Jeśli nie terapia, to co? – spotkanie w Częstochowie

Zapraszam do Częstochowy na spotkanie poświęcone samopomocy w zakresie zdrowia psychicznego, podczas którego pokażę różne perspektywy patrzenia na problemy psychiczne. Porównam dwa paradygmaty – patogenetyczny i salutogenetyczny. Pokażę podejście środowiskowe do zdrowia psychicznego. Opowiem o niezwykłym projekcie „Ławek przyjaźni” autorstwa psychiatry z Zimbabwe – Dixona Chibandy Omówię również model pomocy psychiatrycznej SUNDAR zaproponowany przez światowej sławy psychiatrę Vikrama Patela, który w rozwiązywaniu problemów zdrowia psychicznego omija establishment psychiatryczno-terapeutyczny. Serdecznie zapraszam wszystkich zainteresowanych!

Szczegóły wydarzenia: https://www.facebook.com/events/984430440525502


Giganci psychologii – okładka

Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Psychologia bez uproszczeń. Tego nie dowiecie się w Internecie – wykład wygłoszony podczas Holistic Talk 2025

Mój wykład na konferencji Holistic Talk 2025: komu ufamy w psychologii, a komu powinniśmy – Freud kontra Hinton, debriefing kontra ławki przyjaźni Vikrama Patela.

Piątego kwietnia 2025 r. w Bielsku Białej podczas konferencji Holistic Talk, miałem przyjemność wygłosić wykład zatytułowany Psychologia bez uproszczeń. Tych, którzy nie mieli okazji wysłuchać wykładu na żywo zapraszam do obejrzenia i wysłuchania nagrania.

O czym jest ten wykład

Wykład otworzyłem dwoma zdjęciami. Na pierwszym Geoffrey Hinton, psycholog poznawczy i laureat Nagrody Nobla z 2024 roku, bez którego nie rozmawialibyśmy dziś ze sztuczną inteligencją. Prawie nikt na sali go nie rozpoznał. Na drugim Zygmunt Freud, którego rozpoznali wszyscy. Ten człowiek zapożyczał idee bez podawania źródeł, w swojej pracy o etiologii histerii fałszywie opisywał przypadki jako wyleczone, a niektórym pacjentom wypłacano renty za milczenie.

Ufamy niewłaściwym ludziom. Pół wieku badań pokazuje, że trafność klinicystów w ocenie ryzyka prób samobójczych jest równa rzutowi monetą, a skuteczność metod zapobiegania samobójstwom przez 50 lat nie wzrosła ani trochę – wzrosła tylko liczba publikacji. Na hydraulicznym modelu emocji Freuda zbudowano popularną metodę pomocy po traumie (debriefing), która często bardziej szkodzi, niż pomaga. A piramidę potrzeb Maslowa, wymyśloną za biurkiem, zna każdy, choć badania jej nie potwierdzają.

Tymczasem psychologowie, których prawie nikt nie zna, zmieniają świat. Vikram Patel przeniósł pomoc psychiatryczną poza establishment, szkoląc nauczycieli i wolontariuszy, a jego „ławki przyjaźni” okazały się bardzo skuteczne. Metoda Crew Resource Management, oparta na rzetelnej analizie zachowań, kilkakrotnie zmniejszyła liczbę katastrof w lotnictwie cywilnym. Psychologia ma więc dwa oblicza: głośne i nieskuteczne oraz ciche i skuteczne.

Skąd ten rozdźwięk? Z relatywizmu – w samej psychoterapii działa dziś ponad 800 modalności, często wzajemnie sprzecznych – i z postmodernizmu, który zastąpił kartezjańskie „myślę, więc jestem” zasadą „wierzę, więc mam rację”. To, w którą stronę pójdzie psychologia, zależy także od nas: od tego, co klikamy, czytamy i do jakich specjalistów chodzimy. Kończę słowami Herberta: do źródeł płynie się pod prąd, z prądem płyną śmieci.

O ludziach, którzy naprawdę posunęli psychologię naprzód, piszę w „Gigantach psychologii”, a o tych, którzy ją kompromitują, w „Zakazanej psychologii”.

Pełen program i szczegóły dotyczące konferencji TUTAJ.


Zakazana psychologia, t. I – okładka

O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Tam, gdzie nie ma psychiatry – rozmowa o projekcie

Rozmowa z Arturem Mohrem (PST TV) o polskim wydaniu podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”: ławki przyjaźni Vikrama Patela, pomoc poza gabinetami i to, co naprawdę działa w zapobieganiu samobójstwom.

Z Arturem Mohrem dla podcastu Praktyczna strona treningu, rozmawiamy na temat projektu przetłumaczenia i udostępnienia polskiemu czytelnikowi książki Vikrama Patela Where, there is no psychiatrist. Zapraszam do wysłuchania!

O czym rozmawialiśmy

Rozmawiamy o projekcie, który uważam za jeden z najważniejszych w moim życiu: polskim, bezpłatnym wydaniu podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry” Vikrama Patela. Szacuje się, że nawet połowa ludzi w Europie, także w Polsce, nie ma realnego dostępu do profesjonalnej pomocy psychicznej – z powodów finansowych, geograficznych albo dlatego, że kolejki są zbyt długie.

Patel zaczynał w krajach, w których na cały kraj przypadał jeden psychiatra. Zaproponował task shifting: przeniesienie pomocy poza gabinety, do przeszkolonych zwykłych ludzi. W Zimbabwe najpierw sprawdził, komu ludzie najbardziej ufają – okazało się, że kobietom po pięćdziesiątce – i przeszkolił je do rozmów na „ławkach przyjaźni”. Bez gabinetu, bez stygmatyzacji, bez kolejki, a z efektami potwierdzonymi w badaniach publikowanych w „The Lancet”. Jego zasada „uprośćmy” dotyczy też języka: psychiatryczny żargon często służy głównie oddzieleniu specjalistów od reszty.

Mówimy też o tym, jak niewiele zmieniło pół wieku badań nad zapobieganiem samobójstwom – metaanaliza ponad tysiąca badań pokazała, że skuteczność metod nie wzrosła przez 50 lat, choć liczba publikacji rosła wykładniczo – i o tym, jak skuteczne bywają proste ograniczenia dostępu do środków. Patel nie trzyma się żadnej szkoły terapii. Jego jedynym kryterium jest skuteczność potwierdzona badaniami, a jego podręcznik to model prosty, ale – jak mówił statystyk George Box – użyteczny.

O tym, dlaczego potrzebujemy więcej przyjaciół, a mniej specjalistów, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców”.

Więcej o książce i naszym projekcie na stronach:

www.tamgdzieniemapsychiatry.wordpress.com

Poprzednie wpisy na ten temat:

„Tam, gdzie nie ma psychiatry” już wkrótce trafi do rąk Polaków

Tam, gdzie nie ma psychiatry – zaproszenie do współpracy


Giganci psychologii – okładka

Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Przekonywanie czy manipulacja? Gdzie leży granica?

Trzecia rozmowa w podcaście Wiedza w Głosie: gdzie kończy się wpływ, a zaczyna manipulacja, jak oszukujemy samych siebie i jakie sygnały w związku powinny nas zaniepokoić.

To tytuł już trzeciej rozmowy, którą dla podcastu Wiedza w głosie przeprowadził ze mną Kuba Okrzesa. Zapraszam do wysłuchania!

O czym rozmawialiśmy

Granica między wywieraniem wpływu a manipulacją jest nieostra. Gdy powstrzymujemy raczkujące dziecko przed jedzeniem ziemi z doniczki, nikt nie powie, że nim manipulujemy, a część psychologów społecznych w ogóle unika tego słowa. Opowiadam o trzech grupach manipulacji: emocjami, własnym wizerunkiem – od wypożyczonego mercedesa w MLM-ach po kreowanie się na ofiarę – i poczuciem kontroli. Przykładem tej ostatniej jest „granie wariata”: windykator, który każe dłużnikowi narysować ślimaczka, wytrąca go z równowagi i uzyskuje więcej, niż uzyskałby w zwykłej negocjacji.

