelną weryfikacją faktów.
To wydarzenie wywołało wiele burzliwych dyskusji, ale również wznowiło trwającą od lat 20. XX wieku debatę nad rzetelnością wykrywaczy kłamstwa i ich ograniczeniami w praktyce sądowej, a przy okazji pokazało również niewielką znajomość współczesnych technologii wykrywania kłamstw wśród polityków, dziennikarzy i opinii publicznej.
Na Zachodzie minimalizm wydaje się być przemijającym trendem kulturowym, jeszcze jednym sposobem buntu przeciwko hiperkonsumpcji.
Doskonałość osiąga się nie wtedy, gdy nie ma już nic więcej do dodania, ale gdy nie ma już nic do odjęcia
Antoine de Saint-Exupéry
Owinięty przezroczystym celofanem, z etykietami ze zwykłego brązowego papieru i czerwonym napisem bez zbędnej grafiki – tak na rozkrzyczanym rynku, pełnym marek zabiegających o uwagę wygląda produkt Muji. Założona w 1980 roku firma Muji (pełna nazwa: Mujirushi Ryohin co można przetłumaczyć jako „towary bez marki”) reprezentuje antytezę konsumpcjonizmu. Początkowo działająca w Japonii, obecnie jest globalną japońską firmą detaliczną sprzedającą szeroką gamę artykułów gospodarstwa domowego, mebli, odzieży i produktów spożywczych. Muji dała się poznać za przyczyną swojej filozofii funkcjonalnego, wysokiej jakości wzornictwa o japońskiej minimalistycznej estetyce, oferowanego w rozsądnej cenie. Marka nieustannie skupia się na produktach pozbawiając je wszelkich zbędnych dodatków i ozdób. Muji ma obsesję na punkcie minimalizmu, co znajduje odzwierciedlenie we wszystkich elementach marki, które ucieleśniają przesłanie „mniej znaczy więcej”. Dzięki swojej filozofii sieć zdobyła rzesze zwolenników, otwierając setki sklepów w Azji, a następnie również w Europie i Ameryce Północnej. W szczytowym okresie, na przełomie XX i XXI wieku, generowała roczne przychody przekraczające miliard dolarów i stała się synonimem minimalistycznego stylu życia.
Jednak na rynkach zachodnich entuzjazm szybko osłabł. W 2023 roku europejski oddział odnotował stratę przekraczającą 17 mln euro, a liczba placówek skurczyła się z ponad 100 do około 68. Sprzedaż w regionie spadła o około 25%, co przełożyło się na zamknięcie kilkudziesięciu sklepów (o kłopotach marki pisaliśmy szerzej rok temu: Muji: słynna marka w tarapatach. To ona wypromowała modę na japoński minimalizm – rp.pl). Obecnie Muji kontynuuje działalność w Azji w dotychczasowej skali, podczas gdy na Zachodzie trwa proces restrukturyzacji sieci. Dlaczego? Czy dotychczasowa historia Muji to tylko kolejny przykład przemijającej mody? wynik fundamentalnych różnic kulturowych? A może czegoś więcej?
To tytuł reportażu w reżyserii Marka Lyszczyny opowiadający dramatyczne historie pacjentów. Ponieważ dość gruntownie poznałem obie historie, zostałem poproszony przez twórcę reportażu o komentarz. Obejrzyj reportaż klikając na obrazek poniżej.
Reportaż został wyemitowany w programie Magazynie Ekspresu Reporterów, 2 września 2025 r. o godz. 22:45 w TVP1.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
To tytuł mojego artykułu poświęconego sprawiedliwości naprawczej, który ukazał się w Magazynie Dziennika Gazety Prawnej 26-27 lipca, 2025 r. Zapraszam do lektury!
Dzisiaj ofiary przestępstwa, po oddaniu sprawy do sądu, mają niewielki wpływ zarówno na przebieg procesu, jak i na jego wynik. Podobnie sprawcy – choćby nie wiadomo jak bardzo żałowali swoich czynów / ShutterStock
W 1997 r. wdowa po Matthew Goniwe – jednym z przywódców ruchu antyapartheidowego, bestialsko zamordowanym w czerwcu 1985 r. – stanęła twarzą w twarz z Corneliusem Gertse, oficerem policji specjalizującym się w brutalnych metodach postępowania wobec opozycjonistów. Gertse przyznał się do porwania i zabójstwa Goniwe oraz opisał szczegóły tortur, którym osobiście poddał mężczyznę. Rodzina ofiary otrzymała dostęp do dokumentów policyjnych i mogła zadawać pytania o przebieg śledztwa oraz motywację sprawców.
Podczas konfrontacji Gertse zwrócił się do wdowy, mówiąc: „Proszę pani, proszę mi wybaczyć, choć wiem, że nie zasługuję”. Po czym przeprosił rodzinę Goniwe i okazał skruchę. Wobec ujawnienia faktów i szczerego przyznania się do winy oskarżonemu udzielono amnestii pod warunkiem, że nigdy więcej nie będzie pełnił funkcji policyjnych. Bliscy Goniwe podkreślili, że wyjaśnienia i przeprosiny sprawcy pomogły im uzyskać poczucie sprawiedliwości, którego zwykły proces karny by nie zapewnił – w szczególności odpowiedzi na pytania „dlaczego i w jaki sposób”. Proces ten, przeprowadzony w ramach programu sprawiedliwości naprawczej (restorative justice) Południowoafrykańskiej Komisji Prawdy i Pojednania, został uznany za modelowy przykład pojednania po okrucieństwach systemowej przemocy.
Dlaczego to zadziałało? Przez większą część rozwoju naszej cywilizacji, nazwanej przez socjologów kulturą honoru, właścicielami konfliktu były strony. Zniewagę zmywało się w bezpośredniej konfrontacji ze znieważającym, nierzadko go zabijając, zaś zagarnięte dobra odbierano siłą. Jeśli jednostka wystąpiła przeciwko społeczności, ta brała sprawy w swoje ręce, dokonując samosądu. Dopiero gdzieś na przełomie XIX i XX w. w pełni zrozumieliśmy, że godność jest czymś, czego człowiekowi odebrać niepodobna, a jej odzyskanie można powierzyć niezaangażowanej w konflikt trzeciej stronie. Ten wielki krok w rozwoju moralnym ludzkości znalazł odzwierciedlenie w konstytucjach wielu krajów i w prawie. Ale zmiana przyniosła ze sobą również negatywne skutki. Własność konfliktu została zawłaszczona przez instytucje wymierzania sprawiedliwości i ich reprezentantów. Dzisiaj ofiary przestępstwa, po oddaniu sprawy do sądu, mają niewielki wpływ zarówno na przebieg procesu, jak i na jego wynik. Podobnie sprawcy – choćby nie wiadomo jak bardzo żałowali swoich czynów i starali się zrekompensować wyrządzone nam krzywdy czy spowodowane straty, mogą liczyć wyłącznie na karę. Witamy w świecie sprawiedliwości retrybutywnej, w którym w zamian za wyznaczoną przez sąd karę i poczucie zemsty zawłaszczona została własność konfliktu, winnym odebrano możliwość zadośćuczynienia, a ofierze prawo do rekompensaty na jej warunkach w zamian za wyznaczoną przez sąd karę i poczucie zemsty.
To tytuł rozmowy, którą dla podcastu Puls Biznesu Out of the Box na tematy poruszane w mojej najnowszej książce Zawracanie statków głupców i inne eseje, przeprowadził ze mną red. Mirosław Konkel.
Dziś podważamy autorytet coachów, mentorów i konsultantów. Pytamy, dlaczego firmy kupują bzdury, a liderzy zrzucają odpowiedzialność na samozwańczych mistrzów życia, kariery i zarządzania Dr Tomasz Witkowski, psycholog i łowca pseudonauki, w rozmowie z Mirosławem Konkelem odpowiada na pytania:
• Guru samorozwoju: wizjonerzy czy naciągacze?
• Dlaczego biznes woli slajdy od psychologii?
• Po co liderom odpowiedzialność, jeśli jest coaching?
• Jak myśleć samodzielnie w świecie terapeutycznych mód?
To odcinek dla wszystkich, którzy zamiast żyć na autopilocie lub pod dyktando dziwacznych nauk, i wolą samodzielnie myśleć – nawet jeśli to trudniejsze.
Cały wywiad przeczytasz w papierowym lub elektronicznym wydaniu miesięcznika klikając TUTAJ.
W języku angielskim wywiad jest dostępny w:
Not only is there fake news, but there can also be fake science
Created with Sora
Disclaimer: Whenever the text refers to Forbidden Psychology, it denotes the original Polish series titled “Zakazana Psychologia”. The English-language books that address the same themes are “Psychology Gone Wrong: The Dark Sides of Science and Therapy” and “Psychology Led Astray: Cargo Cult in Science and Therapy”. However, these are not literal translations — the original Polish version consists of three volumes, while the English edition comprises two.
Flat Earthers, reptilians, chemtrails, and the allegedly still-living Elvis Presley are, for the majority of society (thankfully!), nothing more than laughable conspiracy theories. You don’t need a PhD to know that. But when we start talking about homeopathy, fortune-telling, neurolinguistic programming (NLP), Hellinger’s family constellations, bioenergy therapy, or astrology, it’s no longer as clear to everyone that these are nothing but pseudoscience. These more or less obviously nonsensical ideas share several common features: lack of repeatable research results (or lack of research at all), appeals to “secret knowledge,” “energy,” or “intuition,” resistance to criticism (every question is perceived as an attack), or conscious avoidance of scientific studies — “because the system doesn’t want you to know the truth.” Nevertheless, some of these theories and practices not only function successfully in society but have also entered the halls of academia, such as NLP, which is taught at the university level in Poland[1]. A clairvoyant can be summoned as a professional witness in a court case (yes, that’s an actual job!), and homeopathic substances are recommended by general practitioners and are available in pharmacies.
