Skandal w świecie nauki: Hans Eysenck, wybitny psycholog, kłamał w swoich badaniach. Data emisji: 2020-01-17 23:00 Audycja: Wieczór Radia TOK FM Prowadzący: Hanna Zielińska W studio: dr Tomasz Witkowski Czas trwania: 48:07 min. Aby posłuchać podcastu kliknij ikonkę play poniżej.
Skandal w świecie nauki: Hans Eysenck, wybitny psycholog, kłamał w swoich badaniach
Aby posłuchać podcastu kliknij ikonkę play poniżej.
O czym rozmawialiśmy
Rozmawialiśmy o skandalu wokół Hansa Eysencka – jednego z najczęściej cytowanych psychologów – którego badania nad związkiem osobowości z zachorowaniem na raka okazały się niewiarygodne. Opowiadałem o wynikach przedstawianych z rzekomo matematyczną precyzją, m.in. że osoby o „osobowości skłonnej do raka” chorują ponad sto razy częściej, oraz o broszurach, które miały pomóc pacjentom zmienić osobowość.
Na tych badaniach opierano programy wsparcia dla pacjentów onkologicznych, a chorym wmawiano, że umysłem mogą wpłynąć na przebieg choroby – szkody są więc bardzo poważne. Mówiłem też o prawidłowości, którą pół żartem nazywam swoim prawem: tolerancja uczonych wobec oszustw rośnie wraz z pozycją oszusta, zwłaszcza gdy jego wyniki są zgodne z tym, w co ludzie chcą wierzyć.
Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Jak wygląda świat oglądany oczami kury domowej umieszczonymi około 30 cm nad ziemią, po obu stronach dzioba, który przez większą część dnia chwyta pędraki, ziarna i inne rzeczy nadające się do zjedzenia? Cóż, wydaje mi się, że wygląda podobnie jak nasz. Jest wielki, może nawet nieskończenie wielki. Na granicach jest niepoznawalny i niebezpieczny. Jest uporządkowany przez istoty wyższe, które utrzymują jego rytm. Życie w tym świecie bywa zagadkowe, bo zupełnie nie wiadomo, co dzieje się z kurami, które od czasu do czasu znikają z kurnika i do jakiego raju przechodzą. Wieczorami, gdy zapada zmierzch, kury, wspinając się na grzędę, tuż przed zaśnięciem, oglądają świat z nieco szerszej perspektywy. Może nawet zyskują tuż przed snem pewien dystans do niego i swojego wyobrażenia o nim?
Zaleta perspektywy
W opowieści „Orzeł królewski” Anthony’ego de Mello pewien człowiek znajduje jajo orła i umieszcza je w kurniku. Młody orzeł, wychowując się wśród kur, nauczył się
gdakać, zachowywał się jak otaczające go ptaki, potrafił nawet wzlecieć trochę w powietrze. Nigdy jednak nie wzbił się ponad perspektywę kurnika. Gdyby jednak puścić wodze fantazji i wyobrazić sobie, że wzleciał i opowiedział innym mieszkańcom kurnika, jak bardzo ich wyobrażenia o świecie są błędne, to czy byłoby możliwe, aby inne kury zmieniły swój obraz świata?…
A dalej o średniowiecznych praktykach sądzenia zwierząt i współczesnych atramentowych plamach. O epidemii histerii, wędrujących macicach, łukach histerycznych, waporach, stresie i o naszym niewzruszonym przekonaniu, że perspektywa naszego kurnika jest jedyną właściwą. Czytaj dalej klikając TUTAJlub na blogu Listy z naszego sadu, TUTAJ
21 listopada we wrocławskiej mediatece odbyło się spotkanie zorganizowane z okazji publikacji trzeciego tomu zamykającego moją trylogię zatytułowaną Zakazana psychologia. Spotkanie poprzedzone było projekcją filmu ASYLUM Katarzyny Sobczuk i towarzyszyła mu wystawa zdjęć poświęconych temu projektowi. Dzięki Racjonalista.tv mogę się dzisiaj z Państwem podzielić relacją z tego spotkania. Zapraszam do obejrzenia nagrania.
Asylum to projekt Katarzyny Sobczuk – filozofa i artystki wizualnej – która mówi o nim tak:
Asylum to cykl poświęcony rodzicom nastolatków. Papierowi mieszkańcy Asylum spędzają czas w samowolnym szpitalu psychiatrycznym. Sezon pierwszy cechuje brak zmiany – wycinanki próbują po prostu przetrwać. Czytają książki, oglądają telewizję, obchodzą Święta i Sylwestra. W sezonie drugim podejmują różne próby aktywności lub pociechy. Film składa się z kilku epizodów: próby sportu i rekreacji, próby podróży, próby nałogów. W końcu mieszkańcy robią to, co wszyscy – podejmują próbę psychoterapii.
Terapia mieszkańców Asylum polega na tym, że czytają książki Tomasza Witkowskiego. W trakcie dowiedzą się, że terapia im nie pomoże, i to, paradoksalnie, czyni ich silniejszymi. Właśnie porcja sceptycyzmu może im pomóc najbardziej, tak jak według stoickich zaleceń pomaga nam, gdy rano wyobrazimy sobie swój pogrzeb, a potem może być już tylko lepiej.
Później wycinanki podejmują kolejne próby aktywności – terapia jest jednym z epizodów.
Co jeszcze łączy Asylum z Zakazaną Psychologią? Szacunek dla kategorii losu, ujęcie sceptycyzmu jako źródła siły, radość pracy i pewna skłonność do francuskich lekarzy. W Asylum pracują prawdziwi francuscy lekarze, którzy są przyjaciółmi Renaty Aulagnier. Po pracy razem piją wino i dzielą się wynikami badań.
Kilka niżej zamieszczonych zdjęć da Państwu wyobrażenie na temat ASYLUM.
Więcej relacji na temat projektu ASYLUM można znaleźć w sieci wpisując nazwę projektu oraz nazwisko autorki.
Odwaga jest dzisiaj chyba w odwrocie. Także odwaga pisania, mówienia ale także odwaga konfrontowania się z argumentami innych. Czy bez takiej odwagi można prowadzić badania naukowe? Czy bez takiej odwagi możliwy jest rozwój? Książka, którą trzymasz w dłoni jest odważna, bo odważny jest jej Autor. Dlatego ją polecam. Przeczytaj, o ile jesteś odważny.
dr Tomasz Rozek, dziennikarz naukowy, autor vbloga „Nauka. To lubię”
Tomasz Witkowski od lat bierze pod lupę psychologię, przyglądając się jej dokonaniom z dużą dawką zdrowego sceptycyzmu. Potrafi przystępnie opisać zarówno błędy popełniane przez badaczy, jak i zawiłości naukowej statystyki czy działanie najnowszych technologii. Warto przeczytać i (krytycznie) przemyśleć!
To tytuł mojej obszernej analizy nadużyć w badaniach prowadzonych przez Hansa Eysencka, która ukazała się w listopadowym numerze FORUM AKADEMICKIEGO. Zapraszam do lektury!
Czy legendarny psycholog Hans Eysenck zostanie głównym bohaterem jednego z najgorszych naukowych skandali wszech czasów?
Naukowcy określają wyniki badań nad przyczynami raka i metodami jego leczenia jako „niebezpieczne” (unsafe ). Co to dokładnie oznacza? Czy zagrażają zdrowiu ludzi, którzy się nimi kierują? Czy wprowadzają w błąd lekarzy? A może innych naukowców? Takim właśnie, dość dyplomatycznym przymiotnikiem, w wyniku przeprowadzonego przez siebie dochodzenia, King’s College w Londynie opatrzyło 26 artykułów opublikowanych przez Hansa Jürgena Eysencka, jednego z najwybitniejszych psychologów wszech czasów, który w 1997 roku, w chwili swojej śmierci, był najczęściej cytowanym psychologiem na świecie.
Więcej w elektronicznym i drukowanym wydaniu FA.
Informacja dla cierpliwych – FORUM AKADEMICKIE po pewnym czasie od publikacji (chyba po 3 miesiącach) udostępnia pełne wersje tekstów.
*****
O problemach związanych z badaniami Eysencka pisałem wcześniej tutaj:
Rozmawiałem także na ten temat z Jackiem Tabiszem, a rozmowę nagrał i udostępnił Racjonalista.tv:
Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
W numerze 10/2019 FORUM AKADEMICKIEGO ukazała się recenzja Zakazanej psychologii autorstwa Anety Zawadzkiej. Zupełnie ją przegapiłem, więc dzielę się nią dopiero teraz.