Manipulujemy też sami sobą i nie zawsze nam to szkodzi. Umiarkowane przecenianie własnych możliwości daje odwagę, by w ogóle podejmować próby. Z kolei redukcja żalu podecyzyjnego sprawia, że bronimy wyboru samochodu, który się psuje – a czasem także wyboru partnera. Uderzający jest eksperyment, w którym pary proszono o racjonalne uzasadnienie, dlaczego są razem: większość z nich się rozpadła.

Bez drobnych kłamstw życie społeczne byłoby nie do zniesienia – byłoby po prostu chamskie. Czerwoną flagą w związku jest jednak nadmierne wywoływanie emocji, zwłaszcza intensywne wpędzanie w poczucie winy, mocno odbiegające od tego, jak partner zwykle się zachowuje. Na koniec mówię o postępach w tłumaczeniu podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”.

O technikach wpływu i manipulacji piszę w książce „Psychomanipulacje” – wszystkie moje książki znajdziesz na stronie Moje książki.

Czytelników zainteresowanych tematyką manipulacji odsyłam do kilku moich książek, w których bardziej szczegółowo opisuję poruszane w tej rozmowie zagadnienia. Wszystkie książki dostępne są w wersji papierowej, elektronicznej i w postaci audiobooków. Kliknięcie na okładkę przeniesie Cię strony z opisem książki i opiniami czytelników. Zapraszam do lektury!

Posty o podobnej tematyce:

Ten prosty mechanizm trzyma ludzi w sektach i toksycznych związkach!

O kłamcach patologicznych – rozmowa w na:Temat.pl

Inteligencja makiaweliczna. Rzecz o pochodzeniu natury ludzkiej

Zanim prawda włoży buty, kłamstwo obiegnie pół świata – wykład w Centrum Nauki Kopernik


Psychomanipulacje – okładka

Jak rozpoznawać manipulację i jak się przed nią bronić, piszę w książce „Psychomanipulacje. Jak je rozpoznawać i jak sobie z nimi radzić”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Ewolucja sztucznej inteligencji. Szansa czy zagrożenie?

Debata z Wrocławskich Dni Darwina 2025 z udziałem Kai Bryx, Bartosza Borczyka i Jacka Tabisza: sztuczna inteligencja w nauce, sztuce i informacji – szansa czy zagrożenie?

To tytuł debaty, która odbyła się podczas tegorocznych Wrocławskich Dni Darwina, a w której uczestniczyłem wraz z Kają Bryx, Jackiem Tabiszem i Bartoszem Borczykiem. Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania!

O czym była debata

Debata odbyła się podczas Wrocławskich Dni Darwina, zaraz po moim wykładzie, z udziałem Kai Bryx, dr. Bartosza Borczyka i Jacka Tabisza. Pierwszą jej część poświęciliśmy pytaniom moderatorki, drugą – pytaniom z sali.

Rozmawialiśmy o tym, co modele językowe zmieniają w nauce i edukacji: o pracach pisanych przez maszyny, o danych i artykułach generowanych bez pokrycia w rzeczywistości i o tym, kto ma je wychwytywać. Zastanawialiśmy się, dlaczego sztuczna inteligencja poszła drogą ewolucyjną, a nie konstrukcyjną, jak wyobrażał to sobie Lem, i czy maszyna bez ciała i subiektywnego doświadczenia może kiedyś stać się samoświadoma.

Druga część dotyczyła sztuki tworzonej przez algorytmy trenowane na cudzej twórczości bez zgody autorów, dezinformacji i tego, czy lekarstwem na fałszywe treści ma być edukacja i sceptycyzm, czy cenzura. Zakończyliśmy optymistycznie: potrafimy chronić się przed zagrożeniami sztucznej inteligencji, a uczące się algorytmy mogą posłużyć wielu dobrym celom.

Moje rozmowy z ludźmi, którzy ukształtowali współczesną psychologię – także poznawczą, z której wyrosła sztuczna inteligencja – znajdziesz w „Gigantach psychologii”.

Więcej postów dotyczących sztucznej inteligencji:

Sztuczna inteligencja – mglista przyszłość, czy pukanie do drzwi?

Sztuczna inteligencja przejrzy nas na wylot – wywiad dla „Służby zdrowia”

Ewolucja sztucznej inteligencji – wykład wygłoszony podczas V Wrocławskich Dni Darwina

Algorytmy psychoterapii. Na wirtualnej kozetce


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Pierwsza spowiedź okiem psychologa

Trzeciego kwietnia 2025 roku sejmowa Komisja do Spraw Petycji wynikiem osiem głosów za, dwa przeciw odrzuciła projekt w sprawie zakazu spowiadania dzieci. Zadecydował argument o prawie rodziców do wychowania dziecka w wybranej przez siebie wierze. Wśród głosujących nie było psychologa.

Spowiedzi, ani pierwszej, ani żadnej innej, nie wymyślił Jezus, który mówił tylko o odpuszczeniu grzechów lub ich zatrzymaniu. Przez trzynaście wieków chrześcijanie rozliczali się z nich wprost przed Bogiem, bez pośredników. Dopiero w 1215 roku sobór laterański IV ustanowił spowiedź w obecnym kształcie i nakazał jej obowiązek wszystkim wiernym, przynajmniej raz w roku, począwszy od momentu osiągnięcia „wieku rozeznania” (łac. aetas discretionis), który arbitralnie określono na około 7 rok życia. Wczesną spowiedź usankcjonował Pius X w 1910 roku wydając dekret „O wieku, w którym należy dopuszczać dzieci do I Komunii Świętej”. Nakazał w nim, by dzieci przystępowały do komunii w siódmym roku życia, a nawet wcześniej, o ile „potrafią odróżnić chleb zwykły od Chleba Eucharystycznego”.

Dzisiaj, czerpiąc wiedzę z badań Lawrence’a Kohlberga nad rozwojem moralnym, wiemy, że pełnię autonomii moralnej, która manifestuje się posiadaniem uniwersalnych zasad sumienia, osiągamy dopiero po 16 roku życia. To wtedy młody człowiek osiąga „wiek rozeznania” i jest gotowy na pełne zrozumienie tego, co dzieje się podczas sakramentu pokuty, bo pierwsza spowiedź to nie tylko wizyta w konfesjonale, wyznanie grzechów i odprawienie pokuty, lecz również cały proces przygotowania obejmujący naukę katechizmu i zasad moralnych. Dzieci przygotowywane do pierwszej komunii są w stadium rozwojowym niepozwalającym im w pełni zrozumieć tego, czego są nauczane. Rozumieją, że za konkretne zachowania czekają ich kary lub nagrody, ale nie pełne uzasadnienia dobra i zła, a już tym bardziej takie pojęcia, jak np. miłosierdzie. Jean Piaget, szwajcarski psycholog rozwojowy odkrył, że rozwój uczuć moralnych zaczyna się dopiero około 12 roku życia.

Więcej o psychologicznych aspektach pierwszej spowiedzi w rozmowie z Rafałem Betlejewskim. Zapraszam do wysłuchania!


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Ignorancja jako cnota i mit złej natury ludzkiej

Czwarta rozmowa w podcaście „Kroniki odchodzenia od rozumu”: ignorancja przebrana za otwartość, sfałszowany eksperyment Zimbardo, mit złej natury ludzkiej i epidemia samotności.

To tytuł czwartej już rozmowy, którą dla podcastu Kroniki odchodzenia od rozumu przeprowadzili ze mną Katarzyna Szzumlewicz i Bojan Stanisławski. Tym razem rozmawiamy o problemach poruszanych w mojej najnowszej, przygotowywanej do druku książce Zawracanie statków głupców i inne eseje. Zapraszam do wysłuchania!