True science comes to the rescue of reason. It’s based on years of research verifying the truth of hypotheses, on the reputation of the institutions conducting the research, on the names of well-known scientists, and above all, it’s empirically confirmed. But is that always the case? In physics or chemistry, if a scientist makes a mistake in research, practical experience quickly reveals it, whether the error was intentional or not. However, in the broad domain of social sciences, including psychology, sociology, or economics, detecting errors, abuses, or fraud is neither fast nor obvious. What’s more, repeating the results and interpretations of such flawed studies can lead to very serious consequences. Imagine an ineffective therapy administered by a psychotherapist — at best, it simply doesn’t work, but at worst, it could lead to suicide.
It is precisely about pseudoscience and the sins of real science that we learn from the “Forbidden Psychology” series by Dr Tomasz Witkowski. The books in this series were published some time ago but have gained new life, and their content and message have the potential to reach a wider audience thanks to audiobook editions on Poland’s largest platforms.
However, the series isn’t just about psychology. It’s an attempt to expose and confront pseudoscience and the unreliability of scientists in various fields, though mainly within the social sciences. Readers who have so far admired the genius of Sigmund Freud or the brutal truth about human nature presented in Philip Zimbardo’s Stanford Prison Experiment may need to revise their views.
One particularly fascinating and shocking story is the brilliant hoax carried out by Dr Witkowski in the well-known Polish popular science magazine Charaktery[2]. Disguised as a non-existent French female scientist, he managed to publish an article about a therapy based on morphic resonance, which he had entirely made up. The very fact that this hoax succeeded, and the, let’s say, “casual” approach of Charaktery’s editorial board, is deeply concerning. Awareness that such a thing could happen in a magazine whose scientific board includes PhDs and professors raises serious questions about the reliability of scientists and forces us to ask: where should young researchers turn for trustworthy knowledge and role models?
All of the above prompted me to speak with Dr Witkowski. I hoped the conversation would restore my faith in science — a faith that had been somewhat shaken after reading Forbidden Psychology. Did it? Let’s find out.
Emilia Kosiorek: Our conversation is inspired by your series Forbidden Psychology, in which you describe how pseudoscience, as well as negligence and plain fraud, infiltrate science. Do you believe this problem concerns mainly psychology, or should we assume that people are people and fraudsters can appear in every field — medicine, physics? Are the social sciences more vulnerable to such behaviour?
Tomasz Witkowski: The degrees of scientific dishonesty certainly vary between disciplines, but in my view, it exists everywhere. Social sciences are indeed somewhat more susceptible because, broadly speaking, science can be divided into so-called “hot” and “cold” disciplines. The hot sciences have direct and immediate applications, such as market value or technological impact — fields like genetics, theoretical physics, etc. When results are published in those areas, they are quickly replicated and verified because a specific result directly leads to progress. In contrast, in disciplines like psychology, sociology, or even economics, verification doesn’t happen as rapidly, which is why various types of fraud can remain unnoticed for a long time.
EK: So, in the 21st century, is it still worth becoming a scientist, especially a scientist in the social sciences? Many young people choose to study psychology, social and behavioural sciences, and economics. Are they making the right choice?
TW: Absolutely. Science is one of the most fascinating endeavours a person can engage in. Perhaps art is just as intriguing. As for social sciences, last year Geoffrey Hinton, a cognitive psychologist, was awarded the Nobel Prize in Physics for his work on neural networks that led to the development of artificial intelligence. AI would never have emerged without input from psychologists, who have provided insight into how our minds and nervous systems function and how we process information. One could say that the social sciences have contributed significantly to what we’re experiencing today. The opportunities for work and discovery are tremendous, and I wholeheartedly believe it’s worth studying social sciences. Of course, one should engage in rigorous, mainstream science — and in psychology, preferably not the kind devoted to inventing next therapeutic modalities.
EK: Recently, the topic of mental health, particularly among young people, has become more visible in the media. We observe that more and more Poles report mental health issues, and more are also seeking help from psychologists and psychiatrists. How might the problems you discuss regarding professionalism in these professions, and the presence of pseudoscience within them, affect people’s actual health and lives?
TW: Undoubtedly, they can have a huge impact. If we’re dealing with therapies that are ineffective, unscientific, and unreliable — ones that produce weak or no results or even harmful effects — then we’re looking at a direct threat to health. Diagnostic practices also play a crucial role. Take this observation: when I was studying psychology, the most popular diagnostic category was neurosis. Today, nobody talks about neuroses anymore. Now it’s all about depression and ADHD. So, we must also acknowledge the trends and fashions that dominate diagnostic practices — they come and go.
EK: How do you assess the reception and impact of your work against pseudoscience in the academic world? Has anything changed over the years? Can we still find NLP courses and other pseudoscientific content in university curricula?
TW: Unfortunately, yes. Has anything changed…? When I started exposing pseudoscience in psychology, there was only one other person in Poland doing something similar, a guy who ran the blog “Fashionable Nonsense.” Now, there are many bloggers, YouTubers, and journalists popularising science and debunking pseudoscience. But as far as influence on academia goes… I wouldn’t overstate it. My influence has been minimal. That’s because academia operates by its own rules. It’s a world where your value is measured by how many publication points you earn, and hence the obsession with scoring those points. If you don’t interfere with that process — and I haven’t in any significant way — people like me are largely ignored, and the system continues, unfortunately.
EK: That’s not very encouraging; it does feel a bit like fighting windmills. But perhaps it’s still worth doing, for the sake of science or simply for intellectual integrity. How do we protect ourselves from pseudoscience? How do we respond when someone says they took an NLP course and it worked, or that they’ve always treated themselves with homeopathy? The argument about a lack of scientific evidence doesn’t seem to convince such people.
TW: Reaching such individuals is extremely difficult. But I can offer some advice to people who want to protect themselves from pseudoscience. First and foremost, we need to be aware that whenever we search for information — about therapies, treatments, or anything else — the algorithms that track our activity trap us in information bubbles. We must consciously look for information outside these bubbles, especially beyond social media, where the bubble is tightly sealed. If you’re a fan of homeopathy, your friends likely are too, and they share similar information. That’s a closed system. Secondly, if you’re reading a book about therapy, treatment, mental health, or science in general, the first thing to check is whether it has a bibliography, and how extensive it is. If a book lacks references, put it back on the shelf. That means everything in it came straight out of the author’s head and likely has no scientific basis.
EK: Speaking of scientific books — your books have recently become available as audiobooks, a format I personally love and through which I discovered your work. Meanwhile, on the same platform (BookBeat), Joseph Murphy’s The Power of Your Subconscious Mind is categorised under Non-Fiction and Health. Isn’t this kind of classification also a form of legitimising pseudoscience?
TW: Absolutely, it is. Back in the 1960s in the United States, if a publisher released a pseudoscientific book, scholars from respected universities would write protest letters asking for its withdrawal, or boycott the publisher altogether and refuse to publish their scientific work there. That tradition has long since disappeared. Sadly, even PWN (Polish Scientific Publishers) published a book on NLP. GWP (Gdańsk Psychological Publishing), which is known for its psychology titles, has released many works on Hellinger and NLP. These days, even the brand of a major scientific publisher like PWN is no longer a guarantee of quality, so that filter is gone too.
EK: But is every form of pseudoscience harmful? Shouldn’t people be free to believe in whatever they like?
TW: Yes, every pseudoscience is harmful. Let me share an example. In 2010, together with Professor Łukasz Turski, we sent a “Letter in Defence of Reason” to the Minister of Labour and Social Policy. It was a protest against adding professions like bioenergy therapist, astrologer, clairvoyant, and fortune-teller to the official national list of occupations. The letter was signed by nearly 5,000 people, most of them scientists. Why does this matter? One could argue that if someone wants to believe in astrology, it’s harmless — they’re just wasting time and money. But once such a job is officially recognised, its practitioners can be called as witnesses or expert consultants in court. We’ve already had a murder trial in Poland where a bioenergy therapist and a clairvoyant testified. A guilty verdict was issued based on their statements. Thankfully, the appellate court overturned the verdict and acquitted the man. But the original ruling was made without a body being found — one of the key pieces of evidence was that the energy therapist’s pendulum pointed to the suspect. This example shows just how far pseudoscience can go. What may seem trivial can end up determining people’s fates in court. Beyond that, pseudoscience is a violation of reason. If we continue to allow so many absurdities to circulate, people will lose, or have already lost, the ability to distinguish truth from falsehood.
EK: I must say that example is shocking. And describing pseudoscience as a violation of reason is quite apt. I once watched the film Behind the Curve about flat-earthers. Listening to their arguments felt exactly like my reason was being assaulted. It’s the same with anti-vaccine movements or advocates of pseudoscience and strange theories. Trying to reason with them leads only to responses like, “It’s a conspiracy — they want you to think that,” or “Just because we have no evidence doesn’t mean we’re wrong,” or “Your studies are part of a government-corporate plot.” And then comes the aggression, the assault. But let’s return to actual science. I’m currently conducting a sociology research project. In preparing it, I went through hundreds of academic studies and volumes of literature. I tried to rely on reputable sources — universities, research centres, expert opinions. Yet after reading Forbidden Psychology, I can’t be sure my sources are trustworthy if giants like Freud or Zimbardo have serious scientific sins. So, how do we find reliable sources? Where should young scientists look for authority?