Jesteśmy oto świadkami kolejnej odsłony batalii o rzetelność i odpowiedzialność w psychologii, która „dopomina się o porządki, a każdy wysiłek poświęcony na ich przeprowadzenie ma ogromne znaczenie”. Na czele tych zmagań znowu staje człowiek mocno zmotywowany, by ujawniać wszelkie istniejące nieprawidłowości. Już po raz trzeci Tomasz Witkowski, bo o nim mowa, z niezmiennym zaangażowaniem godnym wielkiej sprawy zajmuje się sytuacjami, które jego zdaniem w ogóle nie powinny mieć miejsca. Autor trylogii Zakazana psychologia od lat tropi bowiem przejawy różnych nieścisłości występujących głównie w obrębie nauk społecznych. Tym razem w III tomie serii demaskuje Witkowski działalność pewnego grona specjalistów, których nadrzędnym celem nie jest bynajmniej, jak wynika z prowadzonej narracji, dążenie do poznania i ujawniania prawdy, ale raczej samolubne zaspokajanie osobistych potrzeb. Żądza sławy, intelektualizacja, uznanie własnej nieomylności, a także brak zgody na publikowanie negatywnych wyników badań czy wreszcie niechęć do krytycznego spojrzenia na posiadane umiejętności warsztatowe to tylko kilka przykładów z bogatego katalogu zarzutów stawianych małym wielkim uczonym. Formułując tak mocne tezy, Witkowski bardzo dba o to, by żadna z nich nie pozostała bez merytorycznego uzasadnienia, co pozwala na skuteczną obronę w przypadku, gdyby pojawiły się głosy krytyki.
Współczesną psychologię, osłabioną i przytłoczoną, zdaniem autora, ogromną ilością powstających ciągle nowych publikacji i wyników badań, zaatakował wirus nadmiaru, a ten, szczególnie w czasach, gdy świat nauki „chronicznie cierpi (…) na brak replikacji”, zdaje się być szczególnie groźny. Aby zapobiec jego dalszemu rozprzestrzenianiu, należałoby, jak wynika z prowadzonego wywodu, powrócić do znanych i sprawdzonych od wieków metod. W tym celu przede wszystkim ludzie związani z nauką powinni sobie przypomnieć działanie zasady Ockhama, wprost mówiącej o niemnożeniu bytów ponad potrzeby lub też sięgnąć po lekturę pism sceptyków, znanych przecież ze skutecznego eliminowania różnego rodzaju błędów myślowych.
Kiedy dekadę temu ukazał się pierwszy tom trylogii, jej autor chciał, jak sam mówi, tylko zajrzeć przez dziurkę od klucza, by odkryć pewien wycinek istniejącej rzeczywistości. Dziś, po latach różnych doświadczeń, taka postawa wydaje się być jego zdaniem niewystarczająca. Zawężanie pola widzenia w znaczący sposób ogranicza bowiem powszechny dostęp do prawdy, a co za tym idzie, oddaje pole osobom pilnie strzegącym wejścia do pełnego wiedzy skarbca. Przełamanie tak funkcjonującego monopolu wymaga z pewnością nie tylko determinacji, ale też pozytywnie rozumianej zawziętości oraz uporu, czego, jak pokazuje historia kolejnych tomów Zakazanej psychologii, Witkowskiemu z pewnością nie brakuje. Niczym wytrawny detektyw śledzi on niestrudzenie wszelkie nieprawidłowości, niezgodności i niekonsekwencje badawcze. Jest w tym, jak się zdaje, dość osamotniony, podobnie jak wielu rozsianych po całym świecie naukowych nonkonformistów, których, jak pisze, spotykają ze strony środowiska nie tylko różnego rodzaju szykany i agresja, lecz także bolesny ostracyzm. Do tej pory żadne przeszkody nie zdołały powstrzymać Witkowskiego od angażowania się w aktywności mające na celu obalanie szkodliwych społecznie przekonań. Jego czynne uczestnictwo w akcjach takich jak chociażby „10:23, homeopatia, nic w tym nie ma”, czy w kampanii współtworzonej z Klubem Sceptyków Polskich „Psychologia to nauka, nie czary”, zdaje się potwierdzać tezę, że autor jest osobą zdeterminowaną w dążeniu do poszukiwania i upowszechniania prawdy. Pozostaje tylko życzyć, by nie dopadło go obezwładniające zniechęcenie.
Odwaga jest dzisiaj chyba w odwrocie. Także odwaga pisania, mówienia ale także odwaga konfrontowania się z argumentami innych. Czy bez takiej odwagi można prowadzić badania naukowe? Czy bez takiej odwagi możliwy jest rozwój? Książka, którą trzymasz w dłoni jest odważna, bo odważny jest jej Autor. Dlatego ją polecam. Przeczytaj, o ile jesteś odważny.
dr Tomasz Rozek, dziennikarz naukowy, autor vbloga „Nauka. To lubię”
Tomasz Witkowski od lat bierze pod lupę psychologię, przyglądając się jej dokonaniom z dużą dawką zdrowego sceptycyzmu. Potrafi przystępnie opisać zarówno błędy popełniane przez badaczy, jak i zawiłości naukowej statystyki czy działanie najnowszych technologii. Warto przeczytać i (krytycznie) przemyśleć!
Zapraszam do lektury rozmowy przeprowadzonej ze mną przez red. Kamilę Śnieżek i opublikowanej w najnowszym numerze Mojego zdrowia.
Aby przeczytać cały artykuł, kliknij na link:
Więcej na tematy poruszane w wywiadzie, w mojej książce TUTAJ.
Tych, którzy chcieliby pohejtować, zapraszam do lektury mojego Zwięzłego poradnika dla hejterówi komentowanie przy pomocy numerków. Szkoda ścierać palce na klawiaturze!
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Rozmowa z Jackiem Tabiszem (Racjonalista.tv) o nadużyciach Hansa Eysencka: 26 prac uznanych za niewiarygodne, badania finansowane przez przemysł tytoniowy i to, dlaczego środowisko naukowe tak długo milczało.
Kolejna rozmowa wyemitowana w Racjonalista.tv stanowi rodzaj suplementu do ostatniego tomu mojej Zakazanej psychologii.
Hans Eysenck to jeden z filarów światowej psychologii. Na jego prace powołują się niemal wszyscy badacze zagadnień ludzkiej psyche, dr Witkowskiego nie wyłączając. Ostatnio jednakże okazało się, że Eysenck sfałszował część swoich badań. Stawiają one ważne wnioski – na przykład o wpływie charakteru na zachorowalność na raka.
Zapraszam do wysłuchania i obejrzenia rozmowy!
O czym rozmawialiśmy
Hans Eysenck był w chwili śmierci w 1997 roku najczęściej cytowanym żyjącym psychologiem na świecie, a wśród wszystkich badaczy nauk społecznych ustępował tylko Marksowi i Freudowi. Opublikował ponad 900 artykułów i kilkadziesiąt książek. W 2019 roku King’s College London uznał za niewiarygodne 26 artykułów, które napisał wspólnie z Ronaldem Grossarthem-Maticekiem, dotyczących wpływu osobowości na zachorowania na raka i choroby serca.
Wątpliwości zgłaszano od dawna. Już w 1991 roku jedno z czasopism poświęciło cały numer krytyce tych prac i nieudanym próbom ich powtórzenia – i przez prawie 30 lat nikt tego nie podjął. Badania finansował w dużej mierze przemysł tytoniowy, któremu wnioski o „osobowości nowotworowej” były bardzo na rękę. Anthony Pelosi przez trzy lata szukał wydawcy dla rzetelnej analizy tych nadużyć, bo czasopismo założone przez Eysencka ją odrzuciło. Gdy w końcu się ukazała, redaktor David Marks wezwał do zbadania łącznie 61 prac.
Ta historia pokazuje ciemniejszą stronę nauki: gdy ktoś zdobywa tak silną pozycję, podważanie jego prac oznacza narażenie się dużej części środowiska. Jeden oszust pociąga za sobą rzesze badaczy, którzy budowali na jego wynikach. Ja sam cytowałem w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii” jedną z prac objętych dziś śledztwem. Zarazem teoria osobowości Eysencka, budowana w jego głównym nurcie badań, wciąż jest solidnym fundamentem współczesnej wiedzy – nadużycia dotyczyły jego pobocznych, kontrowersyjnych zainteresowań.