O czym rozmawialiśmy

Rozmawialiśmy o tematach z książki, która wtedy dopiero miała się ukazać – „Zawracania statków głupców”. Pierwszym była ignorancja, dziś często przedstawiana w ładnym opakowaniu wieloznaczności i otwartości. Psychologia jest nauką empiryczną i nie mogą być w niej jednocześnie prawdziwe wzajemnie sprzeczne twierdzenia. Gdy pluralizm epistemologiczny zamienia się w pluralizm metodologiczny, a każde podejście traktujemy z równym szacunkiem, relatywizujemy rzeczywistość. Postmodernizm chętnie przykłada do tego rękę: zamiast rzeczywistości mamy już tylko sądy o niej i konstrukty językowe.

Drugim tematem był mit złej natury ludzkiej i fałszowanie eksperymentów. Stanfordzki eksperyment więzienny Zimbardo był bardziej reality show niż nauką. Analiza nagrań i rozmowy z uczestnikami pokazały, że Zimbardo aktywnie zachęcał strażników do agresji, a ich „własne” pomysły pochodziły od konsultanta więziennego. W brytyjskiej replikacji z udziałem BBC efekt w ogóle nie wystąpił – więźniowie i strażnicy zawarli sojusz przeciwko eksperymentatorowi.

Zło w człowieku może się ujawnić, ale zwykle potrzebuje inspiracji z zewnątrz. Już w latach 60. Albert Bandura pokazał, że dzieci naśladują agresję, którą oglądają, a my wciąż nie wyciągamy z tego wniosków. Mówiliśmy też o biologicznych korzeniach moralności, w tym o roli wstrętu, i o „epidemii samotności”, która w moim przekonaniu szkodzi dobrostanowi bardziej niż sama samotność.

Te wątki rozwijam w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”, a o fałszerstwach w psychologii piszę też w „Zakazanej psychologii”.

Inne moje rozmowy w Kronikach odchodzenia od rozumu

O mojej najnowszej książce w „Kronikach odchodzenia od rozumu”

Jak się gotuje żabę? Raport Cass i pliki WPATH

Kuszenie młodego Wertera


Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć – okładka

Ten wątek rozwijam w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje” – o tych, którzy sprzedają nam gotowe recepty na życie. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Dokąd zmierza polityka?

Rozmowa na żywo z red. Jakubem Wątłym o narastającej agresji w polityce: gotowanie żaby, sprzężenie zwrotne między politykami a wyborcami i to, dlaczego radykalizm się opłaca.

Polityczna agresja w Polsce wzrosła o ponad 300% w ciągu dwóch dekad. Wraz z red. Jakubem Wątłym analizujemy konkretne dane, przyglądamy się językowi nienawiści, demoralizacji elit i efektowi domina, który przenosi przemoc z Sejmu na społeczeństwo. Rozmawiamy o tym, co niedawno wydarzyło się w Sejmie: ataki słowne, pogarda, pełna polaryzacja – czy politycy właśnie przekroczyli granicę, której już nikt nie cofnie? Zastanawiamy się też nad pytaniem: czy politycy celowo podsycają nienawiść, by uzyskać efekt tłumu? Zapraszam do obejrzenia i wysłuchania audycji!

O czym rozmawialiśmy

Rozmowa odbyła się na żywo, tego samego wieczoru, gdy obrady Sejmu zakończyły się awanturą przy mównicy. Red. Jakub Wątły zapytał mnie, czy przemoc fizyczna w polityce to już tylko kwestia czasu. Odpowiedziałem metaforą gotowania żaby: wrzucona do wrzątku wyskoczy, podgrzewana powoli nie zauważy, że się gotuje. Od kilku dekad jesteśmy świadkami takiego psychologicznego gotowania – agresja polityków narasta krok po kroku, a nasza tolerancja na nią rośnie.

To nie jest wyłącznie wina polityków. Działa sprzężenie zwrotne: to my wybieramy głośniejszych i bardziej agresywnych, chętniej słuchamy audycji, w których politycy przekrzykują siebie i dziennikarzy, chętniej klikamy w takie treści. Oni idą o krok dalej, a my ich za to nagradzamy. Mark Twain, piętnując amerykańskie linczowanie, pisał, że wystarczy jeden odważny człowiek, który wcześnie wstanie i przeciwstawi się tłumowi. Wśród naszych polityków takich ludzi najwyraźniej brakuje.

Konflikt, który trwa pokoleniami, zmienia hierarchię społeczną: wysoką pozycję zyskują ci, którzy najostrzej walczą z przeciwnikiem. Tak było w czasie zimnej wojny i tak jest w konfliktach nierozwiązywalnych. Obawiam się, że w polskiej polityce radykalizm stał się przepustką do awansu, a w spory zaangażowane są już całe, trzypokoleniowe rodziny.

O tym, jak ulegamy psychologicznym i kulturowym modom, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców”.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Ewolucja moralności – wykład wygłoszony podczas X Wrocławskich Dni Darwina

Mój wykład z X Wrocławskich Dni Darwina: czy ludzka moralność jest wyjątkowa, czy jest kontynuacją zachowań moralnych zwierząt – od opieki nad potomstwem po empatię i pojednanie.

Czy moralność podlega procesom ewolucji? Co ją kształtuje – dobór naturalny czy tylko kultura? Czy zwierzęta są moralne? A może tylko bywają? A jeśli tak, to czy wolno nam również mówić o moralności roślin? Ile biologii jest w Dekalogu? Jak wiele kwestii moralnych potrafi wyjaśnić neurobiologia? Czy pozbawieni kamiennych tablic pogrążymy się w anarchii a nasza natura ulegnie zezwierzęceniu? Jaka będzie przyszłość moralności?

To tylko niektóre z pytań, na które starałem się odpowiedzieć w swoim wykładzie wygłoszonym podczas  dziesiątych-jubileuszowych Wrocławskich Dni Darwina organizowanych przez Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów, Instytut Biologii Uniwersytetu Wrocławskiego i Klub Sceptyków Polskich z okazji urodzin wielkiego przyrodnika. Zapraszam do wysłuchania!

O czym jest ten wykład

Czy ludzka moralność jest czymś jakościowo nowym, czy tylko kontynuacją tego, co widzimy w świecie zwierząt? W wykładzie zachęcam słuchaczy, by sami spróbowali na to odpowiedzieć, i daję im materiał do namysłu. Orangutanice wychowują młode przez siedem–osiem lat, a dorosłe dzieci odwiedzają matkę jeszcze jako kilkunastolatki. U magotów gibraltarskich pozycja samca w stadzie zależy od zaangażowania w opiekę nad potomstwem. Mangusty opiekują się młodym, które choruje po ukąszeniu węża, a papugi szare przekazują partnerowi żetony do wymiany na jedzenie, nie oczekując niczego w zamian.

W klasycznych, dziś porzuconych eksperymentach małpy rezusy przez wiele dni odmawiały pociągnięcia łańcucha, który dawał im jedzenie, ale raził prądem towarzysza. Frans de Waal przeciwstawia teorii „fasadowej” moralności – cienkiej warstwy kultury na zwierzęcej naturze – model matrioszki. W jego środku jest zakażenie emocjonalne, wokół niego empatia poznawcza, a na zewnątrz pełne przyjęcie cudzej perspektywy. Zwierzęta znają też gesty pojednania po konflikcie.

Systemy etyczne, które spisujemy na tablicach, mogą mieć bardzo różne uzasadnienia, a mimo to ich nakazy są zaskakująco podobne. Być może są po prostu sformułowaniem biologicznych skłonności, które zastaliśmy w świecie. Tym, co rzeczywiście może nas wyróżniać, jest zasięg grupy, wobec której stosujemy normy moralne – kultura pozwala nam poszerzać go daleko poza własne stado.