TW: I wouldn’t turn away from scientific literature. The average reader or even average researcher doesn’t have the tools to determine whether fraud occurred in a given paper. Scientific publications undergo anonymous peer review — those reviews are usually written by field experts, and that’s still something to trust. Of course, we’ll never have 100% certainty that someone didn’t fabricate something. The case of Diederik Stapel, a Dutch psychologist, showed how someone could fabricate research data for years. He never conducted the studies, just made them up. A total of 58 of his papers were retracted. Currently, we’re facing the “paper mills” scandal in academia — groups of people professionally selling fake scientific articles that get published under scholars’ names, even though the scholars didn’t write them. These things happen all the time. And we don’t have many tools to catch them. Some of the most reliable tools are meta-analyses and systematic reviews, methods that compile large sets of research results on a specific topic and generalise the knowledge. For example, one meta-analysis on suicide and self-harm prevention effectiveness included 1,125 studies. Even if a few of those were fraudulent, they would get drowned in the mass of honest work, and the reliable data would still show the actual outcome. So, whenever you’re researching a topic, your first stop should be meta-analyses and systematic reviews. They are top-tier in the hierarchy of scientific evidence. Nothing above them is more reliable.
EK: Yes, in my own work, I used a meta-analysis for my literature review, and it proved a very valuable source of knowledge. But the key is having a large enough body of studies. Now I’m preparing for another research project. While looking for methodology guidelines, I came across advice from an educational organisation that said: “Choose a novel topic, conduct a study that no one has done before. After all, you want to contribute something new to science.” That immediately reminded me of the replication crisis you describe in Forbidden Psychology. Why are replication studies so rare? Is it just about funding — grants being seen as wasted if you repeat someone else’s work, or is there something more? After all, meta-analyses rely on replications.
TW: There are several reasons why replication studies are uncommon. First, scientists are reluctant to replicate someone else’s work because it might appear they don’t trust their colleague — they’re “checking up” on them, and many researchers avoid it to not seem suspicious or untrusting. Second, scientific journals often don’t want to publish replication studies. Some even explicitly state in their submission guidelines that they only accept original research. That policy limits the possibilities. Third, replications don’t bring much prestige. It’s hard to boast about replicating someone’s findings. But original research — now that’s something to be proud of. Replication is tedious, ant-like work aimed at verifying the knowledge we already have, and few people are eager to take that on.
EK: Indeed. Some studies and experimental results, like Philip Zimbardo’s Stanford Prison Experiment (SPE), are so entrenched in scientific culture that challenges to their validity often fail to “outshine” the fame of the original. In Forbidden Psychology, you discuss Thibault Le Texier’s critique of SPE in his article Debunking the Stanford Prison Experiment and his book Histoire d’un mensonge, which reveal the unethical and manipulated aspects of the study. Despite these revelations, the academic community’s response was limited, raising concerns about self-regulation in science. I encourage everyone interested in more context to read your blog entry “Lucifer Invented by Zimbardo” — an engaging read not only for psychology or sociology buffs.
I know you’re a fan of new technologies and artificial intelligence. Let’s imagine you carried out a hoax today in 2025, similar to the one you did in Charaktery. What do you think would happen? Would it still work?
TW: I believe it would succeed without issue. Recently, I even came across a description of a “therapy” based on morphic resonance that was nearly identical to what I made up for Charaktery. But it wasn’t a hoax! It was a “real therapy” being promoted! And it had been published. So yes, these things would still work. There have been several other hoaxes by Polish scientists since mine, also published in scientific journals. Turns out it’s not hard at all to publish nonsense.
EK: And what about artificial intelligence? How can it help identify scientific fraud?
TW: Right now, my problem is that AI deceives me. When I recently used it to search for academic literature, it made up articles from scratch, attributing them to real scholars, giving full citations, including fake journal names! So, currently, the issue is AI’s hallucinations, which are actually getting worse in newer models. However, regarding technology in general, it can help. If a study was genuinely conducted, the data should exhibit a partly random character. There shouldn’t be suspicious patterns caused by human interference which algorithms can detect. If someone faked a study and manually created the data, algorithms might spot inconsistencies showing the human touch. But this depends on having access to the raw data — the original numbers and measurements, which are usually not included in journal articles. Only the final calculations are shared. Scientists are very reluctant to share raw data.
EK: That reluctance is puzzling. In Forbidden Psychology, you describe how difficult it is to obtain raw data — scientists claim the data aren’t archived, or not available digitally, or simply ignore requests. I find that highly suspicious… One last question: the Polish Sceptics Club. It’s a fascinating initiative, and you’re its founder. Do you think young researchers like us could get involved?
TW: Absolutely! I’d be delighted if young people joined the Polish Sceptics Club. We run a wide range of activities. This year, to encourage youth participation, we launched a contest: write an essay or story under the theme “My Encounter with Charles Darwin.” It’s an ongoing competition. Every February, we organise Darwin Days in Wrocław with the Polish Rationalist Association and the Institute of Biology at the University of Wrocław. It’s a weekend of lectures for the general public promoting evolution and Darwinism. That’s also when the essay contest results are announced. But there are many opportunities for youth engagement. Anyone interested should get in touch, we’d be very happy to welcome new members.
EK: The Forbidden Psychology series also has English-language counterparts in two books. I saw some of your books have even been published in Korean. Your latest book was published first in English, then Korean, and later in Polish. Its English title is Fads, Fakes and Frauds: Exploding Myths in Culture, Science and Psychology. Could you tell us more about this book? Who is it for, and what’s its message?
TW: The book is a collection of essays that can be read in any order. It’s about science, culture, psychology, and psychotherapy — especially about myths that pervade both culture and science. For example, the myth that there are “good” and “bad” emotions, or the myth that loneliness kills. Some essays deal with the so-called “culture of victimhood,” which now dominates social life. If you’re the kind of person who wants to challenge their deeply held beliefs, who isn’t afraid of mental confrontation and wants to clear their mind, then this book is for you. And I can say this: my next collection of essays is nearly complete. Its Polish title will be Turning Back the Ship of Fools and Other Essays. The English version will have a slightly different set of essays and be titled A Recipe for a 21st Century Children’s Crusade: Essays on Culture, Science, and Psychology. I think it should be released around June or July this year.
EK: Thank you very much for this conversation. We could summarise it like this: despite living in an era of unprecedented technological and scientific advancement, conspiracy theories and pseudoscience persist, and even in the scientific world, some try to take shortcuts for their gain. That’s why it’s more important than ever to think critically and sceptically, and — despite everything — not to lose faith in science. Don’t shy away from confrontation and never let anyone trample your common sense.
Emilia Kosiorek
Akademeia High School, Warsaw — Year 12 student; studying Psychology, Sociology, and Mathematics A-Levels; big fan of reason and science.
[1] While certain NLP courses offered by private training centres might arguably be classified as a kind of “hobby club,” offering this pseudoscience within higher education institutions reinforces the belief in the validity of a theory unsupported by evidence. NLP can be found at the Higher School of Health Sciences in Bydgoszcz, the European College of Social and Technical Sciences in Radom, and the University of Information Technology and Management in Rzeszów.
[2] Charaktery is a Polish popular science magazine dedicated to psychology, published since 1997. From the outset, the magazine aimed to make psychological knowledge accessible to a broad audience — including both amateur enthusiasts and professionals such as psychologists, therapists, and educators. It covers topics such as emotions, interpersonal relationships, motivation, child-rearing, mental disorders, and personal development. The magazine also frequently features psychological essays, interviews with experts, and articles at the intersection of neuroscience, sociology, and at times, spirituality and philosophy. For many years, Charaktery was published by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne (GWP), before being taken over by the company Charaktery Sp. z o.o. Initially a traditional monthly print magazine available in newsstands and bookstores, it now operates primarily in digital format.
Szarlatani nie narodzili się w XXI wieku. W powieści „Tryptyk haniebny” cofam się do czternastowiecznej Europy Środkowej, do pracowni alchemika, który obiecuje kamień filozoficzny, i pytam, czy to poszukiwanie doskonałości, czy genialne oszustwo.
To tytuł rozmowy przeprowadzonej ze mną przez red. Cezarego Łasiczkę dla radia TOK FM 17.07.2025 o godz. 9:00. Aby posłuchać podcastu kliknij ikonkę poniżej:
Rozmawialiśmy o projekcie ustawy o zawodzie psychoterapeuty i samorządzie zawodowym, przygotowanym przez Ministerstwo Zdrowia. Uważam, że z perspektywy pacjentów projekt niewiele zmienia: utrwala sytuację, w której psychoterapię może prowadzić osoba po niemal dowolnych studiach magisterskich – także po teologii czy pedagogice. Zmienia natomiast sporo dla stowarzyszeń terapeutycznych, które prowadzą komercyjne, kilkuletnie szkolenia, niekiedy w ramach pseudonaukowych koncepcji.