Ta rozmowa jest suplementem do ostatniego tomu „Zakazanej psychologii”, w którym piszę o fałszerstwach i nadużyciach w nauce.
O problemach związanych z badaniami Eysencka pisałem wcześniej tutaj:
Wkrótce ukaże się również mój obszerniejszy tekst na ten temat w Forum akademickim, o publikacji którego oczywiście napiszę na blogu.
Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Z pewnym opóźnieniem, dla tych, którzy nie mieli okazji posłuchać, zamieszczam link do audycji sprzed kilku tygodni, która miała miejsce w radiowej dwójce, a która miała toczyć się wokół zagadnień związanych z moją ostatnią książką Zakazana psychologia. Audycji dość osobliwej moim zdaniem, ale oceńcie to sami słuchając jej.
***
Tytuł audycji: Rachunek myśliProwadzi: Michał NowakGość: Ewa Głód, dr Tomasz Witkowski
Data emisji: 16.11.2019
Godzina emisji: 23:00
Żeby posłuchać audycji kliknij ikonę poniżej:
Więcej o mojej książce:
Odwaga jest dzisiaj chyba w odwrocie. Także odwaga pisania, mówienia ale także odwaga konfrontowania się z argumentami innych. Czy bez takiej odwagi można prowadzić badania naukowe? Czy bez takiej odwagi możliwy jest rozwój? Książka, którą trzymasz w dłoni jest odważna, bo odważny jest jej Autor. Dlatego ją polecam. Przeczytaj, o ile jesteś odważny.
dr Tomasz Rozek, dziennikarz naukowy, autor vbloga „Nauka. To lubię”
Tomasz Witkowski od lat bierze pod lupę psychologię, przyglądając się jej dokonaniom z dużą dawką zdrowego sceptycyzmu. Potrafi przystępnie opisać zarówno błędy popełniane przez badaczy, jak i zawiłości naukowej statystyki czy działanie najnowszych technologii. Warto przeczytać i (krytycznie) przemyśleć!Jan Stradowski, dziennikarz magazynu Focus i Radio TOK FM
Posłuchaj również rozmowy z autorem na temat trzeciego tomu z red. Hanną Zielińską:
Posłuchaj rozmowy z autorem na temat trzeciego tomu z red. Cezarym Łasiczką:
Przeczytaj recenzję na blogu:
Obejrzyj poprzednie rozmowy w Racjonalista.tv:
Szarlatani nie narodzili się w XXI wieku. W powieści „Tryptyk haniebny” cofam się do czternastowiecznej Europy Środkowej, do pracowni alchemika, który obiecuje kamień filozoficzny, i pytam, czy to poszukiwanie doskonałości, czy genialne oszustwo.
Rozmowa z Jackiem Tabiszem (Racjonalista.tv): czy rodzimy się czystymi kartkami, co mówi genetyka zachowania, jak mit tabula rasa wpływa na terapię i czy niektórych badań należy się bać.
Kolejna z cyklu rozmów prowadzonych ze mną przez Jacka Tabisza.
Istnieje przekonanie, że człowiek rodzi się jako czysta kartka, tabula rasa. W zgodzie z tym przekonaniem kształtuje nas głównie kultura. Tymczasem najpewniej jest inaczej. Uwarunkowania genetyczne są znacznie silniejsze niż wpływ kultury, rodziców i szkoły. Nie rodzimy się jako czyste kartki, lecz raczej jako obrazki gotowe do pokolorowania, z wyraźnie domkniętym, mocno nas określającym rysunkiem. Obrazki koloruje zaś nie nauczyciel, rodzic czy polityczny aktywista, ale przypadek…
Zapraszam do wysłuchania i obejrzenia naszej rozmowy!
O czym rozmawialiśmy
Przekonanie, że rodzimy się jako czyste kartki, które zapisze wychowanie i kultura, wciąż ma się dobrze, choć nauka mówi co innego. Wyniki genetyki zachowania pokazują, że trudno znaleźć cechę, która nie byłaby w znacznej mierze uwarunkowana genetycznie – nawet skłonność do jazdy po pijanemu w 40–50% wyjaśniają różnice genetyczne. Za większość tych cech odpowiadają nie pojedyncze geny, lecz tysiące drobnych zmian w DNA. Wspólne środowisko, w którym dorastamy – ta sama szkoła, ten sam dom – ma wpływ zaskakująco bliski zeru. Różnią nas raczej indywidualne, często przypadkowe doświadczenia.
Wiara w tabula rasa ma konkretne skutki. W tej chwili w tysiącach gabinetów terapeuci rozmawiają z pacjentami o dzieciństwie, zakładając, że to ono ich ukształtowało, choć nauka tego nie potwierdza. Badania nad konsolidacją pamięci pokazują, że terapie skoncentrowane na przywoływaniu złych wspomnień mogą je utrwalać, a praktyka terapeutyczna nie zmienia się pod wpływem tych wyników. Relatywizm postmodernizmu, dla którego istnieje tylko język, a rzeczywistości nie da się zbadać, tylko pogłębia ten rozdźwięk między nauką a praktyką.
Czy takie badania są niebezpieczne? Proponuję oddzielić trzy etapy: stawianie pytań, publikowanie wyników i wdrażanie ich w praktyce społecznej. Pytań nie powinniśmy sobie zakazywać. Ostrożności wymaga publikowanie – w naukach społecznych wyniki mogą zmieniać rzeczywistość, na przykład gdy wiadomość, że przemoc domowa jest powszechna, osłabia hamulce u tych, którzy się od niej powstrzymywali. Najwięcej wątpliwości powinno budzić wdrażanie.
Tytuł tego posta jest parafrazą ostatniego zdania opowiadania Marka Twaina „Jak kandydowałem na gubernatora”. Co prawda ja nie wysuwałem swojej kandydatury w żadnych wyborach politycznych i daleko mi do dramaturgii przeżyć opisanych przez Twaina, ale zdecydowałem się zabrać publicznie głos w kilku ważnych, moim zdaniem, sprawach. A to wszystko w ciągu zaledwie niecałych dwóch tygodni. W połowie listopada w toruńskim wydaniu „Gazety Wyborczej” ukazała się drukiem rozmowa przeprowadzona przez red. Grzegorza Giedrysa na temat mojej książki Psychoterapia bez makijażu, nad którą pracowałem cztery lata, a do której bardzo długo wybierałem tytuł. Zależało mi na tym, aby nie sugerować czytelnikom wniosków. Usiłowałem także uniknąć agresywnego języka, tak charakterystycznego w dzisiejszych przekazach medialnych. Wspólnie z wydawcą doszliśmy do wniosku, że usunięcie makijażu nie jest ani czynnością brutalną, ani obliczoną na sensację. W wyniku tej czynności może się bowiem okazać, że twarz osoby, którą zdobił makijaż, jest ładniejsza i bardziej naturalna bez niego. Częściej pewnie ta twarz okaże się zwyklejsza i mniej wyrazista. Czasami, po usunięciu grubych warstw podkładu i pudru rzeczywistość może nas niemile zaskoczyć. O tym jednak, jaki jest rezultat tej czynności zadecyduje sam czytelnik, po lekturze książki.
Takich dylematów nie miała jednak redakcja toruńskiego wydania „Gazety Wyborczej”, która zatytułowała rozmowę ze mną na temat książki: Polska psychoterapia jest dzika i drapieżna. Pacjenci często ofiarami terapeutów. Oczywiście, to nie jest cytat z moich wypowiedzi. To wniosek redakcji. W ten sposób zostałem prześladowcą terapeutów, bo tak określili mnie czytelnicy tekstu, którzy poprzestali na lekturze tytułu (wszak wiadomo, że od czytania oczy się psują a przekonanie o własnej wysokiej inteligencji wystarcza zamiast lektury). Zresztą, komu przyjdzie do głowy, że redakcje najczęściej w „twórczy” sposób upiększają tytułami prace swoich dziennikarzy?