Te wątki rozwijam w zbiorach esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć” i „Zawracanie statków głupców”.

Wpisy o podobnej tematyce:

Uroda, moda i wygoda. Memetyka jako przymiarka teorii Darwina do kultury. Zapraszam do obejrzenia mojego wykładu wygłoszonego podczas VII Wrocławskich Dni Darwina

Ewolucja sztucznej inteligencji – wykład wygłoszony podczas V Wrocławskich Dni Darwina

Ewolucyjne korzenie kultury ofiar

O dziedziczeniu traumy i przeżyć naszych przodków – epigenetyczny „przełom” w teorii dziedziczenia

Ewolucja boga w naszych umysłach – wykład

Miłość, ewolucja, matematyka


Inteligencja makiaweliczna – okładka

O ewolucyjnych korzeniach ludzkiej natury piszę w książce „Inteligencja makiaweliczna. Rzecz o pochodzeniu natury ludzkiej”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Polski system leczenia zdrowia psychicznego jest postawiony na głowie

To tytuł rozmowy, którą dla Radia Wnet przeprowadziła ze mną red. Jeśmina Nowak. Zapraszam do wysłuchania!

My bardzo często patrzymy na problemy psychiczne jako na coś, co ma rozwiązać konkretny specjalista. Tymczasem bardzo duża część problemów tkwi w środowisku – mówi psycholog.

Z czego wynikają coraz częstsze problemy młodzieży ze zdrowiem psychicznym? Dr Tomasz Witkowski proponuje następujące wyjaśnienie:

W przeciągu ostatnich dekad mniej więcej o dwie trzecie zmalała liczba rodzin, w których spożywa się wspólnie posiłki. A wspólne spożywanie posiłków koreluje bardzo wysoko z wynikami w nauce, koreluje ujemnie z zażywaniem narkotyków, z przedwczesnym seksem, czyli generalnie można powiedzieć z bardzo wieloma obszarami, a ten wspólny posiłek to jest nic innego jak po prostu rozmowa, bo tutaj nie chodzi o to, że wspólnie jemy, ale najczęściej przy tym stole w jakiś tam sposób rozmawiamy.


Psychoterapia bez makijażu – okładka

Historie pacjentów skrzywdzonych w terapii i rozmowy z terapeutami zebrałem w książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach”. Książka w księgarni Bonito »

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Zapraszam na Międzynarodowe Dni Ateizmu 2025 do Warszawy

O wolność od religii i nowego obskurantyzmu – Pod takim hasłem odbędą się tegoroczne Dni Ateizmu organizowane przez Fundację im. Kazimierza Łyszczyńskiego, Fundację Wolność od Religii oraz Fundację Teraz Nauka.

Miło mi poinformować, że na zaproszenie organizatorów wraz z Sanalem Edamaruku Shirajum Eriną i Rafałem Betlejewskim również wystąpię w programie pierwszego panelu zatytułowanym: Religie, teorie spiskowe, pseudonauka, szarlataneria.

Zapraszam serdecznie w imieniu organizatorów i własnym!

DNI ATEIZMU 2025 WARSZAWA
Sobota, 29.03., Pałac Staszica, Sala Lustrzana, wstęp wolny.

WSTĘPNY PROGRAM

Międzynarodowa Konferencja “O Wolność od Religii i Nowego Obskurantyzmu”

09.45 Rejestracja, powitalna kawa
10.00 Otwarcie: Marek Łukaszewicz (FKŁ, Polska), Dorota Wójcik (Fundacja Wolność od Religii), Maciej Podgórski (Fundacja Teraz Nauka)
10.15 Wprowadzenie: Nina Sankari (FKŁ) “Stary i Nowy Obskurantyzm przeciwko nauce, prawom i wolnościom człowieka”
10.30 Prof. Paweł Golik (Instytut Genetyki i Biotechnologii UW): “Małpi proces” w Polsce”. Dyskusja.
11.15 Panel I „Religie, teorie spiskowe, pseudonauka, szarlataneria”: Rafał Betlejewski, Sanal Edamaruku, dr Tomasz Witkowski, Shirajum Erina. Dyskusja.
12.30 Panel II: „Religijna opresja”: mec. Marcin Pawelec-Jakowiecki. Marta Lempart (OSK), Nina Sankari. Petycja. Dyskusja
13.30 Przerwa
14.30 Panel III: Nowy Obskurantyzm: rola AI i mediów społecznościowych w transmisji fake newsów, antynaukowych poglądów i ruchów politycznych: Maciej Podgórski (Teraz Nauka), Hugo Estrella Argentyna), dr Łukasz Polowczyk (UW). Dyskusja
15.30 Wystąpienie gościa honorowego: Prof. David Orenstein “Building Knowledge and Community” (Budowanie wiedzy i społeczności)
16.15 Przerwa kawowa
16.30 Ateistyczne (i pokrewne) inicjatywy: Tonoy Emroz (Prezes Atheist Alliance International), Rafał Betlejewski
17.00 Ateistyczne książki, prasa i politycy: Prof. Krzysztof Dołowy, Piotr Szumlewicz, Stanisław Pisarek, Lech Jan Mazurek, Prof. Joanna Senyszyn
18.00 Podsumowanie i zakończenie konferencji.

19.30 Bankiet Ateistyczny


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

„Tam, gdzie nie ma psychiatry” już wkrótce trafi do rąk Polaków

Kiedy prof. Vikram Patel rozpoczynał swoją działalność w Afganistanie, Rwandzie, Czadzie, Erytrei i Liberii przypadał tam JEDEN psychiatra na cały kraj, a mimo to udało mu się znacząco poprawić stan zdrowia psychicznego w tych krajach. Wśród narzędzi, które dał zwykłym ludziom do ręki, była książka:

Tam, gdzie nie ma psychiatry –

– napisany przez specjalistów podręcznik pierwszej pomocy ludziom zaburzonym i chorym psychicznie. Do dzisiaj podręcznik został przetłumaczony na 15 języków i jest dostępny bezpłatnie online niemal na całym świecie… ale nie w Polsce.

W Polsce odpowiedzią na kryzys zdrowia psychicznego jest marketing usług terapeutycznych. Najlepiej płatnych i długotrwałych. Aby umożliwić wszystkim potrzebującym pomocy i ich bliskim zajęcie się własnym zdrowiem psychicznym, niecały rok temu postanowiłem doprowadzić do przetłumaczenia tego podręcznika na język polski i bezpłatnego udostępnienia online dla wszystkich bez wyjątku. Dzisiaj z radością informuję, że udało mi się zebrać zespół tłumaczy, redaktorów, korektorów, grafików i woluntariuszy, którzy zdecydowali się poświęcić swój czas na relizację tego projektu. Wszystkim im w tym miejscu z góry serdecznie dziękuję!

Co niezwykle ważne, zakończyłem również negocjacje z właścicielem praw autorskich – Cambridge University Press. Umowę licencyjną do wydania polskiego na okres dziesięciu lat podpisało Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów, które zobowiązało się do bezpłatnego udostępniania podręcznika na swoim serwerze, za co mu również dziękuję.

Zakup praw autorskich był możliwy dzięki darowiźnie Mateusza Paradowskiego – ogromne dzięki!

Już zostało przetłumaczone ok. 15% tekstu i wszystko wskazuje na to, że uda się zakończyć pracę nad tłumaczeniem do końca roku. Wierzę, że książka trafi do potrzebujących już w przyszłym roku. Jednocześnie zapraszam do współpracy każdego, komu moja inicjatywa jest bliska i kto dysponuje niezbędną wiedzą i umiejętnościami w zakresie składu komputerowego, promocji i marketingu podobnych projektów.