Psychoterapeutą powinien być psycholog kliniczny, który dodatkowo zdobył umiejętność prowadzenia terapii. Trudno mi sobie wyobrazić terapeutę, który nie zna fizjologii układu nerwowego ani dynamiki emocji. Mówiłem też o pacjentach, którzy czują się skrzywdzeni: dziś mogą liczyć głównie na sądy koleżeńskie stowarzyszeń, a na sali sądowej słyszałem, że kodeksy etyczne do niczego terapeutów nie zobowiązują. Najprostszym rozwiązaniem byłoby objęcie pacjentów psychoterapii opieką rzecznika praw pacjenta.
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
To tytuł mojego najnowszego artykułu, który ukazała się właśnie w portalu HolisticNews. Zapraszam do lektury!
Fot. Chat GPT/W.Wybranowski
Już w 1987 roku, w swoim raporcie o stanie kościoła przyszły papież, kardynał Joseph Ratzinger wyrażał swoje zaniepokojenie faktem, że psychologia stanowi zagrożenie dla religii. Obwiniał ją nawet o pustoszenie zakonów i wypieranie teologii. Podobnego zdania był George Carey, arcybiskup Canterbury, który w wypowiedzi dla „Guardiana” w 2000 r. stwierdził, że psychoterapia powoli zastępuje religię, a Chrystusa Zbawiciela zastępuje Chrystus Doradca (ang. Christ the Counsellor). Czy mieli rację?
Tak psychologia podbiła świat
Psychologia jest dzisiaj jednym z najbardziej popularnych kierunków studiów na całym świecie. Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne (ang. APA – American Psychological Association) ogłosiło, że jeszcze nigdy w historii nie cieszyła się takim powodzeniem. Szacuje się, że w samych tylko Stanach Zjednoczonych pomiędzy 1,2 a 1,6 milionów studentów rocznie wybiera kurs wprowadzenia do psychologii. Rocznie 120 tys. amerykańskich studentów otrzymuje tytuł licencjata z psychologii. U.S. Bureau of Labor Statistics szacuje, że ogólne zatrudnienie psychologów wzrośnie o 7 proc. w latach 2023–2033, znacznie szybciej niż średni wzrost dla wszystkich innych zawodów (3 proc.). Przewiduje się, że w tym okresie co roku będzie otwieranych średnio około 13 tys. miejsc pracy dla psychologów.
W Polsce w 2019 roku psychologię studiowało 34 178 osób, a w 2022 roku już 56 370, co oznacza wzrost o około 65 proc. Wcześniej, w 2018 roku dostępnych było 144 programów studiów psychologicznych, a z kolei w 2023 roku liczba ta wzrosła do 254. W 2022 roku psychologia wyprzedziła prawo, jako najbardziej oblegany kierunek w Polsce.
Fala zainteresowania psychologią
Rozkwit zainteresowania psychologią jest bezprecedensowy. Większość magazynów ilustrowanych posiada stałe rubryki wypełnione radami psychologów formułowanymi dla ich czytelników. Mnóstwo ludzi ma w swoich planach systematyczne spotkania ze swoimi psychologami lub psychoterapeutami i spędza kilka godzin tygodniowo w ich gabinetach. Z ekranów telewizyjnych przemawiają do nas psychologowie, którzy jako eksperci wyjaśniają nam, dlaczego ktoś zabił, zgwałcił, zdefraudował pieniądze lub popełnił samobójstwo.
Psychologowie pojawiają się zawsze w sytuacjach poważniejszych wydarzeń społecznych, aby przedstawić nam interpretację tego, czego byliśmy świadkami. W większości księgarń znajdziemy osobne półki, lub nawet całe regały, wypełnione książkami oferującymi rady i wsparcie psychologiczne. Celebryci publicznie opowiadają o swoich problemach psychologicznych i terapiach, w których biorą udział.
Podczas spotkań towarzyskich ludzie wymieniają się opiniami na temat swoich psychoterapeutów. Bardzo często psychologowie pojawiają się w miejscu wypadków lub katastrof. Pracują w szkołach, szpitalach, hospicjach, opiece społecznej i w działach zarządzania personelem większości korporacji. Odnajdziemy ich w policji i armii, w kościołach i więzieniach. Bez wątpienia psychologia jest wszechobecna.
Jednak sama popularność psychologii nie świadczy o nabieraniu przez tę dziedzinę wiedzy religijnego charakteru. Aby odpowiedzieć na pytanie, czy tak faktycznie jest, należałoby zastanowić się, czy psychologia i psychoterapia zaspokajają te same potrzeby co religia i czy przejmują jej funkcje.
Terapia bywa droga. Specjalistów brakuje. Nie każdy ma dostęp do psychoterapeuty, ale każdy może nauczyć się, jak dbać o zdrowie psychiczne – swoje i bliskich. Dr Tomasz Witkowski wyjaśnia, dlaczego książka stworzona z myślą o krajach rozwijających się dziś może pomóc także w Polsce. W czym tkwi jej największa wartość?
Jak dbać o zdrowie psychiczne. Jedyny taki podręcznik
Przemysław Kołodziej: Na rynku jest bardzo dużo książek psychologicznych, zarówno naukowych, jak i popularnonaukowych. Podręczników, poradników, pozycji coachingowych. Wiele z nich obiecuje, że dowiemy się, jak dbać o zdrowie psychiczne. Dlaczego potrzebujemy jeszcze jednej i dlaczego akurat Tam, gdzie nie ma psychiatry?
Dr Tomasz Witkowski*: Jest to książka absolutnie wyjątkowa. Stanowi pokłosie wieloletnich doświadczeń Vikrama Patela z pracy z bardzo prostymi ludźmi – takimi, którzy czasami po prostu potrafili pisać i czytać – w krajach rozwijających się, w Afryce i Azji. W miejscach, gdzie nie ma psychiatrów i dostępu do profesjonalnej pomocy w zakresie problemów psychicznych. Podręcznik został dostosowany do osób, które nie mają szerszej wiedzy, jeśli chodzi o funkcjonowanie psychiki, psychiatrię, psychologię itd.
Jest to chyba najczęściej używany poradnik tego typu na świecie, a do tego darmowy. Przetłumaczono go już na ponad 15 języków. Czymś podobnym jest dużo starsza pozycja Where There Is No Doctor. Tamta praca skupiała się na wiedzy medycznej, ale przyświecał jej podobny cel. Przygotowano ją z myślą o wykorzystaniu na tych obszarach naszego globu, gdzie nie ma dostępu do lekarzy i profesjonalnej opieki medycznej. Istnieją więc dwa podręczniki do pomagania sobie i innym. Jeden z zakresu pierwszej pomocy medycznej i drugi z zakresu pomocy psychiatrycznej.
Dla pracowników służby zdrowia, dla rodziny, dla każdego
Do kogo w Polsce kierowana jest ta książka? Kto może korzystać z narzędzi, które są w niej proponowane?
Książka pierwotnie była adresowana do pracowników podstawowej służby zdrowia, pielęgniarzy, pielęgniarek czy innego personelu medycznego. I nadal świetnie sprawdzi się w tej roli. Jednocześnie jest to tom, który każdy powinien mieć w swoich zbiorach i sięgać po niego wtedy, gdy coś niepokojącego dzieje się z jego bliskim czy nim samym. Otrzymujemy całościowe kompendium, napisane bardzo przystępnym językiem. Przedstawia metody do wykorzystania i dostosowania do każdych warunków w domu chorego.
Może z niego korzystać w zasadzie każdy dorosły, który potrafi czytać i ma podstawowe lub średnie wykształcenie. Tam, gdzie nie ma psychiatry ułatwia zrozumienie zaburzeń psychicznych osób nam bliskich. Wskazuje konkretnie, w jaki sposób można im pomóc. Ale książka ta ma też charakter profilaktyczny. Nie tylko poszerza naszą świadomość związaną z zaburzeniami i sytuacjami, w których mogą one wystąpić. Daje nam także narzędzia do większej dbałości o własne zdrowie psychiczne.
Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Dziesięć lat temu dwóch psychoterapeutów reprezentujących instytucje dumne ze swoich wartości etycznych i duchowych – Instytut Analizy Grupowej Rasztów i Stowarzyszenie Psychologów Chrześcijańskich, rozpoczęło policyjną, prokuratorską i sądową wojnę z pacjentką. Po latach sądowego maratonu, mimo poważnych błędów etycznych popełnionych przez tych terapeutów, a potwierdzonych przez ich własne środowiska, pacjentka otrzymała wyrok skazujący na 1 rok pozbawienia wolności w zawieszeniu, prace społeczne, zakaz zbliżania i kontaktowania się z terapeutami oraz kilkadziesiąt tysięcy kosztów i nadzór kuratora.
5 czerwca 2025 roku byłem na sali sądowej Sądu Rejonowego dla Warszawy Pragi – Południe w Warszawie, na której Sąd odczytał wyrok i wygłosił publicznie motywy rozstrzygnięcia. W prezentowanym tekście przyglądam się nie tylko absurdalnej logice wyroku, ale okolicznościom, które sprawiają, że psychoterapia – narzędzie pomocy drugiemu, cierpiącemu człowiekowi przeobraża się w narzędzie zemsty.