Nie zdążyłem się jeszcze otrząsnąć z tego, co zobaczyłem w „Wyborczej”, gdy jeszcze tego samego dnia przeczytałem ze zdumieniem o sobie na stronie Programu II Polskiego Radia: „Szarlatan” to jedno z najważniejszych określeń w słowniku Tomasza Witkowskiego, który od lat tropi nieuczciwe zachowania w świecie psychologii. Cóż, być może, mimo mojej dbałości o język, nieopacznie nadużywałem tego słowa i oto skrupulatny dziennikarz przyłapał mnie na takiej niedbałości? Sprawdziłem: w najnowszym, trzecim tomie mojej Zakazanej psychologii, która liczy sobie 442 strony, a o której miała być zapowiadana w tak osobliwy sposób audycja użyłem tego słowa 2 razy, co daje średnią raz na 221 stron. W Psychoterapii bez makijażu, mojej poprzedniej książce, która jest zapisem rozmów z pacjentami i terapeutami użyłem tego słowa 3 razy stawiając pytania moim rozmówcom. Tyle w ciągu ponad pięciu lat pracy. Być może pojawiło się to słowo jeszcze raz lub dwa w jakimś artykule czy poście na moim blogu. Czy to zbyt często? Nie wiem, być może. Chyba jednak niewystarczająco często, aby stwierdzić, że „to jedno z najważniejszych określeń w moim słowniku”. Zresztą, dowiedziałem się jeszcze więcej równie zadziwiających rzeczy o sobie podczas samej audycji. Wystarczy jej posłuchać TUTAJ.
Przyjąłem te wydarzenia, jako jakiś niefortunny zbieg okoliczności i z ufnością patrzyłem w przyszłość, kiedy przeczytałem maila od znajomego psychologa. Jego zdaniem ogłosiłem w „Polityce”, najbardziej poczytnym tygodniku w Polsce, Koniec legendy badacza osobowości Hansa Eysencka! Zdębiałem. Co prawda napisałem artykuł o nadużyciach w badaniach Eysencka, ale jeszcze tydzień wcześniej sprawdzałem pdf artykułu złożonego do druku pod ładnym, zaproponowanym przez redakcję, tytułem Nadpalony autorytet, którym zastąpiono moją, bardziej banalną propozycję Rysy na pomniku. Czy w ciągu tego tygodnia, od sprawdzenia artykułu do momentu jego publikacji, redakcja odkryła jakieś nowe wstrząsające fakty? Sprawdziłem. Nie. Mój artykuł opisuje badania Eysencka, które stanowią ok. 7% jego dorobku i osobiście nie uważam, aby to był koniec jego legendy. Jego wkład w rozwój psychologii jest niezaprzeczalny, a wyniki wielu jego badań zbyt dobrze sprawdzone, aby ogłaszać jego koniec. Zresztą, ten koniec legendy, to chyba czyjś dość chaotyczny pomysł, bo w wydaniu papierowym „Polityki” artykuł ukazał się pod tytułem Nadpalony autorytet, choć w spisie treści tego samego wydania widnieje tytuł Koniec legendy… W ten sposób zostałem psychologożercą, jak wdzięcznie określił mnie jeden z czytelników.
Te wydarzenia miały miejsce pomiędzy 15 a 26 listopada. Niecałe dwa tygodnie. Ta intensywność uświadomiła mi i przypomniała, jak systematycznie i powoli media (i to, zdawało by się wcale nie tabloidowe) zamieniają mnie z „niegdyś porządnego człowieka” w oszołoma, który z obłędem w oczach prześladuje bogu ducha winnych psychologów, rzuca oszczerstwa na psychoterapeutów i toczy pianę z ust przy każdej nadarzającej się okazji, kiedy można wgryźć się w łydkę jakiemuś uczonemu.
Podobno kiedy próbuje się ugotować żabę wrzucając ją do wrzątku, ta natychmiast wyskoczy z garnka. Jest jednak sposób na to, aby ja ugotować. Wystarczy włożyć ją do zimnej woli i powoli podgrzewać. Chyba podobnie jest z przerabianiem komuś twarzy na potrzeby zwiększenia klikbajtowości. Wystarczy robić to powolutku. Mi chyba ostatnio ktoś zbyt gwałtownie zwiększył temperaturę w garnku.
Z szacunkiem,
Tomasz Witkowski
niegdyś porządny człowiek, dziś… wpiszcie sobie sami co Wam tylko podsunie wyobraźnia.
A to krótka i wyrywkowa zaledwie historia tego, jak powoli próbowano mnie ugotować. Lata temu ze względu na łamania zasad rzetelności dziennikarskiej zerwałem współpracę z tygodnikiem WPROST:
OSKARŻAM TYGODNIK WPROST O ŁAMANIE PODSTAWOWYCH ZASAD RZETELNOŚCI DZIENNIKARSKIEJ I ŁAMANIE PRAWAEGZEGEZA „MOICH WYPOWIEDZI” CYTOWANYCH PRZEZ WPROST
Wytykałem dziennikarzom przy różnych okazjach powierzchowność:
DO DZIENNIKARZY
… i żerowanie na tragedii:
O psychoanalizie, pseudoterapiach i szarlatanerii w psychologii piszę w pierwszym tomie „Zakazanej psychologii. Pomiędzy nauką a szarlatanerią”. Książka w księgarni Bonito »
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Pod takim tytułem akceptowałem pdf artykułu złożonego do druku w „Polityka” Musiało się w ciągu tych paru dni od akceptacji do druku sporo wydarzyć, bo redakcja ogłosiła „Koniec legendy…” Przeraża mnie ten pęd do klikalności.
Pod takim tytułem akceptowałem pdf artykułu złożonego do druku w „Polityka” Musiało się w ciągu tych paru dni od akceptacji do druku sporo wydarzyć, bo redakcja ogłosiła „Koniec legendy…” Przeraża mnie ten pęd do klikalności. Osobiście nie uważam, aby to był koniec legendy Eysencka. Jeszcze chyba długo nie. Mimo wszystko zapraszam do lektury, bo poza tytułem, cała reszta, to moje słowa.
Czarne chmury zebrały się nad spiżową postacią Hansa Jürgena Eysencka, jednego z najwybitniejszych psychologów wszech czasów. Wygląda na to, że działał nieuczciwie i nieetycznie.
Eysenck był zamieszany w „jeden z najgorszych skandali w historii nauki” – stwierdził prof. Anthony Pelosi z Priory Hospital w Glasgow. W wyniku analizy przeprowadzonej przez King’s College w Londynie 26 jego artykułów uznano za niebezpieczne. Od Brytyjskiego Towarzystwa Psychologicznego zażądano zaś przeprowadzenia dochodzenia obejmującego 61 publikacji, w tym ponad 40 artykułów, 10 rozdziałów książek i 2 książki, z których każda miała trzy wydania. Powodem prześwietlania działalności psychologa są jego niejasne relacje z koncernami tytoniowymi.
Czytaj dalej klikając TUTAJ.
O sprawie Eysencka pisałem wcześniej:
Długo wybierałem tytuł swojej książki. Zależało mi na tym, aby nie sugerować czytelnikom wniosków. Usiłowałem także uniknąć agresywnego języka, tak charakterystycznego w dzisiejszych przekazach medialnych.
Długo wybierałem tytuł swojej książki. Zależało mi na tym, aby nie sugerować czytelnikom wniosków. Usiłowałem także uniknąć agresywnego języka, tak charakterystycznego w dzisiejszych przekazach medialnych. Wspólnie z wydawcą doszliśmy do wniosku, że usunięcie makijażu nie jest ani czynnością brutalną ani obliczoną na sensację. W wyniku tej czynności może się bowiem okazać, że twarz osoby, którą zdobił makijaż jest ładniejsza i bardziej naturalna bez niego. Częściej pewnie ta twarz okaże się zwyklejsza i mniej wyrazista. Czasami, po usunięciu grubych warstw podkładu i pudru rzeczywistość może nas niemile zaskoczyć. O tym jednak, jaki jest rezultat tej czynności zadecyduje sam czytelnik, po lekturze książki.
Takich dylematów nie miała jednak redakcja toruńskiego wydania „Gazety Wyborczej”, która zatytułowała rozmowę przeprowadzoną ze mną na temat książki przez redaktora Grzegorza Giedrysa:
Polska psychoterapia jest dzika i drapieżna. Pacjenci często ofiarami terapeutów
Tytuł nie jest cytatem z moich wypowiedzi. To wniosek redakcji. Szkoda, że aby skłonić czytelników do lektury trzeba ich epatować takimi uproszczeniami i generalizacjami. Myślę też, że czas najwyższy, aby zacząć żądać autoryzacji nagłówków. Nie chce mi się dłużej tłumaczyć wszystkim skąd one się biorą i nosić etykietę oszołoma.
Mimo tych zastrzeżeń do tytułu zachęcam gorąco do rozmowy, bo uważam, że została dobrze przygotowana i przeprowadzona przez red. Giedrysa, co w dzisiejszych czasach nie jest wcale tak częste.