Tych, którzy chcieliby wesprzeć projekt choćby symboliczną złotówką, proszę o przekazywanie darowizn na:

97 1020 5226 0000 6002 0822 2962
Odbiorca: Polskie Stowarzyszenie Racjonalistów
Tytuł: darowizna na wydanie książki Vikrama Patela

Dogońmy trzeci świat w trosce o zdrowie psychiczne!

Klikając na okładkę otworzysz stronę Cambridge University Press, które wydało książkę w j. angielskim. Znajdziesz tam bezpłatny dostęp do treści książki w formacie pdf.

Powstanie tej książki zainspirowane zostało powodzeniem podręcznika Where there is no doctor, który uratował życie i zdrowie wielu ludziom na całym świecie.

Jest to praktyczny podręcznik chorób psychicznych dla osób bez specjalistycznego przeszkolenia oraz pracowników służby zdrowia w placówkach o niskich zasobach. Zawiera wyłącznie wskazówki i sposoby postępowania oparte na dowodach.

Vikrama Patela poznałem podczas mojej pracy nad książką Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku. Poniżej znajdziesz obszerną notę biograficzną mojego autorstwa przybliżającą postać tego wybitnego psychiatry.


Giganci psychologii – okładka

Moją rozmowę z prof. Vikramem Patelem, autorem podręcznika „Tam, gdzie nie ma psychiatry”, znajdziesz w książce „Giganci psychologii. Rozmowy na miarę XXI wieku”. Książka w księgarni Bonito »

Defekt – okładka

O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.

Przeczytaj fragment (EPUB)  ·  Przeczytaj rozmowę o powieści

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Premiera trzeciego tomu AUDIOBOOKA „Zakazanej psychologii”

Miło mi poinformować, że długo wyczekiwany przez czytelników audiobook trzeciego tomu mojej trylogii 15 marca 2025 roku trafi do sieci dystrybucyjnej. Audiobook tomu pierwszego i drugiego są już dostępne w większości sklepów internetowych. Książkę zrealizowało Studio Audio Tales. Czytają: Andrzej Hausner i Tomasz Budyta. Zapraszam do słuchania!

Posłuchaj bezpłatnego fragmentu klikając TUTAJ

Odwaga jest dzisiaj chyba w odwrocie. Także odwaga pisania, mówienia ale także odwaga konfrontowania się z argumentami innych. Czy bez takiej odwagi można prowadzić badania naukowe? Czy bez takiej odwagi możliwy jest rozwój? Książka, którą trzymasz w dłoni jest odważna, bo odważny jest jej Autor. Dlatego ją polecam. Przeczytaj, o ile jesteś odważny.

dr Tomasz Rozek, „Nauka. To lubię”

Zamów eBooka

Tomasz Witkowski od lat bierze pod lupę psychologię, przyglądając się jej dokonaniom z dużą dawką zdrowego sceptycyzmu. Potrafi przystępnie opisać zarówno błędy popełniane przez badaczy, jak i zawiłości naukowej statystyki czy działanie najnowszych technologii. Warto przeczytać i (krytycznie) przemyśleć!

Z recenzji Jana Stradowskiego, Radio TOK FM

W III tomie Zakazanej psychologii Witkowski demaskuje działalność naukowców, których nadrzędnym celem nie jest bynajmniej dążenie do poznania i ujawniania prawdy, ale raczej samolubne zaspokajanie osobistych potrzeb. Żądza sławy, intelektualizacja, uznanie własnej nieomylności, a także brak zgody na publikowanie negatywnych wyników badań czy wreszcie niechęć do krytycznego spojrzenia na posiadane umiejętności warsztatowe to tylko kilka przykładów z bogatego katalogu zarzutów stawianych małym wielkim uczonym. Formułując tak mocne tezy, Witkowski bardzo dba o to, by żadna z nich nie pozostała bez merytorycznego uzasadnienia.

Z recenzji Anety Zawadzkiej, Forum Akademickie

Udane łączenie popularyzacji wiedzy psychologicznej z krytyką popełnianych błędów i nierzetelności badaczy jest trudnym zadaniem. Wiele zależy od tego jaką koncepcję nauki wyznajemy i jaką perspektywę czasu uwzględniamy. Tomasz Witkowski, krytyk i popularyzator psychologii, zajmuje się nierzetelnością w badaniach psychologicznych. Ostrzega przed nadmiernymi generalizacjami, błędami, a nawet oszustwami. Okazuje się bowiem, że chociaż uczeni są w dość korzystnej sytuacji, bo hipotezy i teorie umierają za nich, to jednak niektórzy mogą zbytnio przywiązywać się do martwych hipotez.

Z recenzji prof. Czesława S. Nosala

Popularyzacja psychologii niestety roi się od błędnych interpretacji i mitów. Aby nie przyzwalać na to siedząc cicho, Tomasz Witkowski w swojej znakomitej książce odważnie stawia czoło tym problemom. Naukowcy, specjaliści od zdrowia psychicznego, studenci i laicy, którym zależy na oddzieleniu pseudonauki od nauki, powinni przeczytać tę książkę.

Z recenzji prof. Elizabeth Loftus

To, że jak nigdy w historii żyjemy bogato, zdrowo i bezpiecznie, jest pochodną rozwoju nauki. Nawet mieszkańcy slumsów Kalkuty, żyją dziś lepiej niż w czasach potęgi Mogołów. Ale ta trwająca nieustannie rewolucja naukowa poddaje nasze codzienne życie wielkiej próbie dostosowania się do niej. Nasze przyzwyczajenia, obyczaje, wagi, które przypisujemy poszczególnym podstawowym wartościom, ulegają radykalnym zmianom, wywołując u niektórych z nas dyskomfort z samego życia. Dlatego tak wielką rolę odgrywają nauki społeczne, szczególnie te, których bezpośrednim celem jest nie tylko zrozumieć powody takiego stanu, ale i pomóc indywidualnemu człowiekowi zmierzyć się z otaczającą go rzeczywistością. Tomasz Witkowski napisał książkę ukazującą cienie jednej z  takich nauk – psychologii. Zakazana Psychologia pokazuje mroczny obraz szalbierstwa intelektualnego, naukowego oszustwa prowadzącego, do wyrządzania szukającym pomocy szkody, czasami nieodwracalnej. Zmiany cywilizacyjne ostatnich lat prowadzą do powstawania szalbierstw naukowych nie tylko w naukach społecznych. Obchodzimy właśnie okrągłą rocznicę skandalu z zimną fuzją, a renomowane czasopisma Science i Nature musiały nie tak dawno odwoływać kilkanaście prac cudotwórcy mikroelektroniki. O tych, ukrytych w cieniu, grzechach nauki powinno się mówić pełnym głosem.

Z recenzji prof. Łukasza A. Turskiego

To świetnie napisana książka, a bogata dokumentacja sprawia, że jest ona również doskonałym przewodnikiem po źródłach. Każdy psycholog, każdy student psychologii i każdy laik, który interesuje się psychologią, odniesie ogromną korzyść po jej przeczytaniu. I chociaż w znacznej mierze jest poświęcona potępianiu skandalicznych występków które mają miejce w wielu obszarach naszej dyscypliny, a także piętnowaniu fałszywych i nastawionych na zysk terapii i technik oferowanych złaknionej publice, to ostatecznie jest to książka, która broni honoru psychologi opartej na nauce. Gorąco polecam!

Z recenzji prof. Jamesa Alcocka

Witkowski nie jest dzieckiem z baśni, którego okrzyk: „Król jest nagi”, można zignorować, ośmieszyć, czy uznać za wybryk niesfornego malca. Jest on adwersarzem bardzo niebezpiecznym, doskonale znającym „od wewnątrz” mechanikę szalbierstwa uprawianego w imię nauki i rozumu. A tego już się nie da zignorować.