Psychoterapia jako produkt luksusowy i beztroski
Ponad 30 tysięcy złotych – tyle kosztowało pacjentkę doświadczenie, które niektórzy nazwaliby terapiami, inni – pogłębieniem traum. Dzisiaj, zważywszy na inflację byłoby to dużo, może nawet kilkakrotnie więcej. Usługi oferowane przez dwóch „specjalistów” – Jacka O. i Pawła D., okazały się – delikatnie mówiąc – kontrowersyjne. Na tyle, że oba środowiska zdyskwalifikowały terapeutów w swoich decyzjach etycznych, a jeden z nich został zawieszony na dwa lata w swoim stowarzyszeniu. Nie przeszkodziło im to jednak wystąpić w nowej roli: pokrzywdzonych, a potem oskarżycieli posiłkowych. Terapii nie potrafili poprowadzić, ale w poprowadzeniu procesu karnego (i to niejednego, gdyż zarzuty były mnożone i rozbijane na kolejne procesy) wykazali znacznie większą determinację.
Z gabinetu na salę sądową – nadużycie władzy przebrane w szaty terapeuty
To, co w relacji terapeutycznej było nadużyciem etyki w wykonaniu terapeutów- na sali sądowej zamieniono w „dowody przestępstwa” obciążające pacjentkę. Psychoterapeuci, którzy w trakcie terapii posiedli wiedzę o największych słabościach pacjentki, o tym, co może ją zranić, o jej reakcjach emocjonalnych nie zawahali się, aby wykorzystać tego jako amunicji przeciwko niej. Wyrok nie pozostawia złudzeń: Sąd nie analizował afektu, dekompensacji, dysregulacji emocjonalnej typowej dla zaburzeń osobowości. Zamiast tego – uczucia i objawy zaburzenia zamieniono na intencje przestępcze. Trochę tak, jakby pacjenta z napadem paniki oskarżyć o próbę wzbudzenia zamieszania publicznego.
Wyrok za skargi — czyli rzecz o przestępstwie polegającym na korzystaniu z prawa obywatela
W treści wyroku najbardziej uderzyło mnie potraktowanie faktu składania przez pacjentkę skarg na terapeutów jako dowodu obciążającego, wskazującego na to, że nękała swoich terapeutów.
– Zaraz, zaraz! Jak to? Pacjentka składa skargi na nieetyczne zachowania terapeutów, instytucje, które te skargi rozpatrują uznają je za zasadne i to jest nękanie? – przeleciało mi przez głowę.
– Owszem, tak. A przynajmniej zdaniem Sądu Rejonowego Warszawa Praga – Południe w Warszawie – odpowiedziałem sobie.
Myślę, że warto w tym miejscu przestrzec wszystkich pacjentów: Jeśli Wasz terapeuta w trakcie terapii będzie łamał obowiązujące go zasady etyczne, pod żadnym pozorem nie korzystajcie z przysługującego Wam prawa do złożenia skargi, bo może to zostać użyte przeciwko Wam, jako dowód przestępstwa!
Prawda, że cudownie absurdalne?
To już nie tylko problem etyki terapeutycznej. To uderzenie w fundamenty społeczeństwa obywatelskiego, bo warto nadmienić, ze pacjentka nie składała dziesiątek skarg do wszelkich możliwych instytucji, nie pisała donosów i nie biegała od biura do biura oskarżając terapeutów, co mogłoby zostać od biedy uznane za nękanie. Złożyła dwie skargi do dwóch instytucji, obie zostały rozpatrzone pozytywnie dla pacjentki i negatywnie dla terapeutów. Ale to dla Sądu nie miało znaczenia. Znaczenie miało to, że terapeuci skonfrontowani z własnymi brakami udali się do sądu karnego, by przywrócić sobie poczucie władzy.
Nasuwa się pytanie: czy Sądowi pomyliły się reżimy ustrojowe? Czy zapomniał, że nie żyjemy już w systemie, w którym za donos na władzę trafia się do obozu reedukacyjnego? Bo jeśli składanie skarg na terapeutę, który złamał etykę, nagrywał pacjentkę, przesyłał jej później prywatne propozycje kontaktu ma być aktem prześladowania— to chyba czas zaktualizować wszystkie kodeksy i konstytucje. Na nowo. W duchu represyjnym, terapeutycznym i absurdalnym.
Krytyka – nowe przestępstwo?
W publicznych i ustnych motywach rozstrzygnięcia wyroku Sąd również użył sformułowania: „publikowanie w internecie negatywnych informacji dotyczących jego aktywności zawodowej” jako elementu domniemanego przestępstwa nękania. W państwie prawa takie zdanie powinno budzić niepokój nie tylko u prawników, ale i u każdego obywatela. Bo oto mamy do czynienia z nową kategorią winy: krytyka specjalisty. Tymczasem warto przypomnieć – bo Sąd najwyraźniej zapomniał – że ta kwestia była już oceniana w procesie o zniesławienie, z oskarżenia prywatnego jednego z tych samych terapeutów przed Sądem dla m.st. Warszawy. I to przez wszystkie instancje: Sąd Rejonowy, Sąd Okręgowy i… Sąd Najwyższy! W każdej z tych instancji Sądy uznały, że pacjentka miała prawo do wyrażania opinii, do oceny usług terapeutycznych, do opisu faktów, których sama doświadczyła.
Czy mamy więc rozumieć, że to, co nie było zniesławieniem według trzech instancji sądowych, w tym Sądu Najwyższego – staje się „groźbą” lub „nękaniem” według czwartego? Czy krytyczna recenzja usługi terapeutycznej w sieci to nowa forma przestępstwa w Polsce? Jeśli tak, to warto zawczasu usunąć z Internetu wszystkie negatywne opinie o lekarzach, nauczycielach, a może i sędziach – bo kto wie, kto uzna się za „nękanego”.
Gdy Sąd ignoruje Komisje Etyki i… prof. Zbigniewa Lwa-Starowicza
Wobec sytuacji opisanej kilka zdań wyżej, nie powinno więc dziwić, że podczas ogłaszania wyroku Sąd z przekonaniem stwierdził, że to pacjentka „uznała terapie za nieprofesjonalne”. Nie zauważył przy tym, że tę samą opinię wydały dwa niezależne gremia: Komisja Etyczno – Mediacyjna Stowarzyszenia Psychologów Chrześcijańskich, Komisja Etyki Instytutu Analizy Grupowej Rasztów oraz biegły sądowy – prof. Zbigniew Lew-Starowicz (tych wystawionych przeze mnie nawet nie będę wspominał) . Ale cóż… W oczach Sądu, nie liczy się jednak to, co stwierdzili eksperci, lecz co „uznała” oskarżona. Tak, jakby przyznane błędy i brak etyki w prowadzeniu psychoterapii pacjentki były przejawem subiektywnej fanaberii oskarżonej, a nie efektem systemowego, etycznego rozpoznania.
Groźby SMS-owe — czyli o treści wiadomości, których Sąd nie analizował psychologicznie
W literalnej treści wyroku warto przyjrzeć się zarzutowi mówiącemu, że pacjentka bezpośrednio jak i SMS-owo groziła popełnieniem występku czy też – „rozgłoszenia w przestrzeni publicznej wiadomości uwłaczających jego czci” oraz „naruszaniem miru domowego poprzez nachodzenie jego gabinetu podczas pracy z innymi pacjentami”, a nawet – w wersji dramatycznej – „naruszaniem nietykalności cielesnej jego pacjentów” czym miała go [terapeutę – jednego i drugiego – przyp. mój] zmuszać do odbierania połączeń telefonicznych i odpowiadania na wiadomości SMS od pacjentki oraz do kontynuowania terapii.
Brzmi poważnie. Ale czy Sąd w ogóle zadał sobie trud, by przyjrzeć się tym wiadomościom? Nie dosłownie – lecz psychologicznie? Czy poprosił biegłego, by ocenił język, kontekst, afektywne tło? Czy ktokolwiek zapytał, czy zwroty takie jak – to tylko przykład charakterystyczny dla stylu komunikacji borderline – „przyjdę i zobaczysz” albo „wyrzucę wszystkich, bo tylko ty masz ze mną być” są literalnymi groźbami – czy raczej dramatycznym, impulsywnym wołaniem o uwagę, typowym dla zaburzenia osobowości typu borderline? Otóż nie. Nie zapytał. Nie zbadał. Nie próbował nawet.
Zignorowano fakt, że osoby z zaburzeniem borderline nie grożą – one dramatyzują. Nie planują – one reagują. Ich wypowiedzi są często ekstatyczne, przesadne, chaotyczne, pozbawione filtra – ale nie są wyrachowane. To nie jest mafijne ultimatum, to afektywne eksplozje cierpienia. A jednak Sąd, z całym swoim majestatem, przyjął te SMS-y tak, jakby pisał je wyrachowany stalker, a nie osoba dekompensująca się w reakcji na niezrozumienie, porzucenie i chaos emocjonalny wywołany przez źle prowadzoną terapię.
I teraz – najciekawsze. Wątki tzw. „groźby naruszenia czci” były przecież już oceniane. I to nie raz. W odrębnym procesie karnym z prywatnego aktu oskarżenia o zniesławienie – wytoczonym tej samej pacjentce przez jednego z tych samych terapeutów – Sądy wszystkich instancji (łącznie z Sądem Najwyższym) stwierdziły jedno: nie dopatrzono się żadnych wypowiedzi, które mogłyby naruszać cześć czy godność oskarżyciela. Uniewinnienie zapadło w pełnym składzie.
Czyli: Sądy trzy razy już uznały, że nie było zniesławienia. Ale w tym drugim procesie – dla potrzeb innego wyroku – nagle te same wypowiedzi magicznie zyskały status „groźby popełnienia przestępstwa” i „nękania”. Jeśli to nie jest sądowa schizofrenia, to jak to nazwać?