Od lat zajmuję się mrocznymi obszarami związanymi z psychoterapią i psychologią i nieustannie kontaktują się ze mną ludzie, którzy w jakiś sposób zostali skrzywdzeni przez terapeutów. Ich historie nikogo właściwie nie obchodzą, ich skarg nie słuchają żadne instytucje w Polsce – mówi psycholog Tomasz Witkowski.Grzegorz Giedrys: W książce „Psychoterapia bez makijażu. Rozmowy o terapeutycznych niepowodzeniach” opowiada pan wstrząsające historie o grzechach polskiej psychoterapii: wykorzystywaniu seksualnym, próbach samobójczych, latach zmarnowanych na jałowej i kosztownej psychoterapii, okaleczonych ciałach i psychikach. Zastanawiam się, jak pan zniósł rozmowy z ludźmi tak bardzo skrzywdzonymi.Tomasz Witkowski: Towarzyszyły mi bardzo różne uczucia. Na początku zawsze było współczucie. Bardzo często czułem bezradność, w kilku wypadkach nawet złość. Niektóre rozmowy nie znalazły się w książce. We wstępie opisałem krótko historię dziewczyny, której terapeuta kompletnie zmarnował życie. Długo rozmawialiśmy i to, co ona mi opowiadała, przypominały jakiś koszmarny serial, który trwał ponad dziesięć lat. I kiedy już skończyliśmy pracę, wydawało się, że ona po raz pierwszy zacznie układać sobie życie, ale w końcu podjęła decyzję o rezygnacji z naszej rozmowy, bo postanowiła znów związać się z tym terapeutą. Wtedy poczułem całkowitą bezsilność.Czytaj dalej klikając TUTAJ
Więcej o mojej książce TUTAJ.
Tych, którzy chcieliby pohejtować, zapraszam do lektury mojego Zwięzłego poradnika dla hejterówi komentowanie przy pomocy numerków. Szkoda ścierać palce na klawiaturze!
O tym, co terapia potrafi zrobić z człowiekiem, opowiadam nie tylko jako psycholog. W powieści „Defekt” śledzę zdolnego młodego człowieka przez jego związki i kolejne terapie i pytam, co się dzieje, gdy za wszelką cenę próbujemy dopasować się do normy.
Co łączy mieszkańców Asylum i Zakazaną psychologię?
Było to tak… W tym roku powstało na Instagramie konto wydawnictwa Bez Maski, któregoś dnia po wpisaniu hasztagu #zakazanapsychologia okazało się, że ta oraz inne moje książki były na Instagramie, zanim zawitało tam wydawnictwo. Ba, okazało się również, że są sfotografowane w dość niecodziennych okolicznościach. Jakieś papierowe postaci, jakiś dziwny – przypominający pensjonat – entourage. W ten sposób dowiedzieliśmy się o istnieniu Asylum.
Asylum to projekt Katarzyny Sobczuk – filozofa i artystki wizualnej – która mówi o nim tak:
Asylum to cykl poświęcony rodzicom nastolatków. Papierowi mieszkańcy Asylum spędzają czas w samowolnym szpitalu psychiatrycznym. Sezon pierwszy cechuje brak zmiany – wycinanki próbują po prostu przetrwać. Czytają książki, oglądają telewizję, obchodzą Święta i Sylwestra. W sezonie drugim podejmują różne próby aktywności lub pociechy. Film składa się z kilku epizodów: próby sportu i rekreacji, próby podróży, próby nałogów. W końcu mieszkańcy robią to, co wszyscy – podejmują próbę psychoterapii.
Terapia mieszkańców Asylum polega na tym, że czytają książki Tomasza Witkowskiego. W trakcie dowiedzą się, że terapia im nie pomoże, i to, paradoksalnie, czyni ich silniejszymi. Właśnie porcja sceptycyzmu może im pomóc najbardziej, tak jak według stoickich zaleceń pomaga nam, gdy rano wyobrazimy sobie swój pogrzeb, a potem może być już tylko lepiej.
Później wycinanki podejmują kolejne próby aktywności – terapia jest jednym z epizodów.
Co jeszcze łączy Asylum z Zakazaną Psychologią? Szacunek dla kategorii losu, ujęcie sceptycyzmu jako źródła siły, radość pracy i pewna skłonność do francuskich lekarzy. W Asylum pracują prawdziwi francuscy lekarze, którzy są przyjaciółmi Renaty Aulagnier. Po pracy razem piją wino i dzielą się wynikami badań.
Odwaga jest dzisiaj chyba w odwrocie. Także odwaga pisania, mówienia ale także odwaga konfrontowania się z argumentami innych. Czy bez takiej odwagi można prowadzić badania naukowe? Czy bez takiej odwagi możliwy jest rozwój? Książka, którą trzymasz w dłoni jest odważna, bo odważny jest jej Autor. Dlatego ją polecam. Przeczytaj, o ile jesteś odważny.
dr Tomasz Rozek, dziennikarz naukowy, autor vbloga „Nauka. To lubię”
Tomasz Witkowski od lat bierze pod lupę psychologię, przyglądając się jej dokonaniom z dużą dawką zdrowego sceptycyzmu. Potrafi przystępnie opisać zarówno błędy popełniane przez badaczy, jak i zawiłości naukowej statystyki czy działanie najnowszych technologii. Warto przeczytać i (krytycznie) przemyśleć!
Porównanie eksperymentu Davida Rosenhana do pojedynczego strzału, który zapoczątkował rewolucję w psychiatrii amerykańskiej, nie jest żadną przesadą. Na początku lat 70. XX wieku jego autor wraz z siedmioma innymi ochotnikami, którzy nigdy nie mieli żadnych problemów psychicznych zgłosili się do wybranych szpitali psychiatrycznych w USA, gdzie podczas badania oświadczali jedynie, że słyszą „głosy”. Każdy z tej ósemki został zdiagnozowany jako chory psychicznie, a następnie zatrzymany w szpitalu. Siedmiu uczestników eksperymentu zostało zakwalifikowanych jako schizofrenicy. Każdemu podawano silne leki psychotropowe. Wszyscy zostali zdekonspirowani przez innych pacjentów, ale żaden przez personel medyczny.
Rosenhan opisał swój nieortodoksyjny eksperyment w artykule zatytułowanym On being sane in insane places, który opublikował w prestiżowym piśmie „Science”, a który do dzisiaj jest jednym z najczęściej cytowanych artykułów psychologicznych. Oprócz relacji z przebiegu wydarzeń zawierał również alarmujące statystyki zebrane z doświadczeń pseudopacjentów podczas ich pobytów w szpitalach. Każdy z nich był hospitalizowany średnio przez 19 dni. Najkrótszy czas pobytu w szpitalu to tydzień, najdłuższy, to aż 52 dni. Wszyscy opuścili szpital na własną prośbę, wbrew zaleceniom lekarzy, co oznacza, że uznawano ich za zbyt chorych, aby mogli wyjść ze szpitala. Przepisano im w sumie ponad 2100 tabletek, w większości silnych leków psychotropowych. Kontakt z lekarzami wynosił średnio 6,8 minuty dziennie, 71% lekarzy mijało pseudopacjentów bez jakiejkolwiek reakcji, kiedy ci się do nich zwracali.
Wyniki eksperymentu wstrząsnęły amerykańską opinią publiczną i były szokiem dla współczesnej psychiatrii, potwierdzając jednocześnie zarzuty formułowane pod jej adresem przez ruch antypsychiatrii. Wykazały jednoznacznie, że psychiatrzy nie mają narzędzi umożliwiających im dokonanie rozróżnienia pomiędzy ludźmi zdrowymi i chorymi. Publikacja Rosenhana i dyskusja, jaka została przez nią wywołana, doprowadziła do tego, ze wiele szpitali psychiatrycznych w USA po prostu zamknięto. Przyczyniła się ona również do przeprowadzenia ogromnego programu badawczego, a w konsekwencji do zmian w metodach diagnozowania psychiatrycznego, które obecnie wielu autorów nie waha się nazwać rewolucyjnymi[1]. Badania, o których mowa, rozpoczęły się w 1974 r. i były prowadzone pod przewodnictwem Roberta Spitzera – psychiatry i zdecydowanego krytyka metody zastosowanej przez Rosenhana. Były one bezpośrednią odpowiedzią na panujący w psychiatrii kryzys ujawniony eksperymentem Rosenhana. W ich wyniku powstała trzecia wersja Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM), opracowana siłami American Psychiatric Association.