Z recenzji dr. Romana Zawadzkiego

Bardzo dobra książka. Otwiera oczy. Okazuje się, że nie zawsze można wierzyć profesorom z dyplomem… Nie zawsze można zaufać lekarzom, a ludzie którzy obiecują pomóc, często tak naprawdę nas krzywdzą. A wszystko to w pogoni za pieniędzmi i sławą.

Recenzja czytelnicza

Znakomita książka, która powinna być lekturą obowiązkową dla wszystkich interesujących się psychologią, czy naukami społecznymi w ogóle. Autor obnaża pseudonaukowe teorie, pobudza do myślenia krytykując psychoterapię czy NLP, a także zwraca uwagę na metodologiczne kłopoty z psychologią. Lektura Zakazanej psychologii jest intelektualną ucztą zmuszającą do krytycznego myślenia.

Recenzja czytelnicza

Tomasz Witkowski pokazuje ciemną stronę nauki, gdzie żądza sławy lub pieniędzy, prowadzi do naukowych oszustw. I nieważne, że twórcy tych oszustw, mają często świadomość nieodwracalności szkód, u stosujących się do „wyników” ich „badań”. Wstrząsająca jest świadomość bezkarności pseudonaukowców.

Recenzja czytelnicza

Rewelacyjne studium pseudonauki!

Recenzja czytelnicza

To jest książka, która otwiera oczy. Niektórym brutalnie. Autor walczy z nierzetelnością w dziedzinie, której sam jest przedstawicielem, w psychologii.

Recenzja czytelnicza

Książka, która wielu może przeszkadzać, uwierać, zmuszać do odpowiedzi na pytania, na które chętnie by nie odpowiadali – w tym leży jej wartość. Po tej lekturze już nigdy bezkrytycznie nie spojrzę na nową „rewolucyjną” teorię w psychologii i próby natychmiastowego wprowadzania jej w życie.

Recenzja czytelnicza

Książka otwiera oczy, odziera ze złudzeń i pokazuje smutną prawdę o psychologii.

Recenzja czytelnicza

Inne posty poświęcone zakazanej psychologii 2

Recenzja „Zakazanej psychologii t. 2” w „Psychiatrii Polskiej”

„Zakazana psychologia” – aktualizacja 1.0

Zakazana psychologia

Psychologia popularna jest pełna przekłamań. Które mity psychologiczne szkodzą najbardziej?

Psychologia jako religia – rozmowa w Racjonalista.tv

Psychologowie i szarlatani – audycja w radiowej Dwójce

Prawda, Dobro i Humanizm – Czy współczesny świat nadal potrzebuje tych wartości? – Zapraszam na Holistic Talk!

Już 5 kwietnia 2025 r. zapraszam do Bielska Białej na konferencję Holistic Talk, podczas której będę miał przyjemność wygłosić wykład zatytułowany Psychologia bez uproszczeń. Wszyscy czytelnicy tego bloga, którzy zdecydują się na zakup biletu i podadzą kod DRTWHT2, otrzymają 33% zniżki!

Pełen program i szczegóły dotyczące konferencji poznacie klikając TUTAJ.


Zawracanie statków głupców i inne eseje – okładka

Szerzej o tym, jak ideologia wypiera naukę, debatę i zdrowy rozsądek, piszę w zbiorze esejów „Zawracanie statków głupców i inne eseje”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Zakochanie to głównie biologia, mało tu racjonalności

To tytuł jeszcze jednej rozmowy walentynkowej, którą dla portalu Holistic.news przeprowadziła ze mną red. Maria Mazurek. Zapraszam do lektury!

W święto zakochanych, walentynki 2025, rozmowa z psychologiem, pisarzem i publicystą, dr. Tomaszem Witkowskim, o tym, czy zakochanie to choroba, jak bardzo steruje nami biologia i czy stan zakochania oznacza zerwanie z racjonalnością. Dr. Witkowskiego już wkrótce, 5 kwietnia 2025 roku, będzie można posłuchać na żywo w trakcie wyjątkowego wydarzenia – drugiej edycji Holistic Talk w Cavatina Hall, w Bielsku-Białej.

Miłość to choroba. Czasami śmieszy, czasami przeraża

Maria Mazurek: Czy miłość ogłupia?

dr Tomasz Witkowski: Odpowiadając najkrócej – tak. Niektóre koncepcje mówią, że miłość to nic innego jak suma utrwalonych ewolucyjnie błędów poznawczych. W stanie zakochania nie myślimy racjonalnie. ICD-10, czyli klasyfikacja chorób stworzona przez Światową Organizację Zdrowia, uwzględnia nawet kategorię F.63.9 – „Zaburzenia nawyków i popędów, nieokreślone”. W praktyce podciąga się pod nią zazwyczaj stan głębokiego zakochania. 

Chory na miłość. Cudowne. 

My się z tego śmiejemy, ale proszę wziąć pod uwagę – znamy to z literatury, ale niestety również z prawdziwego życia – że wiele osób z miłości popełnia samobójstwo. Można więc powiedzieć, że miłość to choroba, która może mieć skutek śmiertelny.

Zakochanie i zdolności poznawcze

Ale może mieć też skutek poniekąd przeciwny – nowe życie. 

Oczywiście. Psychologowie ewolucyjni są w tym zgodni: zakochanie to proces, który służy rozmnażaniu i przekazywaniu genów. A wynikające z zakochania „ogłupienie” (czy mówiąc mniej kolokwialnie: chwilowe zaburzenia zdolności poznawczych) ma to ułatwiać. Weźmy pod uwagę choćby fakt, że każdy z nas, poszukując partnera do rozmnażania, miałby właściwie do wyboru co najmniej miliard żyjących na tym świecie osobników płci przeciwnej w wieku rozrodczym. Przecież nie dałoby się dokonać takiego wyboru, wykorzystując narzędzia poznawcze. A zakochanie poniekąd zwalnia nas z tego obowiązku. Choć na świecie żyje miliard potencjalnych partnerów, dla nas liczy się już tylko Mariola. Wierzymy, że to ona jest jedyna, że została stworzona właśnie do nas i jest tą drugą połówką. 

Nawet jeśli obiektywnie Mariola wcale nie jest taka świetna. 

Tak, bo zakochując się, wyłączamy kryteria racjonalnej oceny partnera. Pamięta pani scenę z Nocy i dni, w której Józef Toliboski, na oczach całego towarzystwa, wchodzi do stawu, jakiegoś bajora właściwie, żeby zerwać dla Barbary nenufary? W białym garniturze zresztą. Wszyscy biją brawo, Barbara się uśmiecha, a przecież facet właśnie zniszczył sobie najlepszy garnitur, zdewastował kwiaty, naraził się na dyskomfort przebywania w mokrym ubraniu i na przeziębienie. Gdybyśmy spojrzeli na to racjonalnie, to stwierdzilibyśmy, że taki szaleniec nie rokuje dobrze jako człowiek, który później ma wychowywać nasze dzieci i zarabiać na ich utrzymanie. Do tego przydają się inne cechy: odpowiedzialność, wyważenie, spokój. Ale zakochane kobiety często nie biorą pod uwagę perspektywy wychowania potomstwa i bycia razem przez wiele, wiele lat – tylko to, że „on dla mnie oszalał”.

Racjonalizm kontra porywy serca

Zakochując się, nie myślimy racjonalnie. Nie analizujemy na przykład stanu zdrowia naszego partnera, a właściwie to powinniśmy. Coraz rzadziej patrzy się też na jego status materialny. Owszem, bierzemy pod uwagę (choć jest to raczej nieświadome) pewne cechy fizyczne, ale to jest kwestia naszych biologicznych, wrodzonych preferencji. No ale przecież nikt z nas nie sprawdza – a przynajmniej nie słyszałem o nikim, kto by to robił – książeczki zdrowia potencjalnego partnera.   