Co więcej, Sąd przyjął, że pacjentka tego typu „groźbami” zmuszała terapeutów do… odbierania od niej telefonów, odpisywania na SMS-y oraz kontynuowania terapii. Gdyby nie chodziło o realne skutki tej decyzji, można by pomyśleć, że mamy do czynienia z parodią relacji terapeutycznej. Otóż przypomnijmy: psychoterapeuta to nie nastolatek z TikToka, tylko wyszkolony profesjonalista, który – przynajmniej w teorii – ma kompetencje do pracy z osobami przejawiającymi zaburzenia emocji, zachowania, osobowości. Bierze za to niemałe pieniądze i – co istotne – nikt nie zmusza go do świadczenia tych usług. Jeśli nie ma odporności psychicznej, by odebrać telefon od rozregulowanego pacjenta, to powinien poważnie rozważyć zmianę zawodu. A jeśli przecenił swoje umiejętności, to jego obowiązkiem nie jest „dawanie się zmuszać”, lecz profesjonalne zamknięcie procesu terapeutycznego. Zamiast tego terapeuci, jak sami twierdzą, ulegali naciskowi. Na marginesie tylko napiszę, iż osobiście widziałem SMS-y od terapeutów kierowane do pacjentki utrzymane w tonie flirtu, nierzadko wysyłane nocą, swobodne. Zaskakuje, że te właśnie osoby potrafiące pisać do pacjentki w tonie niemal intymnym później przedstawiają się jako osoby „zmuszane do kontaktu”. Czy sąd nie widział tej korespondencji, czy ją po prostu zignorował?
Wtargnęła do gabinetu – czyli jak przestrzeń usługowa staje się twierdzą chronioną przed pacjentem
W treści wyroku pojawia się dramatyczne sformułowanie: „wtargnęła do gabinetu”. Brzmi jak scena z thrillera, a nie z rzeczywistości relacji pomocowej. Tylko że ów „gabinet” to nie prywatne mieszkanie ani sypialnia terapeuty – to miejsce wykonywania działalności usługowej. A klient (w tym przypadku pacjentka) nie „wtargnęła”, lecz pojawiła się tam, by wyrazić sprzeciw i emocje po nagłym, nieetycznym przerwaniu terapii.
Czy nie żyjemy już w świecie, gdzie klient ma prawo złożyć reklamację? Gdzie osoba, która płaciła za usługę profesjonalną, może przyjść i zapytać: „dlaczego zostałam porzucona?”? Szczególnie gdy relacja terapeutyczna, zgodnie z definicją, oparta jest na głębokim zaufaniu i intensywnym przywiązaniu, a u osób z zaburzeniem osobowości z pogranicza (borderline) separacja wywołuje reakcje dekompensacyjne i panikę emocjonalną. To nie tylko psychologicznie przewidywalne – to wręcz klasyczny objaw osiowy tego zaburzenia, o którym możemy przeczytać nawet w Wikipedii: dramatyczny lęk przed porzuceniem i impulsywne próby przywrócenia kontaktu. A tu, zamiast refleksji nad skutkami źle prowadzonej terapii, mamy… paragraf o naruszeniu miru. Czy to znaczy, że pacjentka uzależniona emocjonalnie wskutek działań terapeuty, nie ma prawa się rozpadać? Czy psychoterapeuta – biorący pieniądze za „prowadzenie procesu”– nie powinien przewidywać, że nieetyczne przerwanie relacji wywoła emocjonalną katastrofę?
Mailowa schizofrenia: kto tu naprawdę kogo nękał?
Jeden z terapeutów wysłał pacjentce niemal dwa tysiące maili. Powtarzam: niemal dwa tysiące. Wiele z nich widziałem, opisując tę historię jeszcze w roku 2014. Wśród nich – wiadomości, w których wyraża zgodę na kontakt, bagatelizuje zgłaszane trudności. Sąd? Uznał to za nieistotne. Pacjentka, która również wiadomości pisała i reagowała emocjonalnie – została uznana za winną nękania. Mało tego – w jednym z maili (który widziałem ja), terapeuta pisze, że „coś w nim wszak się na ten kontakt zgadza”.
W normalnej rzeczywistości byłoby to dowodem wzajemności. W terapeutyczno–sądowej jest to dowód wymuszania. Bo przecież psychoterapeuta, doświadczony specjalista, uzbrojony w wiedzę kliniczną, nie ma w sobie żadnej sprawczości. Może tylko być ofiarą, która… klika „napisz” e-maila. Samodzielnie.
Mówiąc wprost – pacjentkę, ofiarę stanu, który terapia wywołała i pogłębiła, ukarano także za decyzje i wybory terapeutów, którzy mieli pacjentkę prowadzić. Oraz za to, że nie poradziła sobie ze skutkami tej terapii.
Metodyka zakończenia terapii? Wezwanie patrolu policji
Jeśli komuś się wydaje, że relacja terapeutyczna to intymna, profesjonalna procedura oparta na bezpieczeństwie – nie zna standardów reprezentowanych w psychoterapii. Jeden z opisywanych terapeutów dał przykład „modelowego” zakończenia terapii — nie rozmową, nie procesem zamykania relacji, lecz przez… wezwanie funkcjonariuszy policji. To właśnie im, w obecności pacjentki, oznajmił, że nie jest w stanie dalej prowadzić terapii. Sąd nie dopatrzył się tu niczego niepokojącego. Przeciwnie – uznał, że dalsze próby kontaktu pacjentki to uporczywe nękanie. Nawet jeśli to sam terapeuta, rok po tej interwencji, zaproponował pacjentce kontakt prywatny — „jakąś tam znajomość”.
Wymusiła kontakt – czyli jak dorosły, poczytalny(?) terapeuta staje się bezbronną ofiarą własnych decyzji
W jednej z najbardziej osobliwych konstrukcji myślowych, jakie pojawiły się w tej sprawie, Sąd z powagą orzekł, że pacjentka „wymusiła kontakt” z psychoterapeutą. Człowiekiem, który – przypomnijmy – rok wcześniej zakończył terapię, wzywając Policję i oświadczył, że nie może już kontynuować tej relacji. Symboliczne odcięcie się z pomocą funkcjonariuszy mundurowych – godne greckiej tragedii.
A jednak… rok później ten sam terapeuta – dorosły, wykształcony, przeszkolony specjalista, nieledwie filar zdrowia psychicznego narodu – został zmuszony do wznowienia kontaktu z pacjentką, ponieważ ta… przez rok się miała domagać. Zaproponował więc nową formę kontaktu z osobą, która rzekomo go prześladowała. Już bez munduru policyjnego w tle, z własnej woli napisał do pacjentki propozycję „jakiejś tam znajomości”.W dodatku zapewnił ją, iż „nie będzie jej ciągał po sądach”.W realiach zdrowego rozsądku byłoby to uznane za działanie dobrowolne, świadome, a może i nieodpowiedzialne. Ale w logice sądowej tej sprawy – to przestępstwo pacjentki. Bo przecież terapeuta był zmuszony. Przez to, że pacjentka się emocjonalnie nie pogodziła.
Borderline a odpowiedzialność karna — gdy emocje nie mieszczą się w definicji świadomości”
Sąd stanął na stanowisku, że pacjentka z cechami osobowości borderline miała pełną świadomość swoich zachowań i ich skutków, co rzekomo eliminuje możliwość uwzględnienia afektu emocjonalnego jako czynnika osłabiającego odpowiedzialność. Brzmi to jak zabawna próba pogodzenia dwóch światów, które już dawno się rozminęły:
świata medycyny, który zdiagnozował zaburzenie z trudnościami w kontroli emocji, impulsywnością i zmiennością nastrojów,
oraz świata Sądu, który najwyraźniej uważa, że świadomość = pełna kontrola, a każdy wybuch emocji to wyrachowana manipulacja.
Tymczasem psychiatria i psychologia od dekad uczą, że borderline to nie jest wybór, to nie jest kalkulacja — to złożone zaburzenie emocjonalne, którego objawy mogą prowadzić do zachowań opozycyjno-buntowniczych, prowokacyjnych i dekompensacyjnych, często całkowicie poza świadomą kontrolą osoby chorej. Pacjentka może mieć świadomość „co” robi, niekoniecznie kontroluje „jak” to robi i „jak”emocje wpływają na jej działanie. Jak podkreśla prof. Marsha Linehan, twórczyni terapii dialektyczno-behawioralnej (DBT) dla borderline, silne impulsy i emocjonalna niestabilność ograniczają zdolność do racjonalnej samokontroli. Kiedy sąd kwituje to „pełną świadomością” jako dowód winy, de facto ignoruje fundamenty współczesnej psychopatologii. To tak, jakby oceniać kierowcę z cukrzycą wyłącznie przez pryzmat jego zdolności do prowadzenia auta, bez uwzględnienia okresowych załamań zdrowia.
Jeśli ktoś kiedykolwiek zastanawiał się, dlaczego osoby z zaburzeniami osobowości czują się w systemie prawnym osamotnione i niezrozumiane — to właśnie tu ma odpowiedź.
Skąd jednak ten wniosek o świadomości? Z wiadomości, które miała pisać do terapeuty na ten temat, że go nie nęka, że nie zrobi krzywdy i wie, że go zamęczyła. Problem w tym, że to są właśnie klasyczne objawy dekompensacji psychicznej i emocjonalnej, typowej dla osób z pogranicznym zaburzeniem osobowości. Emocjonalne wybuchy, samooskarżenia, potrzeba kontaktu i poczucie winy – to nie przejaw wyrachowania, lecz zachowanie uwarunkowane zaburzeniem potwierdzonym diagnozą kliniczną.