Dzisiaj jednak stanęliśmy przed koniecznością zweryfikowania nie tylko prawdziwości wniosków sformułowanych przez Rosenhana, lecz również realności opisywanych przez niego wydarzeń, bowiem wszystko wskazuje na to, że zostały one po prostu… zmyślone. Tak przynajmniej dowodzi Susannah Cahalan – autorka, dopiero co opublikowanej, książki The Great Pretender, znana szerszej publiczności z bestsellerowych pamiętnika Brain in Fire, który został również zekranizowany i może być znany polskiemu odbiorcy w postaci filmu Umysł w ogniu.
Cahalan swoje twierdzenia sformułowała na podstawie gruntownych studiów archiwum, jakie pozostawił po sobie Rosenhan, ale przede wszystkim dziennikarskiego śledztwa, jakie przeprowadziła próbując dotrzeć do uczestników tych niecodziennych wydarzeń. Szukając ich zatrudniła nawet agencję detektywistyczną i opublikowała w czasopiśmie „Lancet” prośbę o pomoc w skontaktowaniu jej z tymi osobami. Niestety, nadaremnie. Wszystko wskazuje na to, że większość uczestników eksperymentu nigdy nie istniała. Odnalazła zaledwie dwóch, przy czym ten drugi okazał się pseudopacjentem numer 9, którego Rosenhan wykluczył z analizy, a którego relacje również podważają wiarygodność znanej nam wersji wydarzeń.
Poszukiwania Cahalan ujawniły również, że David Rosenhan podpisał umowę na książkę, w której miał opisać szczegółowo doświadczenia uczestników swojego eksperymentu. Napisał około 200 stron maszynopisu, ale książki nigdy nie skończył, a wydawca, który wypłacił mu zaliczkę wystąpił w stosunku do niego z roszczeniami. Czyżby Rosenhan obawiał się, że książka może go zdemaskować?
W całej tej historii jest tylko jedno wydarzenie, co do którego możemy mieć pewność, że było prawdziwe. Kiedy sprawa stała się bardzo głośna, jeden ze szpitali rzucił Rosenhanowi wyzwanie, twierdząc, że może on podesłać do niego więcej oszustów i tym razem zostaną oni bezbłędnie rozpoznani. Rosenhan zgodził się na ten test. Po miesiącu szpital z dumą oświadczył, że rozpoznał 41 oszustów. Niestety, okazało się, że Rosenhan nie wysłał tam nikogo, co poniekąd miało potwierdzać jego wcześniejsze tezy na temat braku odpowiednich narzędzi diagnozy, którymi powinni dysponować lekarze psychiatrzy.
Susannah Cahalan w swojej książce podkreśla, że nie jest całkowicie pewna, czy Rosenhan dopuścił się oszustwa. Liczy też na to, że jej ukazanie się być może skłoni rzeczywistych uczestników eksperymentu Rosenhana do kontaktu z nią i uzupełnienia tej historii. Bez względu jednak, jaki będzie przebieg dalszych wydarzeń, stanęliśmy dzisiaj ponownie przed koniecznością korekty naszych podręczników, z których nauczamy psychologii i psychiatrii, a dla mnie osobiście oznacza to konieczność naniesienia korekt w pierwszym tomie mojej trylogii Zakazana psychologa. Podejrzenia Cahalan mają bardzo mocne podstawy. Jeśli nic ich nie podważy, w psychologii ponownie będziemy musieli zrewidować swoją wiedzę i ponownie zawęzić jej obszar, co do której mamy pewność, że jest wiedzą pewną i bezpieczną.
[1] R. Mayes, A. V. Horwitz, DSM-III and the revolution in the classification of mental illness. „Journal of the History of the Behavioral Sciences”, 41(3), s. 249–67, 2005; A. Speigel, The Dictionary of Disorder: How one man revolutionized psychiatry. „The New Yorker”, 80(41), s. 56-63, 2005; M. Wilson, DSM-III and the transformation of American psychiatry: a history. „American Journal of Psychiatry”, 150(3), s. 399–410, 1993.
Tłumaczenie oryginalnego tekstu artykułu Rosenhana można znaleźć w książce pod redakcją K. Jankowskiego Przełom w psychologii. Czytelnik, Warszawa 1978.
O eksperymencie Rosenhana i jego konsekwencjach pisałem również w I tomie Zakazanej psychologii.
Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Myślę, że odkryłem prawo, które decyduje o karierze w psychologii. Brzmi ono:
Wraz ze wzrostem pozycji naukowej, autorytetu i sławy psychologa poziom tolerancji dla jego oszustw rośnie do nieskończoności.
Wstyd się przyznać, ale zajęło mi to blisko 13 lat, bo tyle zajmuję się badaniem naukowych oszustw i nadużyć. Przez cały ten czas leżało gdzieś na wyciągnięcie ręki, a ja przechodziłem obok, nie zwracając na nie uwagi. Prawo to jest odporne na wszelkie mechanizmy samokorygujące w nauce, o których naukowcy z dumą opowiadają. Mechanizmy te mają co najwyżej charakter samoretuszujący! Pomagają upiększyć rzeczywistość. Wiem, wiem, to moja naiwność sprawiła, że zajęło mi to tyle czasu i że wielu z Was już dawno o tym wiedziało. Po tych trzynastu latach mam jednak tę pewność, że nie sformułowałem swojego wniosku zbyt pochopnie i jest on mocno ugruntowany. Kilka historii doprowadziło mnie do sprecyzowania „prawa tolerancji”.
Philip Zimbardo
W tej, ciągnącej się kilkadziesiąt już lat, historii pojawił się niedawno nowy element – reakcja uczonych, a w zasadzie jej brak, na publikację w „American Psychologist” recenzowanego artykułu Thibault Le Texiera zatytułowanego Debunking the Stanford Prison Experiment. Jego autor jest jednocześnie autorem książki Histoire d’un mensonge (Historia kłamstwa), w której ujawnił kulisy słynnego eksperymentu więziennego, zwanego również eksperymentem stanfordzkim, przeprowadzonego w 1971 roku przez Philipa Zimbardo. Książka ta wywołała skandal, o którym pisałem rok temu na tym blogu w czerwcu, potem w lipcu w „Newsweeku”, rozmawiałem dwukrotnie w radiu TOK FM, w lipcu z red. Karoliną Głowacką, a następnie w sierpniu z red. Janem Stradowskim. Poświęciłem tej sprawie również cały rozdział swojej książki Zakazana psychologia. O cnotach, przywarach i uczynkach małych wielkich uczonych. Dość głośno było również w światowych mediach, do których linki podawałem przy wcześniejszych publikacjach.
Kiedy skandal wybuchł, pisałem, że zaczyna się jeden z najciekawszych eksperymentów w historii psychologii. I choć zaczynał się ciekawie, skończył jak większość – krótką wrzawą, próbami obrony, w których więcej było retoryki niż rzeczowych argumentów a później długą ciszą, która dla naszej dziedziny ma kolosalne znaczenie. Ale po kolei…
Odwiedzając rok temu oficjalną stronę eksperymentu prisonexp.org można było przeczytać wiadomość od prof. Zimbardo, jak na zrzucie ekranu poniżej:
Z niejakim zażenowaniem czytałem w wiadomości określenie „several bloggers”. Aż nazbyt dobrze pamiętam jak „garstką wichrzycieli” lub „podjudzaczy” określano setki strajkujących robotników w Polsce. Ale po co daleko szukać, wystarczy obejrzeć wiadomości TVP relacjonujące liczbę osób biorących udział w demonstracjach pod sądem, pod sejmem, aby zobaczyć dokładnie ten sam mechanizm umniejszania. Kiepski chwyt propagandowy. Wśród zdecydowanych krytyków eksperymentu Zimbardo jest chyba tylko jeden liczący się bloger – Ben Blum (jego artykuł tutaj: https://medium.com/s/trustissues/the-lifespan-of-a-lie-d869212b1f62). Są za to: wspomniany wcześniej francuski dokumentalista Thibault Le Texier: (https://www.contretemps.eu/entretien-texier-experience-stanford/), co najmniej kilku naukowców (zobacz np. artykuł w „The Psychologist”: https://thepsychologist.bps.org.uk/time-change-story i zamieszczone w nim linki), kilku liczących się dziennikarzy i przede wszystkim, uczestnicy eksperymentu oraz jego konsultant Carlo Prescott. Niezbyt dobrze to świadczy o uczciwości i otwartości autora eksperymentu w obliczu poważnej krytyki. Ale czyż taka krytyka może być silniejsza od „prawa tolerancji”?