Przez wieki to rodzice wybierali dzieciom przyszłych mężów czy żony, uwzględniając właśnie racjonalne czynniki, a nie zakochanie. 

W wielu miejscach na świecie wciąż tak jest. 

Może to nie jest wcale takie głupie? 

Nie jest. Tak przynajmniej wynika z badań porównujących „małżeństwa z miłości” i te aranżowane. 

Te aranżowane wcale nie są mniej trwałe? 

Tak. Co więcej, w zdecydowanej większości małżeństw aranżowanych prędzej czy później pojawia się etap miłości romantycznej. Choć ktoś wybrał za młodych, to potem oni się poznają, spędzają ze sobą czas i to uczucie nadchodzi.

Holistic Talk

Link do wydarzenia: holistictalk.pl Czytelnicy mojego bloga otrzymają zniżkę na zakup wejściówki w wys. 33% podając kod: DRTWHT2.

Stan zakochania i selekcja partnera

Powracając do tych, którzy sami wybierają partnerów – skoro nie racjonalne czynniki, to co sprawia, że zakochujemy się w tej, a nie innej osobie? 

Do końca nie wiadomo. Na pewno znaczenie ma poziom atrakcyjności potencjalnego partnera. Jest szereg parametrów, które na tę atrakcyjność się składają. Przy czym występuje tu pewna asymetria między kobietami a mężczyznami. Kobiety – pomimo zmieniających się ról społecznych – wciąż zwracają większą uwagę na status społeczny, a mniejszą na aspekty atrakcyjności fizycznej. Natomiast dla mężczyzn istotniejsze są parametry urody partnerki. To znów uwarunkowanie ewolucyjne: mężczyzna, wybierając partnerkę, szuka „dobrych genów”. A z nimi kojarzymy symetryczną budowę twarzy, gęste włosy, zdrową skórę i oczywiście figurę z „odpowiednimi” do rodzenia dzieci proporcjami. Kobietę z kolei interesują zasoby, które mężczyzna może poświęcić na wspólne wychowanie dzieci. To jest dla niej istotniejsze. Szczególnie że z biologicznego punktu widzenia to ona ponosi największy koszt spłodzenia i urodzenia potomstwa. Mężczyzna może się ulotnić w każdej chwili. I często się ulatnia. 

Poza tym mężczyzna może spłodzić tysiące dzieci. Kobieta może urodzić ich stosunkowo niewiele. 

Stąd też społeczne przyzwolenie na podwójną moralność. Niewierność łatwiej wybacza się – a przynajmniej do niedawna wybaczało się – mężczyźnie. Konsekwencje niewierności kobiety mogą być dla jej partnera bardzo dotkliwe. To konieczność poświęcania swoich zasobów na opiekę nad nieswoim potomstwem. Natomiast konsekwencje niewierności mężczyzny dla jego partnerki są niemal zerowe. Mężczyzna spłodzi dziecko innej kobiecie, w innej części świata lub miasta, i właściwie jego partnerka nawet tego nie odczuje. Oczywiście w tym momencie spłycam to zagadnienie do ewolucyjnej kalkulacji zasobów. Budowanie relacji, zaufanie w związku i emocje wiążące się ze zdradą to zupełnie inne, bardziej skomplikowane (i mocno uwarunkowane kulturowo) kwestie. 

Monogamia, moralność i różnice między płciami

Może biologicznie nie jesteśmy stworzeni do monogamii? 

Biologicznie nie. Monogamia jest wymysłem kulturowym i to wymysłem – być może panią zaskoczę – mężczyzn. Ona jest na rękę przede wszystkim mężczyznom, bo zabezpiecza tych mniej atrakcyjnych przed pozostaniem bez szans na rozmnażanie się. W systemie monogamicznym w grupie, w której znajduje się dwudziestu mężczyzn i dwadzieścia kobiet, każdy mężczyzna znajdzie partnerkę. W tej samej grupie – jeśli obowiązywałaby w niej poligamia, a konkretniej poligynia – najatrakcyjniejsi mężczyźni byliby związani z dwoma, trzema kobietami, a ci mniej atrakcyjni z żadną. Oczywiście w dużych społecznościach te liczby są odpowiednio większe.

Poruszył pan temat podwójnej moralności – mężczyznom łatwiej wybacza się zdradę. Ale niesprawiedliwości są też w drugą stronę: życie kobiet jest bardziej chronione w przypadku zagrożeń, wojen, kataklizmów. To również uwarunkowane tym, że mała liczba mężczyzn jest w stanie zapłodnić wiele kobiet? 

Tak, ale poza tym kobiety zazwyczaj są otoczone przez dzieci – jeśli zginie kobieta, prawdopodobnie za chwilę zginie jej potomstwo. To również zagraża ciągłości genetycznej.

Zakochanie to biologia

My w kontekście zakochania cały czas mówimy o biologii… 

Bo zakochanie jest mocno biologiczne. Nie tylko zakochanie w ramach relacji romantycznej, ale też na przykład macierzyńskiej. U kobiety podczas porodu i tuż po nim wydziela się tak potężna ilość oksytocyny (potocznie zwanej hormonem przywiązania), że ona, trzymając dziecko po raz pierwszy w ramionach, momentalnie się w nim zakochuje. W tym przypadku nie mówimy o romantycznym uczuciu, choć być może jeszcze silniejszym. Dość często zdarza się, że kobiety, które zamierzają tuż po porodzie oddać dziecko do adopcji – najczęściej chodzi o bardzo młode, zagubione dziewczyny, często z patologicznych środowisk – i całą ciążę nie mają żadnych wątpliwości, po jej rozwiązaniu natychmiast zmieniają zdanie. W szpitalach dochodzi z tego powodu do dantejskich scen. 

Pytałam o biologię, bo z naszej rozmowy wynika, że zakochanie jest poza racjonalnością. A zatem w pewnym sensie – również poza człowieczeństwem. 

Jeśli rozumiemy człowieczeństwo jako zdolność do refleksji, odpowiedzialności, moralności, poszukiwania ponadbiologicznego sensu, to sam stan zakochania się w nim nie mieści. Choć już jego interpretacja – bardzo obecna w sztuce – jak najbardziej. 

Zakochują się wszyscy. Zwierzęta też

Skoro zakochiwanie się jest tak biologiczne, to czy zwierzęta też się zakochują? 

Oczywiście! Szczególnie wdzięcznymi obiektami obserwacji miłosnych zwyczajów są ptaki. Wiele z nich znajduje sobie partnera na całe życie. Co nie znaczy, że są zawsze monogamiczne – mogą mieć stosunki seksualne poza swoimi związkami, ale na koniec dnia i tak wracają do partnerów. Przy czym w świecie zwierząt jest trochę inaczej niż u ludzi: najczęściej to samice wybierają samca. 

Według jakich kryteriów? 

Bardzo różnych. Czasem to kryterium wyglądu. Czasem siły. A na przykład samice słowika zakochują się w samcach, którzy potrafią śpiewać nowe melodie. Takie, których one wcześniej nie słyszały. No a z drugiej strony w świecie zwierząt spotkamy bardzo brutalne zwyczaje seksualne, na przykład samice (modliszek, niektórych pająków i skorupiaków) zjadające po stosunku swoich partnerów. Mamy tam niezwykłe bogactwo związków i zachowań seksualnych. Bardzo różnych. Łączy je jedno: chodzi o przekazanie genów. To jest sens istnienia wszystkich zwierząt.  

Ludzi, w wymiarze biologicznym, również. 

Tak. To nawet widać po zachowaniach babć i dziadków, którzy są w stanie poświęcić bardzo dużo zasobów na wychowanie wnucząt. Szczególnie tych rodzonych przez ich córki. 

Bo w tym przypadku mają pewność, że to są ich geny? 

Właśnie. Jest nawet pewne brutalne badanie statystyczne, które pokazuje, że babcie i dziadkowie poświęcają większe środki finansowe na wnuki rodzone przez córki.