Sąd tego nie zauważył. A raczej – nie chciał zauważyć, bo wtedy musiałby przyznać, że cała konstrukcja winy oskarżonej ległaby w gruzach. Mamy więc w rezultacie orzeczenie, które penalizuje zaburzenie psychiczne. To orzeczenie jest powodem do wstydu — nie tylko dla Sądu, ale dla całego systemu. Jeśli ten wyrok się uprawomocni, zapamiętamy go jako precedens: prawniczą zgodę na represjonowanie objawów psychopatologii.
Nie była skutecznie leczona, ale miała predyspozycje do bycia adwokatem
W jednej z najbardziej zadziwiających sekwencji ustnych motywów wyroku, Sąd stwierdza, że skoro pacjentka dziś podejmuje studia prawnicze, wykazuje kreatywność, wiedzę i zdolność nieszablonowego myślenia, to… nie mogła być w przeszłości zaburzona psychicznie w sposób istotny. Czyli: działała z pełnym rozeznaniem. Bo…osobowości borderline przecież się nie leczy, więc to, co jest dzisiaj, było i wtedy. A że minęło 10 lat? Że przez ten czas dojrzewała, walczyła o siebie? To już nie mieści się w logice, którą Sąd postawił ponad wiedzę psychiatryczną i psychologiczną.
To stanowisko Sądu, które powinno być wzorcem na wszystkich konferencjach psychoterapeutycznych – jako przykład nowego rozumienia osobowości i funkcjonowania człowieka.
Kurator? Czyli nagroda za samodzielność
To jeden z tych momentów, w których człowiekowi opada szczęka, a potem długopis. Sąd — dostrzegając, że pacjentka nie tylko zaprzestała rzekomych „czynów” już wiele lat temu, ale też zdołała wrócić na ścieżkę edukacji, wyciągnąć się z psychicznego dna i podjąć poważne zobowiązania zawodowe — orzeka… konieczność nadzoru kuratora. Tak. Kuratora.
Nie nagrodę za pracę nad sobą. Nie uznanie procesu zdrowienia. Nie refleksję, że być może właśnie ta kobieta dokonała tytanicznego wysiłku, aby nie tylko przeżyć, ale i stanąć na nogi mimo terapeutycznej pożogi. Nie. Sąd uznał, że skoro dziś funkcjonuje dobrze, to trzeba przypilnować, żeby się znowu nie „popsuła”. To tak, jakby osobie, która po zawale zaczęła biegać maratony, przyznać pielęgniarkę na stałe, „żeby nie biegała za dużo”. Ale tu nie chodzi o troskę. To akt symboliczny – jakby sąd chciał powiedzieć: „Nie wierzymy pani. Skoro sama się pani posklejała, to na pewno coś tu jest nie tak.”
Kurator jako kara za niezależność. Za to, że pacjentka polepszyła swoje funkcjonowanie mimo błędów terapeutów, mimo działań tych samych ludzi, którzy dziś – zupełnie na odwrót – kreują się na ofiary. To groteska nie tylko prawna, ale i psychologiczna. Bo przecież logicznie jest, że jeśli terapia była – wedle Komisji Etycznych i prof. Lwa-Starowicza – błędna, a mimo to pacjentka odzyskała po niej sprawczość, autonomię i samodzielność, to mamy do czynienia z osobą, która przeszła wewnętrzną rewolucję i transformację. A nie z kimś, kogo należy objąć opieką kuratorską niczym nastolatka po demolce w centrum handlowym.
To pokazuje też coś głębszego: brak zaufania systemu do siły jednostki. Bo o ile terapeutom, którzy łamali standardy etyczne, Sąd ufa z urzędu – o tyle pacjentce, która pokazała realną zmianę, nie ufa nawet wtedy, gdy ta zmiana jest udokumentowana życiem.
Nagranie w toku terapii? Ależ proszę — to przecież dowód!
Sąd powołał się na „obiektywne dowody” – czyli m.in. nagrania wykonane przez samych pokrzywdzonych (czytaj: terapeutów). Pomijając już fakt, że w każdej innej sytuacji takie działanie mogłoby budzić wątpliwości etyczne, warto zapytać: czy nagranie, w którym terapeuta rejestruje osobę w kryzysie, można traktować jako pełnowartościowy dowód, nie poddając go żadnej psychologicznej interpretacji? W tym miejscu nie wiadomo, czy bardziej zadziwia: postawa Sądu, czy bezczelność terapeutów. Mamy bowiem sytuację, w której psychoterapeuci — ludzie odpowiedzialni za tworzenie relacji opartej na zaufaniu, poufności i bezpieczeństwie — nagrywają pacjentkę bez jej wiedzy, w trakcie procesu terapeutycznego. W każdej innej przestrzeni nazwalibyśmy to naruszeniem intymności, złamaniem zasad współżycia społecznego. Ale w tej historii nikt nie pyta: – Czy nagrywanie osoby z zaburzeniami emocjonalnymi, w kryzysie, jest etyczne? – Czy wykorzystanie takich nagrań jako „dowodów” nie stanowi przemocy? To pokazuje, jak łatwo świętość procedury sądowej przysłania realia psychologii. Dowód? Super. Wrażliwość pacjenta? Nieważna. Zasady poufności? Zawieszone, bo przecież skoro ktoś później stanie się oskarżonym, to przestaje być pacjentem, a staje się — cytując klasyka sądowej pragmatyki — „obiektem procesowym”.
Sąd wie najlepiej, kto był łatwo identyfikowalny
W osobnym procesie Sąd Najwyższy oraz – wcześniej przez kilka lat procesu karnego wytoczonego pacjentce przez Jacka O. – niższe instancje uznały, że terapeuci nie byli „łatwo identyfikowalni”, a publikacje o tej terapii jakie pojawiły się w przestrzeni publicznej – były zgodne z prawdą. Mimo to, w aktualnej sprawie, Sąd postanowił odrzucić ocenę tych instancji i przyjąć własną narrację. Bo przecież Sądy wyższych instancji nie wiedzą, a ten – wie.
Nie wskazał terapeuty – czyli czego Sąd oczekuje od krytyka psychoterapii
W jednej z bardziej zagadkowych partii uzasadnienia, Sąd ubolewa, że Tomasz Witkowski — znany krytyk negatywnych zjawisk w psychoterapii — nie wskazał pacjentce terapeuty. Tak, dobrze czytasz. Nie terapeuta nie wskazał terapeuty, nie konsultant, nie lekarz — tylko publicysta, psycholog, autor książek demaskujących nadużycia psychoterapii i częściej zniechęcający innych do korzystania z psychoterapii niż polecający ją.
Trudno oprzeć się wrażeniu, że Sąd oczekiwał od Witkowskiego czegoś na kształt duchowej misji terapeutycznego odkupienia, w stylu: „skoro krytykujesz, to lecz”. Tylko zapomniano, że Witkowski przekonany o niskiej efektywności i częstej szkodliwości terapii chcąc pozostać uczciwym człowiekiem, nie prowadzi praktyki terapeutycznej, nigdy nie był zaangażowany w leczenie pacjentki, a jego rolą była jest i pozostanie wyłącznie analiza krytyczna środowiskowych patologii. Czyli dokładnie tego, czego pacjentka doświadczyła. Mówiąc wprost: to tak, jakby Sąd miał pretensje do przeciwnika aborcji, żeby wskazał lekarza, który aborcję może przeprowadzić.
Czy przypadkiem nie jest tak, że stan pacjentki poprawił się właśnie po tym, jak zakończyła kontakty z terapeutami? Otóż jest dokładnie tak. To przerwanie nieskutecznych i toksycznych relacji terapeutycznych przyczyniło się do poprawy stanu pacjentki. Co więcej — Sąd sam to odnotowuje. I zaraz potem czyni z Witkowskiego winnego „zaniechania”. Ale może to właśnie o to chodzi — żeby winni byli wszyscy, tylko nie ci, którzy naprawdę zawiedli?
Psychoterapeuci i psychologowie to nie sprzedawcy w sklepie z obuwiem. Nie oferują produktu fizycznego, lecz wchodzą w relacje o ogromnym ciężarze emocjonalnym. Zwłaszcza z pacjentami z zaburzeniami osobowości – w tym z borderline – gdzie każda sesja może być polem niepokoju, prowokacji, bólu i niezrozumienia. To nie wyjątek – to codzienność zawodu. Tymczasem w tej sprawie terapeuci chcieliby zredefiniować swoje ryzyko zawodowe jako „czyn karalny pacjenta”. Emocje? Przypisano im intencję. Próby kontaktu? Uzbrojono w paragrafy.
Jeśli psychoterapeuta nie znosi trudnych zachowań pacjenta – nie powinien podejmować się prowadzenia terapii. To jak chirurg, który mdleje na widok krwi, lub strażak, który boi się ognia. A jeśli specjalista źle oszacował swoje możliwości, to jego obowiązkiem jest zamknąć proces profesjonalnie, a nie uciec i z pozycji siły karać pacjenta za własne niedostatki zawodowe. Psychoterapia to nie zawód wygodny. To zawód odpowiedzialny. Jeśli zaczniemy karać pacjentów za to, że są „trudni” – zniszczymy cały sens relacji terapeutycznej, która z natury rzeczy bywa bolesna, intensywna i chaotyczna. To trochę tak, jakby chirurg po źle wykonanej operacji zostawił gazik w jamie brzusznej – i zamiast tłumaczyć się przed Izbą Lekarską, pozwał pacjenta za krzyki bólu i „nękające” wizyty na SOR-ze. Albo jakby onkolog, po błędnej diagnozie, uznał, że pacjent, który ośmielił się napisać skargę do szpitala, „narusza jego cześć zawodową”. Brzmi jak absurd? W psychoterapii właśnie to się wydarzyło.