Nie sądzę. Przemawiają za tym oświadczenia niektórych naukowców, które jak na naukowców przystało opierają się w znacznej mierze na… wierze. Wybitny psycholog Gordon Bower, obecnie emerytowany profesor Uniwersytetu Stanfordzkiego kończy swoje oświadczenie w obronie Zimbardo następującym stwierdzeniem:
„Bez względu na wszystko, pozostaję wierny swojemu przekonaniu o solidności i uczciwości kariery naukowej dr. Zimbardo w psychologii społecznej i czuję (feel), że ataki kierowane na niego i jego naukę są bezpodstawne”.
Podobnych wypowiedzi było dużo więcej i większość z nich miała podobnie silne podstawy.
Le Texier napisał artykuł naukowy i drobiazgowo przedstawił w nim zarówno swoje zarzuty ,jak i dowody po to, aby dyskusję o nadużyciach Zimbardo przenieść, z przypisanej jej kategorii „krytyki kilku blogerów”, do świata akademickiego. Nie udało się. Zarówno autor eksperymentu więziennego, jak i inni naukowcy biorący udział w tych dyskusjach zareagowali milczeniem. Podobnie potraktowali inny artykuł naukowy[1], który także ukazał się w tym roku. Zupełna ignorancja. Systematycznie natomiast ukazują się publikacje, w których eksperyment więzienny opisuje się w sposób zaproponowany prawie 50 lat temu przez Zimbardo. Wygląda na to, że legenda jest nie do ruszenia. A już na pewno nie przez argumenty naukowe.
Obojętność środowiska akademickiego wobec nadużyć Philipa Zimbardo, poparcie udzielone mu przez niektórych uczonych, a następnie cisza wokół publikacji naukowych na ten temat dają do zrozumienia, że tego typu praktyki cieszą się przyzwoleniem. Co więcej, oznaczają, że eksperyment więzienny pozostanie na stronach większości podręczników akademickich, a studenci nadal będą uczyć się rozumienia rzeczywistości w wersji wymyślonej przez Zimbardo. To wszystko świadczy o tym, że psychologia wyretuszowała swój wizerunek. Ale przede wszystkim oznacza to konieczność postawienia pytania, czy dziedzina, w której zamiast korygować nadużycia retuszuje się je, pozostanie godna miana nauki?
Hans Jürgen Eysenck
W maju tego roku w wyniku przeprowadzonego przez siebie dochodzenia, King’s College w Londynie udostępniło raport, w którym dyplomatycznym mianem „niebezpiecznych” (unsafe) określiło 26 artykułów opublikowanych przez Hansa Jürgena Eysencka, jednego z najwybitniejszych psychologów wszech czasów, który w 1997 roku, w chwili swojej śmierci, był najczęściej cytowanym na świecie psychologiem. W rankingu najczęściej cytowanych uczonych reprezentujących wszystkie nauki społeczne zajmował trzecie miejsce – zaraz za Zygmuntem Freudem i Karolem Marksem, który był numerem jeden tego zestawienia. Dzisiaj nadal trudno znaleźć ranking, w którym nie zajmowałby jednej z czołowych pozycji.
Raport King’s College dotyczył wyłącznie prac poświęconych przyczynom raka, chorób serca i metodom ich leczenia. Wszystkie badania, uznane obecnie za „niebezpieczne”, Eysenck przeprowadził wraz z Ronaldem Grossarth-Matickiem, doktorem socjologii i medycyny, który zajmował się badaniami epidemiologicznymi. W swoich artykułach dowodzili braku związku pomiędzy paleniem tytoniu a rakiem, a także wykazywali znaczący wpływ czynników osobowościowych na zachorowalność na raka i choroby serca. Brytyjskie Towarzystwo Psychologiczne zostało wezwane do przeprowadzenia oficjalnego dochodzenia, w którym zażądano retrakcji lub wniesienie poprawek do 61 publikacji tych dwóch autorów, w tym ponad 40 artykułów, 10 rozdziałów książek i 2 książek, z których każda miała trzy wydania. Udzieliło wymijającej odpowiedzi, stwierdzając, że prowadzenie tego typu dochodzeń leży w gestii instytucji, w których prowadzone były badania.
Kontrowersje, w sprawie opisywanych badań, zgłaszano od 1985 roku. Nikt do tej pory nie zajął się tym poważniej. Jeśli zostaną podjęte kolejne śledztwa i potwierdzą podejrzenia Anthony’ego Pelosiego z Priory Hospital w Glasgow i Davida Marksa, redaktora naczelnego „Journal of Health Psychology”, że 61 publikacji powinno zostać poddanych retrakcji, Hans Eysenck znajdzie się nie tylko w rankingach najczęściej cytowanych psychologów i przedstawicieli nauk społecznych, ale ma szansę zdetronizować króla naukowych oszustów wśród psychologów, którym ciągle jest Diederik Stapel z 58 retraktowanymi pracami. Przyglądając się tej sprawie warto również pamiętać, że dotyczy ona wyłącznie małego wycinka działalności badawczej Eysencka. W ciągu swojego niezwykle aktywnego życia opublikował on ponad 900 artykułów naukowych i ponad 50 książek przetłumaczonych na wiele języków świata.
Sprawę Eysencka, którą Pelosi nazwał „jednym z największych skandali naukowych wszech czasów”, opisuję dokładniej w swoich trzech kolejnych artykułach, które ukażą się wkrótce w:
Tygodniku POLITYKA;
Miesięczniku FORUM AKADEMICKIE;
SCIENCE BASED MEDICINE.
Sir Cyril Burt
Kiedy w latach 70. XX wieku ponad wszelką wątpliwość udowodniono fałszerstwa sir Cyrila Burta, mentora Eysencka i pierwszego psychologa, który za swoje zasługi otrzymał tytuł szlachecki, wydawało się, że jest to wydarzenie bez precedensu w całej historii psychologii. Rozmach, z jakim Burt fałszował wyniki, granicząca z brawurą arogancja, poczucie bezkarności były tak szokujące, że nikomu nie przyszło do głowy, aby ktoś jeszcze odważył się w przyszłości powtórzyć jego machinacje. Szczególnie, że Burt działał w czasach, kiedy na weryfikację pewnych faktów, która dziś zajmuje nam parę godzin, potrzeba było tygodni telefonów, listów, podróży, pobytów w archiwum itp. Jego oszustwom poświęciłem cały rozdział w pierwszym tomie Zakazanej psychologii.
Nawet czciciele Burta, bo za takich należałoby uznać np. Arthura Jensena, kiedy ruszyli do obrony swojego mistrza, byli zmuszeni zmierzyć się z faktami i zaakceptować je. Jensen przyjechał specjalnie do Wielkiej Brytanii, aby zebrać komplet pism Burta i opracować przegląd jego prac. Ku swemu zdziwieniu znalazł on w artykułach Burta aż 20 (!) przypadków jednakowych wartości współczynnika korelacji, mimo iż prace dotyczyły różnych grup osób badanych. Tego w żaden sposób nie dało się wytłumaczyć. A mimo to Jensen i Eysenck uznali, że dane stanowiły dla Burta przypadkową dekorację dla zilustrowania teoretycznych założeń genetyki jakościowej, którą uważał za najważniejszą. Uznali oni, że „pomyłki” w pracach Burta były raczej wynikiem braku uwagi 72-letniego naukowca niż próbą świadomego wprowadzenia w błąd.
W październiku 1976 roku ukazał się w „The Sunday Times” artykuł autorstwa Olivera Gillie, który po gruntownym zbadaniu sprawy Burta doniósł między innymi, że panie M. Howard i J. Conway nigdy nie istniały! Kim były obie panie, że ich istnieniu Gillie poświęcił tak wiele uwagi? Były współautorkami najważniejszych prac Burta, prowadziły w jego imieniu prace badawcze, a w czasie, kiedy był redaktorem „Journal of Statistical Psychology” pisały recenzje i artykuły, w których jednoznacznie wychwalały osiągnięcia Burta, przyznając mu wielokrotnie palmę pierwszeństwa i krytykując zaciekle oponentów. Po ustąpieniu Burta ze stanowiska redaktora pisma recenzje obu pań nie pojawiły się więcej. Te fakty dopełniły całości. Sir Cyril Burt został uznany przez środowisko naukowe za oszusta, który sfałszował większość swoich danych, choć Jensen i Eysenck dalej pozostali wierni swojej opinii o braku uwagi i zaniedbaniach starego badacza[2].