Stan zakochania. Regularnie czy raz na zawsze?

Niektórzy twierdzą, że można zakochać się trzy razy w życiu. Inni, że tylko raz. To jak z tym jest?  

Bardzo różnie. Są osoby bardzo „kochliwe”, które zakochują się kilka razy w roku. Są takie, które raz w życiu. A jeszcze inne wcale. Tu nie ma reguły. Na pewno możemy jednak powiedzieć, że to mężczyźni zakochują się częściej, są też bardziej predysponowani do uczucia od tak zwanego pierwszego wejrzenia. Kobiety zakochują się rzadziej i są bardziej zorientowane na długoletnie związki. Ale i za tym stoi biologia. W ewolucyjnym interesie mężczyzn jest, żeby jak najbardziej rozpowszechnić swoje geny. W ewolucyjnym interesie kobiet – żeby wybrać najodpowiedniejszego partnera. 

Ile trwa zakochanie?

Z obliczeń wynika, że średnio około dwóch lat. Ale wie pani, jak to jest ze statystyką: jeśli człowiek trzyma jedną rękę w wiadrze z lodem, a drugą w kominku, to średnio przebywa w temperaturze pokojowej. 

A czy da się przejść przez życie z jednym partnerem i cały czas być w nim zakochanym? 

Da się szczęśliwie przejść przez życie z jednym partnerem i bardzo go kochać. Natomiast nie da się być w nim całe życie zakochanym. Faza tak zwanej miłości romantycznej mija. Uczucie dojrzewa i jeśli związek jest trwały i zdrowy, pojawia się w nim coraz więcej intymności i zaangażowania. Namiętności będzie jednak mniej niż na początku. Zakochanie prędzej czy później mija. A wraz z nim ogłupienie. I właściwie to jest dobra wiadomość.


* Dr Tomasz Witkowski, prof. Wyżej Szkoły Kształcenia Zawodowego – psycholog, badacz, pisarz, publicysta, założyciel Klubu Sceptyków Polskich, promotor racjonalnego myślenia. Autor kilkunastu książek, kilkudziesięciu artykułów naukowych i kilkuset popularnonaukowych.


Dr Tomasz Witkowski wystąpi podczas Holistic Talk

Nasz rozmówca będzie jednym z prelegentów Holistic Talk, niezwykłego wydarzenia dla osób ceniących sobie prawdę, dobro i humanizm.

Formuła Holistic Talk przypomina prezentacje TEDx czy PechaKucha, ale jednocześnie o wiele bardziej zachęca do refleksji i dialogu. W jednym miejscu spotykają się ludzie otwarci i gotowi do zmian, którzy potrafią myśleć holistycznie.

Jesteśmy pewni, że Czytelnicy Holistic News do takich osób należą. Dlatego już teraz zapraszamy Was na Holistic Talk, które odbędzie się 5 kwietnia 2025 roku w Cavatina Hall w Bielsku-Białej.

Rabat dla Czytelników Holistic News na bilety na Holistic Talk

Holistic News jest patronem medialnym Holistic Talk. W związku z tym specjalnie dla naszych Czytelników mamy rabat na bilety – aż 33 procent zniżki! Wystarczy, że w trakcie zakupu biletu na stronie organizatora wpiszecie kod HTHN2.

Więcej informacji o samym wydarzeniu oraz pełną listę prelegentów znajdziecie na stronie Holistic Talk.

Opublikowano przez:

Maria Mazurek

Jest dziennikarką z wieloletnim doświadczeniem. Wielokrotnie zajmowała się na łamach prasy tematami naukowymi. Autorka publikacji popularnonaukowych (pisanych m.in. z prof. Jerzym Vetulanim) i edukacyjnej serii książek dla dzieci. Od 2021 roku pracuje dla Holistic Think Tank.


Inteligencja makiaweliczna – okładka

O ewolucyjnych korzeniach ludzkiej natury piszę w książce „Inteligencja makiaweliczna. Rzecz o pochodzeniu natury ludzkiej”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Ten prosty mechanizm trzyma ludzi w sektach i toksycznych związkach!

Rozmowa w podcaście Światusy z Sarą i Edwinem Kozubami: dlaczego tak trudno wyjść z sekty albo toksycznego związku, czym są nieregularne wzmocnienia i dlaczego „ja bym się nie dał” to złudzenie.

To tytuł rozmowy, którą dla podcastu Światusy przeprowadzili ze mną Sara i Edwin Kozubowie. Zapraszam do wysłuchania!

O czym rozmawialiśmy

Sara i Edwin Kozubowie, którzy sami odeszli od Świadków Jehowy, prowadzą kanał o grupach destrukcyjnych – nie tylko religijnych. Rozmawiamy o tym, dlaczego tak trudno z nich wyjść. Przez niemal całą historię gatunku wykluczenie z grupy oznaczało śmierć, bo człowiek w pojedynkę nie był w stanie przeżyć. Lęk przed odrzuceniem siedzi w nas głęboko i grupy potrafią go wykorzystać.

Ten sam mechanizm trzyma ludzi w toksycznych związkach: nieregularne wzmocnienia. Źle dobrane, kłótliwe małżeństwa od czasu do czasu przeżywają dobre chwile i to właśnie nadzieja, że one wrócą, trzyma partnerów razem. Granica manipulacji jest płynna. Niemowlę, które nauczyło się, że płacz sprowadza matkę, nie jest manipulatorem. Manipulacja w pełnym sensie zachodzi wtedy, gdy sprawca jest świadomy tego, co robi, a ofiara – nie.

Wielu ludzi jest przekonanych, że „ja bym się nie dał”. Na jedno silne oddziaływanie rzeczywiście się nie damy, ale tysiąc drobnych, rozproszonych wpływów działa jak powolne podgrzewanie wody w metaforze gotowania żaby. Kontrola informacji i zniechęcanie do zewnętrznych źródeł robią resztę. Z grupy najtrudniej wyjść komuś, wokół kogo jest społeczna pustka. Potrzebny jest ktoś z zewnątrz, kto pomoże zobaczyć argumenty przychylnie, a nie z pozycji „głupi byłeś, że tam wszedłeś”.

O tym, jak działa wpływ i manipulacja, piszę w książce „Psychomanipulacje” (dostępnej także jako audiobook), a o tych, którzy sprzedają gotowe recepty na życie, w zbiorze esejów „Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć”.

Wpisy o podobnej tematyce:

Premiera AUDIOBOOKA „Psychomanipulacji”

O kłamcach patologicznych – rozmowa w na:Temat.pl

Psychoterapia bez makijażu – Psychoterapia jest religią

Inteligentni kłamią częściej i chętniej. Jak rozpoznać, kiedy to robią? – wywiad dla NEWSWEEK

Zanim prawda włoży buty, kłamstwo obiegnie pół świata – wykład w Centrum Nauki Kopernik

Kłamstwo


Psychomanipulacje – okładka

Jak rozpoznawać manipulację i jak się przed nią bronić, piszę w książce „Psychomanipulacje. Jak je rozpoznawać i jak sobie z nimi radzić”. Książka w księgarni Bonito »

Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.

Zapraszam na spotkanie autorskie w Legnicy!

6 marca 2025 r. o godzinie 17:30 w Legnickiej Bibliotece Publicznej im. Tadeusza Gumińskiego na ul. Piastowskiej 22 odbędzie się spotkanie autorskie poświęcone mojej najnowszej książce Przepędźcie guru, którzy radzą, jak żyć i inne eseje. Spotkanie poprowadzi legniczanin Michał Kuszyk – psycholog, jeden z najskuteczniejszych mediatorów w sporach zbiorowych w Polsce.

Przeczytaj darmowy fragment, recenzje, opinie czytelników, posłuchaj rozmów o książce klikając na okładkę.