Jeśli nieprofesjonalna relacja terapeutyczna wywołuje dekompensację, a następnie to pacjent zostaje za nią ukarany – to nie tylko wypaczenie etyki, ale i cios w zaufanie społeczne do całej profesji. Społeczeństwo ma prawo oczekiwać, że specjalista – w szczególności zaufania społecznego – bierze odpowiedzialność za skutki swojej pracy, a nie szuka schronienia w kodeksie karnym, gdy relacja wymyka się spod kontroli, którą sam zaniedbał.
Epilog: psychoterapia jako teatr dominacji
Wyrok ten będzie miał poważne konsekwencje – nie dla oskarżających terapeutów, którzy powrócili do swoich gabinetów i nadal praktykują, ale dla tysięcy pacjentów. Zburzone zostało zaufanie, że relacja terapeutyczna opiera się na bezpieczeństwie i empatii. Oto bowiem okazuje się, że jeśli relacja się nie powiedzie – to nie profesjonalista będzie się tłumaczył ze swoich błędów, ale pacjent z własnych objawów. Terapia zamieniona w oskarżenie, pacjent w przestępcę, błąd terapeuty w akt zemsty. Kto następny?
I tu kończy się nie tylko ten proces – ale zaufanie pacjentów do systemu, który miał ich chronić. System, który miał chronić słabszego, stanął po stronie silniejszego i lepiej umocowanego. Słuchając ogłoszenia tego wyroku, trudno było nie odnieść wrażenia, że oto otrzymaliśmy unikalną próbkę prawno-psychologicznego science-fiction – a może raczej: sądowniczego show, w którym fakty, psychologia, kontekst i wiedza kliniczna zostały zastąpione narracją opartą na… osobistej irytacji.
Sąd w swoim orzeczeniu uznał oskarżoną Sylwię za osobę, która „uporczywie nękała” dwóch psychoterapeutów przez nadmierne próby kontaktu, SMS-y, e-maile, a nawet — o zgrozo — wchodzenie do gabinetu. Uporczywe, bo emocjonalne. Nękające, bo nieskuteczne. Groźne, bo pełne rozpaczy. Winne — bo Sąd nie zna definicji dekompensacji.
Zastanówmy się przez chwilę. Pacjentka, której w czasie terapii nie udzielono skutecznej pomocy, która — jak przyznaje sam Sąd — przez wiele lat nie korzystała już z kontaktu, nie ponowiła w ciągu tych lat zachowań „nękających”, a mimo to otrzymała wyrok: karę więzienia w zawieszeniu – która to kara, przypominam – choćby w zawieszeniu uniemożliwi pacjentce wykonywanie pracy do której kształciła się kilka ostatnich lat, zakaz kontaktu z terapeutami i zbliżania się do nich, dozór kuratora, obowiązek informowania kuratora o przebiegu próby i… kilkanaście tysięcy złotych kosztów postępowania.
Zaiste, gdyby Kafka żył, pozazdrościłby wyobraźni temu sądowi.
A to nie koniec – to dopiero początek, jak publicznie groziła jedna z domniemanych „ofiar” pacjentki – Paweł D., na korytarzu jednego z sądów. Czekamy na apelację – głównie terapeutów, bo stawiam dolary przeciwko orzechom, że ich terapeutycznego sumienia nie zadowoli ten wymiar kary.
Post, w którym analizuję aspekty prawne i etyczne procesów pomiędzy terapeutami i pacjentami
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. Moja powieść „Defekt” to historia zdolnego młodego człowieka, jego związków i kolejnych terapii – o tym, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
To tytuł artykułu mojego autorstwa, który ukazał się w Magazynie Na Weekend Dziennika Gazety Prawnej. Zapraszam do lektury!
Gdy sejmowa komisja ds. petycji wynikiem osiem głosów do dwóch odrzucała projekt w sprawie zakazu spowiadania dzieci, zdecydował argument o prawie rodziców do wychowania dziecka w wybranej przez nich wierze. Wśród głosujących nie było psychologa.
Spowiedzi – ani pierwszej, ani żadnej innej – nie wymyślił Jezus, który mówił tylko o odpuszczeniu grzechów lub ich zatrzymaniu. Przez 13 wieków chrześcijanie rozliczali się z nich wprost przed Bogiem, bez pośredników. Dopiero w 1215 r. sobór laterański IV ustanowił spowiedź w obecnym kształcie i nakazał ją wszystkim wiernym przynajmniej raz w roku, począwszy od momentu osiągnięcia „wieku rozeznania” (łac. aetas discretionis), który arbitralnie określono na około siódmy rok życia. Wczesną spowiedź usankcjonował Pius X w 1910 r., wydając dekret „O wieku, w którym należy dopuszczać dzieci do I Komunii Świętej”. Nakazał w nim, by dzieci przystępowały do komunii w siódmym roku życia, a nawet wcześniej, o ile „potrafią odróżnić chleb zwykły od Chleba Eucharystycznego”.
Wiek rozeznania a pierwsza spowiedź
Dzięki badaniom Lawrence’a Kohlberga nad rozwojem moralnym wiemy dziś, że pełnię autonomii moralnej, która manifestuje się posiadaniem uniwersalnych zasad sumienia, osiągamy dopiero po 16. roku życia. To wtedy młody człowiek osiąga „wiek rozeznania” i jest gotowy na pełne zrozumienie tego, co dzieje się podczas sakramentu pokuty i pojednania, bo pierwsza spowiedź to nie tylko wizyta w konfesjonale, wyznanie grzechów i odprawienie pokuty, lecz również cały proces przygotowania obejmujący naukę katechizmu i zasad moralnych. Dzieci przygotowywane do pierwszej komunii są w stadium rozwojowym niepozwalającym im w pełni zrozumieć tego, czego są nauczane. Wiedzą, że za konkretne zachowania czekają ich kary lub nagrody, ale nie rozumieją pełnych uzasadnień dobra i zła, a już tym bardziej takich pojęć, jak np. miłosierdzie. Jean Piaget, szwajcarski psycholog rozwojowy, odkrył, że rozwój uczuć moralnych zaczyna się dopiero ok. 12. roku życia.
Dostrzegają to również niektórzy duchowni. Maciej Biskup OP w wypowiedzi dla kwartalnika „Więź” stwierdził: „Spowiedź, z punktu widzenia przesłania Ewangelii, i używając języka psychologii, jest próbą oddramatyzowania grzechu. Dziecko nie ma do tego wystarczających narzędzi”. Z kolei o. Marcin Mogielski w rozmowie z „Tygodnikiem Powszechnym” wyjaśnia: „Odpowiadając na pytanie, od jakiego wieku przystępować do spowiedzi, daję przykład karetki. Wzywamy ją, kiedy jest potrzeba, a nie z chwilą ukończenia 16 lat albo regularnie, co miesiąc. Jeśli miałbym zaproponować jakąś granicę wieku, wskazałbym na pełnoletność”.
Piąta rozmowa w podcaście „Kroniki odchodzenia od rozumu”: o „żałobie po wyborach”, nadużywaniu słowa trauma, epidemii samotności i o tym, dlaczego tracimy poczucie proporcji.
To tytuł piątej już rozmowy, którą dla podcastu Kroniki odchodzenia od rozumu przeprowadzili ze mną dr Katarzyna Szumlewicz i red. Bojan Stanisławski. Ponownie rozmawiamy po części o sprawach bieżących, po części o problemach poruszanych w mojej najnowszej, przygotowywanej do druku książce Zawracanie statków głupców i inne eseje. Zapraszam do wysłuchania!
O czym rozmawialiśmy
Po wyborach w internecie pojawiły się propozycje psychologicznej pomocy w „przepracowaniu żałoby” po przegranej kandydata. To absurdalne, ale przede wszystkim szkodliwe. Tracimy skalę, która pozwala odróżniać wagę zdarzeń: stawiamy na jednej półce śmierć partnera, z którym przeżyliśmy kilkadziesiąt lat, i wybór polityka, którego nigdy nie spotkamy.
Tak samo jest z traumą. Osoby z zespołem stresu pourazowego potrafią przez dziesięciolecia cierpieć na bezsenność i nawracające wspomnienia. Dziś traumą nazywamy to, że ktoś na nas nakrzyczał w pracy albo wyśmiał nas w internecie. Rozczulanie się nad sobą i podtrzymywanie emocjonalnego rozchwiania to prosta droga do zaburzeń, a nie do zdrowia.
Rozmawiamy też o tym, dlaczego część elit i akademii podporządkowuje się tym modom: najłatwiej coś w ten sposób ugrać, a przy okazji wejść w rolę celebryty. Ludzie, zamknięci w bańkach mediów społecznościowych, coraz gorzej odróżniają autorytet od blagiera. A na „epidemię samotności” psychologia znała kiedyś proste lekarstwo: pomaganie innym. Odwiedź babcię, której nikt nie odwiedza – trzeba przekroczyć własne „ja” i zachować poczucie proporcji.
Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.