Myliłby się jednak ten kto sądziłby, że wyniki badań Burta ostatecznie trafiły do archiwów naukowej nieuczciwości. Kiedy latem tego roku rozmawiałem z jednym z najwybitniejszych genetyków zachowania – Robertem Plominem spytałem jakie jest jego zdanie na temat tamtych historycznych wydarzeń.
Tomasz Witkowski: Zważywszy na twoją wiedzę i doświadczenie, jesteś kimś, od kogo możemy oczekiwać wiarygodnej oceny pewnego wydarzenia historycznego, które do dziś pozostaje przedmiotem kontrowersji. Mówię o sir Cyrilu Burcie. Uważany za naukowego oszusta, doszedł do dość dokładnych wniosków dotyczących dziedziczenia inteligencji. Czy był mistrzem oszustów, uczonym zbyt leniwym, by prowadzić badania, czy może wymyślił swoje teorie przez przypadek? Co sądzisz o jego pracy?
Robert Plomin: Myślę, że jest to bardzo nieprawdziwe przedstawienie całej historii. To stara sprawa, która została omówiona w trzech książkach. Wcale nie jest jasne, że to było oszustwo – to zwykłe medialne uproszczenie. Jak pokazaliśmy w wielu artykułach, możesz zapomnieć o danych Cyrila Burta, ale nadal uzyskać te same wyniki z przeglądu literatury światowej.
Moje „prawo tolerancji” zostało sformułowane w oparciu o wiedzę, jaką zdobyłem badając naukowe oszustwa popełniane przez psychologów. Nie mam wystarczających danych na to, aby uogólniać je na inne dyscypliny. No i jest jeszcze jeden warunek, który musi zostać spełniony, aby zadziałało. Formułowane przez uczonego oszustwa muszą być zgodne z tym, w co chcą wierzyć inni ludzie. Bardzo trafnie sformułował to w rozmowie ze mną jeden z najwybitniejszych żyjących obecnie psychologów – Jerome Kagan.[3]
Tomasz Witkowski: Jak napisałeś w swojej autobiografii, Birth to Maturity przyniosła sławę zarówno Tobie, jak i twojemu współautorowi Howardowi Mossowi, ponieważ odkryliście coś, w co społeczność naukowa chce wierzyć. Czy w psychologii nadal obowiązuje zasada, że nagradzane są te osiągnięcia, które potwierdzają to, w co większość z nas wierzy?
Jerome Kagan: Tak, to prawda dotycząca wszystkich nauk.
[1] Haslam, S. A., Reicher, S. D., & Van Bavel, J. J. (2019). Rethinking the nature of cruelty: The role of identity leadership in the Stanford Prison Experiment. The American Psychologist. https://doi.org/10.1037/amp0000443[2] Oszustwom Cyrila Burta poświęciłem cały rozdział w pierwszym tomie Zakazanej psychologii.
[3] Tak przynajmniej wynika z zestawienia z 2002 roku, w którym Jerome Kagan zajął 22 pozycję powyżej Carla Junga (23) i Ivana Pawłowa (24). Spośród żyjących psychologów na tej liście wyprzedza go tylko Albert Bandura. https://www.researchgate.net/publication/228079436_The_100_Most_Eminent_Psychologists_of_the_20th_Century
Więcej historii o nadużyciach i przemilczeniach w świecie nauki opisuję w trzecim tomie „Zakazanej psychologii. O cnotach, przywarach i uczynkach małych, wielkich uczonych”. Książka w księgarni Bonito »
Chcesz dostawać moje nowe teksty e-mailem? Zapisz się poniżej.
Rozmowa przeprowadzona ze mną przez red. Renatę Kim i opublikowana w NEEWSWEKU. Zapraszam do lektury!
Kłamstwo wiąże się z wysiłkiem umysłowym, trzeba przewidzieć szereg konsekwencji – mówi dr Tomasz Witkowski, psycholog i pisarz.
Najłatwiej wykryć kłamstwa w sferze werbalnej. Trzeba tylko wiedzieć, że zawierają dużo mniej szczegółów niż zwykłe opowieści. Więcej jest w nich stwierdzeń typu „na pewno”, „rzeczywiście”, które mają podkreślać, że wydarzenie miało miejsce. Do tego dochodzą zaprzeczenia, często bardzo formalne – mówi dr Tomasz Witkowski. A jak kłamie się w epoce maili i komunikatorów?
Pod takim (nieco generalizującym) tytułem ukazała się niedawno w Tygodniku TVP rozmowa ze mną przeprowadzona przez red. Ewelinę Pietrygę, a poświęcona niektórym problemom opisanym przeze mnie w trzecim tomie „Zakazanej psychologii”.
W USA prowadzono badania zachorowalności na raka piersi w grupie prawie 38 tys. pielęgniarek na przestrzeni ośmiu lat. Okazuje się, że kobiety deklarujące wyższy poziom przeżywanego stresu są o 17% mniej podatne na zachorowanie niż żyjące w mniejszym napięciu ich koleżanki. W badaniach duńskich, trwających dwukrotnie dłużej, ryzyko zachorowań w grupie deklarującej wyższy poziom stresu było aż o 40% niższe. Podobny wynik uzyskano w przypadku nosicieli wirusa HIV: deklarowany poziom doświadczanego stresu nie miał przełożenia na późniejszą zachorowalność na AIDS w badanej grupie – mówi dr Tomasz Witkowski, psycholog, epistemolog psychologii i pisarz.
TYGODNIK.TVP.PL: Wywraca pan naszą wiedzę do góry nogami. „Psychologowie wysyłani do ofiar katastrof czy zamachów najczęściej im szkodzą.(…) To katastroficzny biznes” – czytam w najnowszym, trzecim tomie pana książki „Zakazana psychologia”. Skąd ta teza?
TOMASZ WITKOWSKI: Tak wynika z poważnych badań. Czy pamięta pani 11 września 2001 roku? Ludzie płonęli żywcem lub wyskakiwali z walących się wież World Trade Center. Zamach na miarę apokalipsy pochłonął prawie 3 tysiące ofiar. Tym, którzy przetrwali lub utracili bliskich na pomoc bardzo szybko ruszyła wtedy armia psychologów i psychoterapeutów. Szacuje się, że na nowojorskie zgliszcza przybyło ich kilka tysięcy. Przez wiele lat monitorowano potem stan psychiczny świadków zamachu, ocalałych ofiar i ich rodzin, aż powstał słynny raport zatytułowany „Ten years later”, który przyniósł szok.
Co było w nim szokującego?
Z raportu wynika, że osoby, które otrzymały pomoc psychologów poradziły sobie z traumą dużo gorzej niż te, które nie były jej beneficjentami. Badanie na tysiącach osób dowiodło zatem, że stosowana bezkrytycznie na całym niemal świecie metoda interwencji pokryzysowej jest nieskuteczna, a nawet szkodliwa.
Jaka to metoda?
Debriefing psychologiczny. Tuż po traumatycznym doświadczeniu, podczas jednej lub kilku sesji terapeutycznych, psycholog lub ratownik medyczny rozmawia z ofiarą zdarzenia analizując to, co przeżyła. Psychologowie mówią, że „przepracowuje się” emocje tej osoby. Tymczasem okazało się, że takie pogłębianie i intensywne mielenie świeżo przebytych, traumatycznych wydarzeń nie pozwala emocjom wygasnąć lecz przeciwnie: utrwala je.
Odwaga jest dzisiaj chyba w odwrocie. Także odwaga pisania, mówienia ale także odwaga konfrontowania się z argumentami innych. Czy bez takiej odwagi można prowadzić badania naukowe? Czy bez takiej odwagi możliwy jest rozwój? Książka, którą trzymasz w dłoni jest odważna, bo odważny jest jej Autor. Dlatego ją polecam. Przeczytaj, o ile jesteś odważny.
dr Tomasz Rozek, dziennikarz naukowy, autor vbloga „Nauka. To lubię”
Tomasz Witkowski od lat bierze pod lupę psychologię, przyglądając się jej dokonaniom z dużą dawką zdrowego sceptycyzmu. Potrafi przystępnie opisać zarówno błędy popełniane przez badaczy, jak i zawiłości naukowej statystyki czy działanie najnowszych technologii. Warto przeczytać i (krytycznie) przemyśleć!